Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
65
ISTE‘MOLCHI XULQ-ATVORINI TADQIQ QILISHNING O‘ZIGA
XOS XUSUSIYATLARI.
SAMARQAND IQTISODIYOT VA SERVIS INSTITUTI talabasi
Aziza Rizayeva Shermat qizi
ANNOTATSIYA: Mazkur tezisda iste’molchi xulq-atvorini o‘rganishning
nazariy va amaliy jihatlari ko‘rib chiqiladi. Iste’molchilarning xarid qilishdagi
xulq-atvori nafaqat iqtisodiy manfaatlar bilan, balki ijtimoiy-psixologik va
madaniy omillar bilan bog‘liq ekani asoslab beriladi. Raqamli transformatsiya va
informatsion muhitning o‘zgarishi sharoitida xaridor xatti-harakatlaridagi
o‘zgarishlar tahlil qilinadi. Tezisda iste’molchilar ehtiyojini aniqlash, ularning
xulqini bashorat qilish va unga mos strategiyalar ishlab chiqish masalalariga
alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar: iste’molchi, xulq-atvor, marketing strategiyasi, qaror qabul
qilish, psixologik omillar, raqamli transformatsiya, madaniy qadriyatlar, xaridor
ehtiyoji, bozordagi raqobat.
АННОТАЦИЯ:
В
данной
диссертации
рассматриваются
теоретические и практические аспекты изучения поведения потребителей.
Утверждается, что покупательское поведение потребителей связано не
только с экономическими интересами, но и с социально-психологическими и
культурными факторами. Изменения в поведении потребителей
анализируются в контексте цифровой трансформации и меняющихся
информационных сред. Диссертация посвящена выявлению потребностей
потребителей,
прогнозированию
их
поведения
и
разработке
соответствующих стратегий.
Ключевые слова: потребитель, поведение, маркетинговая стратегия,
принятие решений, психологические факторы, цифровая трансформация,
культурные ценности, потребности клиентов, рыночная конкуренция.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
66
ABSTRACT: This thesis examines the theoretical and practical aspects of
studying consumer behavior. It is argued that consumer purchasing behavior is
related not only to economic interests, but also to socio-psychological and cultural
factors. Changes in consumer behavior in the context of digital transformation and
changes in the information environment are analyzed. The thesis pays special
attention to the issues of identifying consumer needs, predicting their behavior and
developing appropriate strategies.
Keywords: consumer, behavior, marketing strategy, decision-making,
psychological factors, digital transformation, cultural values, consumer needs,
market competition
KIRISH
Global iqtisodiyot tobora murakkablashib borayotgan davrda iste’molchi —
endi shunchaki xaridor emas, balki jamiyatdagi madaniy, psixologik va raqamli
o‘zgarishlarning faol ishtirokchisiga aylanmoqda. Ularning xulq-atvori ilgari bir
yoqlama iqtisodiy manfaatlarga asoslangan bo‘lsa, bugungi kunda qaror qabul
qilishda emotsiyalar, qadriyatlar, hatto virtual tavsiyalar hal qiluvchi o‘rin
egallamoqda. Aynan shu nuqtai nazardan, iste’molchi xatti-harakatlarini oddiy
sotib olish akti sifatida emas, balki ijtimoiy-madaniy fenomen sifatida o‘rganish
zarurati tug‘ilmoqda. Har bir tanlov ortida shaxsiy identitet, zamonaviy
texnologiyalarga bo‘lgan munosabat va jamoaviy fikr ta’siri yashirinadi. Shu
sababli, mazkur tezisda iste’molchi xulq-atvorini o‘rganishning noodatiy,
interaktiv va innovatsion yondashuvlari yoritiladi.
ASOSIY QISM
Zamonaviy bozorda iste’molchi xulq-atvorining tahlili oddiy marketing
strategiyalarini shakllantirishdan ancha murakkab va chuqur jarayonga aylandi.
Ayniqsa, 2020-yildan keyingi davrda pandemiya ta’sirida iste’molchilarning xatti-
harakatlari sezilarli darajada o‘zgardi. Masalan, 2021-yilda O‘zbekistonda onlayn
xarid qilish hajmi 38% ga oshgani kuzatildi, bu esa raqamli transformatsiyaning
iste’mol madaniyatiga bevosita ta’sirini ko‘rsatadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
67
Iste’molchilarning harakatlaridagi bu o‘zgarishlar nafaqat texnologik
yangiliklarga, balki ijtimoiy-psixologik omillarga ham bog‘liq. 2022-yilgi
so‘rovnoma natijalariga ko‘ra, 18-30 yosh orasidagi xaridorlarning 61% i
mahsulotni sotib olishdan oldin ijtimoiy tarmoqlardagi sharhlarga asoslanadi. Bu
raqamlar "ijtimoiy tasdiq" fenomenining kuchayganini tasdiqlaydi.
Jahon bankining 2023-yilgi hisobotida ko‘rsatilishicha, O‘zbekiston
aholisining 52% dan ortig‘i mobil ilovalar orqali moliyaviy tranzaksiyalarni
amalga oshiradi. Bu esa iste’molchilarning xatti-harakatida qulaylik, tezlik va
shaxsiy xavfsizlikni ustuvor deb bilishini anglatadi. Endilikda iste’molchilar faqat
mahsulot sifati emas, balki xizmat ko‘rsatish uslubiga ham katta e’tibor
qaratishmoqda. Iste’molchi xulq-atvorini o‘rganishda eng ko‘p qo‘llaniladigan
modellardan biri bu AIDA modelidir (E’tibor, Qiziqish, Istak, Harakat). Ushbu
model yordamida xaridorlarning psixologik reaktsiyalari ketma-ketligi aniqlanadi.
Ammo 2024-yil holatiga ko‘ra, bu modelga qo‘shimcha tarzda “Ishonch” va
“Qoniqish” bosqichlari ham kiritilmoqda, chunki mijozni ushlab qolish uni jalb
qilishdan ham muhimroq bo‘lib bormoqda.
Quyidagi jadvalda 2021–2023-yillar oralig‘ida O‘zbekistonda iste’molchi
imtiyozlariga oid eng muhim omillar dinamikasi keltirilgan:
Yil Narx muhimligi (%) Sifat muhimligi (%) Brendga ishonch (%)
2021
45
38
17
2022
40
43
17
2023
36
47
17
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinadiki, iste’molchilar orasida sifat omili tobora
ustuvor ahamiyat kasb etmoqda. Bu esa ishlab chiqaruvchilarni uzoq muddatli
qiymat yaratishga undaydi.
Shuningdek, gender omili ham iste’molchi xatti-harakatida muhim rol
o‘ynaydi. 2023-yilgi tadqiqotlarga ko‘ra, ayollar xarid qilishda 68% hollarda
hissiyotga tayanadi, erkaklar esa 72% hollarda funksionallik va narxga e’tibor
beradi. Bu esa marketing kampaniyalarini maqsadli auditoriyaga moslashtirish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
68
zaruratini tug‘diradi. Milliy an’analar va madaniyat ham xaridor qarorlarida hal
qiluvchi omillardan biridir. Misol uchun, o‘zbek jamiyatida ko‘pchilik hali ham
"mahalliy mahsulotni" xorijiy mahsulotdan ustun qo‘yadi. 2023-yilda o‘tkazilgan
so‘rovnoma natijalariga ko‘ra, respondentlarning 63% i "O‘zbekistonda ishlab
chiqarilgan" yorlig‘iga ijobiy munosabat bildirgan.
Marketingdagi neyromarketing texnologiyalari yordamida iste’molchilar
ong ostidagi qarorlarini aniqlash imkoniyati paydo bo‘ldi. Ko‘z harakati (eye-
tracking), yuz ifodasi (face coding) va miya to‘lqinlarini o‘lchash kabi usullar
orqali xaridorning mahsulotga nisbatan psixologik munosabati aniqlanmoqda.
Ijtimoiy tarmoqlarning iste’molchi xulq-atvoriga ta’siri yildan-yilga ortib
bormoqda. Misol uchun, TikTok va Instagram kabi platformalarda paydo
bo‘layotgan “influencer marketing” orqali mahsulotlar ommalashmoqda. 2022-
yilda o‘zbek brendlarining 27% i mahsulot reklamasini aynan bloggerlar orqali
amalga oshirgan. Xaridorlarning brendga bo‘lgan sadoqati (loyalty) ham o‘zgarib
bormoqda. Avvallari xaridor biror brendga yillar davomida sodiq bo‘lsa, hozirgi
davrda iste’molchilar 3-6 oyda yangilik izlab, boshqa brendlarga o‘tmoqda. Bu
holat “nomad consumer” — ya’ni "ko‘chmanchi iste’molchi" deb atalmoqda.
Raqamli marketingning kuchayishi bilan iste’molchi xatti-harakatlarini “data-
driven” – ma’lumotlarga asoslangan tarzda tahlil qilish imkoniyati kengaydi.
Onlayn xaridlar, izlanishlar, savatchaga qo‘shilgan mahsulotlar statistikasi orqali
iste’molchilarni segmentlashtirish osonlashdi.Misol tariqasida, 2023-yilda 25–35
yoshdagi erkaklar guruhida eng ko‘p xarid qilingan mahsulotlar quyidagicha
bo‘ldi: elektronika (32%), sport jihozlari (21%), kiyim-kechak (19%). Ayollar
orasida esa: kiyim-kechak (34%), kosmetika (28%), oziq-ovqat (17%). Mahsulot
taqdimoti (packaging) ham xaridor xatti-harakatiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
Tadqiqotlarga ko‘ra, qadoqlanish dizayni mijozning dastlabki 7 soniyada qaror
qabul qilishiga sabab bo‘ladi. Ayniqsa, ekologik toza va minimalist uslubdagi
qadoqlar 2023-yilda 44% ko‘proq xaridga olib kelgan. Psixologik narx belgilash
(masalan, 999 so‘m o‘rniga 1000 so‘m emas) metodlari ham samarali bo‘lib
qolmoqda. Bu usul yordamida iste’molchilarning 18% ga yaqinrog‘i mahsulotni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
69
arzon deb qabul qiladi. Brend hissiyoti (emotional branding) orqali mijozning
yuragiga yo‘l topish strategiyasi ham dolzarbdir. Masalan, Coca-Cola brendi
ko‘proq quvonch, mehr va birlik g‘oyalari bilan tanilgan. O‘zbek brendlari orasida
esa “Asal” va “Shirin” mahsulotlari bu uslubda harakat qilmoqda.
Iste’molchilarning qaror qabul qilishida tajriba muhim omil hisoblanadi.
Ko‘rgazmalar, testerlar, sinovli mahsulotlar orqali mijozda ishonch shakllanadi.
2022-yilgi Expo tadbirida bunday interaktiv savdo usullari mahsulot sotuvini
o‘rtacha 21% ga oshirgan. Hozirgi kunda ekologik ong (eco-consciousness)
kuchaymoqda. 2023-yilgi tadqiqot natijalariga ko‘ra, respondentlarning 36% i
“barqaror mahsulot” yoki “eko-qadoqlanish” mavjud bo‘lsa, aynan o‘sha
mahsulotni tanlaydi. Bu esa kompaniyalarni “yashil marketing” konsepsiyasiga
o‘tishga majbur qilmoqda. Mahalliylik (locality) va shaffoflik tamoyillari
iste’molchilar uchun tobora muhim bo‘lmoqda. Xaridorlar brendning ishlab
chiqarish manzili, tarkibi va sertifikatlariga qiziqmoqda. Shuning uchun brendlar
o‘z vebsaytlarida “biz kimmiz” bo‘limiga alohida e’tibor qaratishmoqda. Oxirgi
yillarda iste’molchi xulq-atvori individual yondashuvlarni talab qilmoqda.
Massaviy reklama o‘rniga shaxsiylashtirilgan (personalized) takliflar
kuchaymoqda. Elektron pochta orqali yuborilgan maxsus chegirmalar,
foydalanuvchi ismi bilan murojaat qilingan takliflar konversiya darajasini 25–30%
ga oshiradi.
Xulosa
Zamonaviy iste’molchi — bu ilgari passiv rol o‘ynagan xaridordan tubdan
farq qiladi. Bugungi kunda u doimiy ravishda o‘z ehtiyojlarini tahlil qiluvchi,
mavjud takliflarni solishtiruvchi va eng maqbul qarorni qabul qiluvchi ongli
subyektga aylangan. Tezis davomida o‘rganilgan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki,
iste’molchi xulq-atvoriga ta’sir qiluvchi omillar nafaqat iqtisodiy, balki psixologik,
madaniy, texnologik va hatto ekologik omillar bilan chambarchas bog‘liq.
Pandemiya davridan keyingi yillarda – ayniqsa 2021–2023-yillarda –
iste’molchilarning xarid qilishga bo‘lgan munosabatida sezilarli o‘zgarishlar
kuzatildi. Raqamli savdo hajmi ortdi, ijtimoiy tarmoqlar orqali marketingning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
70
ta’siri kuchaydi, shaxsiylashtirilgan takliflarga bo‘lgan qiziqish keskin oshdi. Bu
holat korxonalar va tadbirkorlar uchun yangicha yondashuvlarni talab qiladi. Tahlil
natijalariga ko‘ra, brendga bo‘lgan ishonch, sifat omili, ijtimoiy tasdiq, ekologik
barqarorlik kabi omillar 2023-yilda xaridor qarorlarining shakllanishida asosiy
rolni o‘ynagan. Shu sababli iste’molchi xulq-atvorini chuqur va tizimli ravishda
o‘rganish – raqobatbardosh bo‘lish, yangi bozorlarga chiqish va barqaror
rivojlanish uchun zaruriy shartlardan biridir. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki,
kelajakda iste’molchi xulq-atvorini tadqiq qilishda sun’iy intellekt, katta
ma’lumotlar (Big Data), neyromarketing va boshqa ilg‘or texnologiyalar keng
qo‘llanilishi kutilmoqda. Bu esa marketing strategiyalarini yanada interaktiv,
aniqlashtirilgan va foydalanuvchiga yo‘naltirilgan qilish imkonini beradi. Xulosa
qilib aytganda, iste’molchi xulq-atvori — bu o‘zgaruvchan, dinamik va ko‘p omilli
jarayon bo‘lib, uni tushunish nafaqat iqtisodchilar va marketologlar uchun, balki
har qanday tadbirkorlik subyekti uchun strategik ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Kotler, Ph., Keller, K.L. "Marketing Management" – 15-nashr, Pearson
Education, 2016.
2.
Solomon, M.R. "Consumer Behavior: Buying, Having, and Being" – 13-nashr,
Pearson, 2020.
3.
Statista.com – Global consumer behavior analytics (2021–2023).
4.
Jahon banki 2023-yilgi raqamli iqtisodiyot hisobotlari.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy taraqqiyot va kambag‘allikni qisqartirish
vazirligi hisobotlari (2021–2023).
6.
Akramov A.X. “Marketing asoslari”, Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
7.
Qodirov B.B. “Iste’molchi xulq-atvori: nazariya va amaliyot”, Samarqand,
2021.
8.
Tahliliy marketing jurnali, №2, 2023.
9.
Deloitte Global Consumer Trends Report – 2022.
10.
O‘zstat.uz – O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi rasmiy
ma’lumotlari (2021–2023).
