Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
44
BO’LAJAK MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTI XODIMLARIDA
KASBIY KO’NIKMALARNI SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK
OMILLARI
Muallif: Shokirova Dilobar Laziz qizi
Ilmiy rahbar: p.f.f.d. (PhD)v.b.dotsent
I.M.Rasulova
Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqola bo’lajak maktabgacha ta’lim tashkiloti
xodimlarida kasbiy ko’nikmalarni shakllantirishning psixologik omillarini
o’rganadi. Maqolada pedagogik faoliyatda muvaffaqiyatga erishish uchun zarur
bo’lgan psixologik komponentlar, motivatsiya, emotsional barqarorlik, shaxsiy
rivojlanishning ahamiyati, va talaba xodimlarning kasbiy o’zgarishi kabi mavzular
tahlil qilinadi. Ta’lim jarayonida psixologik yondashuvning rolini yoritish orqali,
maqola kasbiy ko’nikmalarni shakllantirishda psixologik resurslardan samarali
foydalanish yo’llarini ko’rsatadi.
Kalit So’zlar: Bo’lajak maktabgacha ta’lim, kasbiy ko’nikmalar, psixologik
omillar, motivatsiya, shaxsiy rivojlanish, pedagogik faoliyat, ta’lim jarayoni.
Maktabgacha ta’lim tizimida pedagogik faoliyatda muvaffaqiyatga erishish
uchun kasbiy ko’nikmalarning shakllanishi muhim ahamiyatga ega. Ushbu
ko’nikmalar faqat ilmiy va metodik bilimlar bilan chegaralanmaydi, balki
psixologik jihatlar ham katta rol o’ynaydi. Psixologik omillar, masalan,
motivatsiya, o’zini anglash, emotsional barqarorlik va shaxsiy rivojlanish talaba-
xodimlarning kasbiy o’sishiga ta’sir qiladi. Kasbiy ko’nikmalarni
shakllantirishning psixologik asoslari bo’yicha ilmiy tadqiqotlar quyidagi muhim
jihatlarni o’z ichiga oladi:
Kasbiy motivatsiya va uning shakllanishi: Shaxsda kasbiy motivatsiyani
shakllantirishda yosh davrlarining ahamiyati va individual xususiyatlarning roli
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
45
katta. Kasbiy motivatsiya shaxsning kasbga bo’lgan qiziqishi va faoliyatga bo’lgan
intilishining asosidir. Bu omil talabaning o’zini o’zi boshqarish xususiyatlari,
xushmuomalaligi, bilim olish qobiliyati va fikrlashning moslashuvchanligi kabi
shaxsiy xususiyatlari bilan chambarchas bog’liqdir.
O’spirinlik davrida kasbiy malakalarni shakllantirish: O’spirinlik davrida
shaxslararo munosabatlar kasbiy malakalarni shakllantirishda muhim rol o’ynaydi.
Bu davrda mustaqil kasbiy malakalarni shakllantirish uchun psixologik omillar va
metodlarning qo’llanilishi talabaning kasbiy faoliyatga tayyorligini oshiradi.
Kasbiy ko’nikma va malakalarni shakllantirishda muhim bo’lgan metodlar va
ularni qo’llash usullari o’spirinlarning shaxsiy va professional rivojlanishiga ijobiy
ta’sir ko’rsatadi.
Kasbiy shakllanishning psixologik jihatlari: Kasbiy shakllanish jarayonida
psixologik muammolarni tadqiq etish, shaxsning kasb tanlash, kasbiy ta’lim,
kasbiy ma’rifat, kasbiy maslahat kabi jihatlarni o’rganish zarur. Bu tadqiqotlar
kasbiy rivojlanishning uzoq muddatli va bosqichma-bosqich jarayon ekanligini
ko’rsatadi. Har bir bosqichda mehnat faoliyatini samarali boshqarishga xizmat
qiluvchi psixik yangilanishlar yuzaga keladi.
Kasbiy shakllanishning shaxsiy xususiyatlari: Talaba kasbiy shakllanishining
psixologik omillarini o’rganishda muvaffaqiyatga erishish motivatsiyasi, o’z-
o’zini hurmat qilish, labillik, tashvish, tajovuzkorlik kabi shaxsiy xususiyatlarning
ta’siri muhimdir. Bu omillar ta’lim muassasasi jamoasida talabaning kasbiy
shakllanishiga bevosita ta’sir ko’rsatadi. Shaxsiy xususiyatlar va motivatsiya
darajasi o’rtasidagi munosabatlar talabaning kasbiy rivojlanishiga ijobiy yoki
salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin.
Ushbu ilmiy tadqiqotlar kasbiy ko’nikmalarni shakllantirishning psixologik
asoslarini chuqurroq tushunishga yordam beradi va ta’lim jarayonida ularni
hisobga olishning ahamiyatini ko’rsatadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida psixologik yondashuv bolalarning har
tomonlama rivojlanishini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Bu yondashuv
bolalarning hissiy, ijtimoiy va intellektual rivojlanishlarini qo’llab-quvvatlashga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
46
qaratilgan. Bu psixologik yondoshuvning ham asosiy yo`nalishlari mavjud bular
quyidagilar:
Psixologik-Pedagogik Diagnostika: Bolalarning rivojlanish darajasini
aniqlash va ularning ehtiyojlariga mos ta’lim va tarbiya rejalarini ishlab chiqish.
Bu diagnostika orqali bolalarni o`z qiziqishlari orqali kichik guruhlarga ajratib ular
uchun zaruriy psixologi va tarbiyaviy muhitni yaratish osonlashadi.
Korreksion-Rivojlantiruvchi Ishlar: Bolalarning individual xususiyatlarini
hisobga olib, ularning rivojlanishini qo’llab-quvvatlash va zarur o’zgartirishlarni
amalga oshirish.
Psixologik Maslahat: Pedagoglar va ota-onalarga bolalar bilan ishlashda
psixologik yordam ko’rsatish, ularning muammolarini hal qilishda qo’llanma
berishdir, Psixologik maslahatlar tufayli mavjud bo`lgan muammolarni yechimi
tezda aniqlanadi.
Maktabga Tayyorlash: Bolalarni maktab ta’limiga psixologik jihatdan
tayyorlash, ularning yangi muhitga moslashuvini ta’minlash uchun eng kerakli
soha hisoblanadi, Bolalarni yangi muhit tayyorlashni bosqichma- bosqich olib
boradigan yagona joy bu maktabgacha ta`lim muassasasi hisoblanadi. Hozirgi
kunlarda dunyo bo`ylab, ko`plab ota-onalar bolalari uchun qo`shimcha tayyorlov
kurslariga berishadi. Ammo O`zbekistonada bunday ota-onalar 100% dan deylik,
80 % i maktabga tayyorlov kurslarini farzandlariga o`zlari o`rgatishadi.
Oilalar bilan Hamkorlik: Maktabgacha ta’lim tashkilotlari va oilalar
o’rtasidagi hamkorlik bolalarning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Ota-onalar
bilan psixologik maslahatlar va pedagogik qo’llab-quvvatlash orqali bolalarning
ta’lim va tarbiyasini yaxshilash mumkin.
Shaxsga Yo’naltirilgan Ta’lim: Shaxsga yo’naltirilgan ta’lim maktabgacha
yoshdagi bolalarni umumiy rivojlantirishda muhim o’rin tutadi. Bu yondashuv
bolalarning individual ehtiyojlari va qiziqishlarini hisobga olib, ularning shaxs
sifatida rivojlanishiga yordam beradi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida psixologik yondashuv bolalar shaxsining
har tomonlama rivojlanishini ta’minlashda asosiy omil hisoblanadi. Psixologik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
47
xizmatlarning samarali tashkil etilishi va oilalar bilan hamkorlik bolalarning
muvaffaqiyatli rivojlanishiga xizmat qiladi.
Kasbiy ko’nikmalarni rivojlantirishda psixologik resurslar shaxsning
professional faoliyatini muvaffaqiyatli amalga oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Ular shaxsning ichki imkoniyatlari, qobiliyatlari va motivatsiyalarini o’z ichiga
oladi. Kasbiy rivojlanish jarayonida psixologik qo’llab-quvvatlash shaxsning
butun kasbiy hayoti davomida dolzarb bo’lib qoladi. Shaxsiy xususiyatlar,
kognitiv qobiliyatlar va emotsional intellekt kabi omillarni rivojlantirish orqali
kasbiy ko’nikmalarni takomillashtirish mumkin. Shuningdek, psixologik yordam
va qo’llab-quvvatlash xizmatlari shaxsning professional o’sishini ta’minlashda
muhim rol o’ynaydi. O’zbekiston Respublikasida psixologiya fanining roli va
o’rni beqiyosdir, chunki u yuqori malakali raqobatbardosh mutaxassis-kadrlarni
tayyorlash jarayonida muhim ahamiyatga ega. Shunday qilib, psixologik resurslar
kasbiy ko’nikmalarni rivojlantirishda asosiy omil bo’lib, ularni shakllantirish va
qo’llab-quvvatlash shaxsning professional muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir
ko’rsatadi.
Xulosa:
Maqolada kasbiy ko’nikmalarni shakllantirishda psixologik
omillarning ta’siri haqida keng tahlil keltirildi. Psixologik jihatlar, ayniqsa
motivatsiya, o’zini anglash, va emotsional barqarorlik bo’lajak maktabgacha ta’lim
xodimlarining kasbiy o’sishida muhim ahamiyatga ega. Ta’lim jarayonida
psixologik omillarni inobatga olish orqali, pedagogik faoliyatni yanada samarali
qilish mumkin. O’zaro psixologik yordam va individual yondashuvlar
talabalarning kasbiy rivojlanishiga ko’maklashadi.
Foydalanilgan Manbalar
:
1. Sh. Karimov, “Pedagogik Psixologiya,” Tashkent, 2020.
2. S. Salimov, “Ta’limdagi Psixologik Yondashuvlar,” Tashkent, 2021.
3. M. Muminov, “Kasbiy Ko’nikmalarni Rivojlantirish,” Tashkent, 2022.
4. L. Xusainov, “Psixologik Resurslar va Ularning Ta’limdagi Roli,”
Tashkent, 2019.
