Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
30
ABDULLA AVLONIY FAOLIYATIDA PEDAGOGIKA
Toshkent davlat pedagogika universiteti Tasviriy san’at yo‘nalishi 1-bosqich
magistranti
Adxamova Oltinoy Rafiqjon qizi
Annotatsiya: Ushbu maqola Abdulla Avloniy ijodiy merosi va uning
pedagogika sohasidagi faoliyatini o'rganishga bag'ishlangan. Unda Avloniy
pedagogik qarashlari, ta'lim va tarbiya masalalariga oid qarashlari hamda uning
zamonaviy ta'lim tizimiga qo'shgan hissasi tahlil qilinadi. Maqola davomida
Avloniyning pedagogika sohasida amalga oshirgan ishlari va bugungi kun uchun
ahamiyati yoritiladi.
Kalit so’zlar: Abdulla Avloniy, pedagogika, ta'lim, tarbiya, zamonaviy
ta'lim.
ПЕДАГОГИКА В ДЕЯТЕЛЬНОСТИ АБДУЛЛЫ АВЛОНИ
Аннотация: Данная статья посвящена изучению творческого
наследия Абдуллы Авлони и его деятельности в области педагогики.
Анализируются педагогические взгляды Авлони, взгляды на вопросы
образования и воспитания, его вклад в современную систему образования. В
ходе статьи будет освещена деятельность Авлони в области педагогики и
ее значение на сегодняшний день.
Ключевые слова: Абдулла Авлони, педагогика, образование,
воспитание, современное образование.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
31
PEDAGOGY IN THE ACTIVITY OF ABDULLA AVLONI
Abstract: This article is dedicated to the study of the creative heritage of
Abdulla Avloni and his activities in the field of pedagogy. It analyzes Avloni's
pedagogical views, views on education and upbringing issues, and his contribution
to the modern education system. During the article, Avloni's work in the field of
pedagogy and its importance for today will be highlighted.
Key words: Abdulla Avloni, pedagogy, education, upbringing, modern
education.
KIRISH
Avloniy (Abdulla Avloniy) o‘zbek adabiyoti va pedagogikasining yirik
namoyandalaridan biri bo‘lib, uning pedagogik qarashlari milliy tarbiya, o‘qitish
usullari va ta'lim-tarbiya masalalarini o‘z ichiga oladi. Uning asarlari va qarashlari
hozirgi davrda ham dolzarb bo‘lib, milliy pedagogika rivojiga katta ta’sir
ko‘rsatgan. Quyida Avloniy pedagogik qarashlari haqida asosiy ma’lumotlar
keltiriladi: Avloniy milliy tarbiyaning ahamiyatini juda yuqori baholagan. U
"Tarbiya biz uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo
falokat masalasidir", deya ta’kidlagan. Bu bilan u tarbiya millatning kelajagi uchun
hal qiluvchi omil ekanligini ko‘rsatgan. Avloniy axloqiy tarbiyani yosh avlodni
shakllantirishda asosiy mezon deb bilgan. U odob, mehr-oqibat, halollik va
vatanparvarlikni yosh avlodga singdirish zarurligini o‘z asarlarida bayon qilgan.
"Turkiy guliston yoxud axloq" asari axloqiy masalalarga bag‘ishlangan bo‘lib,
unda yoshlarni yaxshi fazilatlar bilan tarbiyalashni asosiy vazifa sifatida
ko‘rsatgan. Avloniy an’anaviy ta’lim usullarining kamchiliklarini ko‘rsatib,
zamonaviy o‘qitish usullarini joriy qilish tarafdori bo‘lgan. U maktablarda yangi
darsliklar yaratish, fanlarni ona tilida o‘qitish va ta’limni milliy qadriyatlar bilan
uyg‘unlashtirish kerakligini aytgan. Avloniy yoshlarni ilm-ma’rifatga intilishga
undagan. Uning fikricha, ilm-madaniyat rivoji millat taraqqiyoti uchun asosiy
vositadir. Shu sababli, u maktablar ochish, yangi o‘qituvchilar tayyorlash va ta’lim
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
32
tizimini isloh qilish masalalariga katta e’tibor qaratgan. Avloniy ayollar ta’lim
olishi va jamiyatda faol ishtirok etishi tarafdori bo‘lgan. U ayollarning savodli
bo‘lishi milliy rivojlanish uchun muhim ekanligini ta’kidlagan va ular uchun ta’lim
olish imkoniyatlarini kengaytirishni qo‘llab-quvvatlagan. Avloniy yoshlarni
nafaqat ilmiy bilimlar, balki madaniy va ma’naviy qadriyatlar bilan ham boyitish
zarurligini uqtirgan. U san’at, adabiyot va musiqa orqali tarbiyaviy ta’sir
ko‘rsatishni qo‘llab-quvvatlagan. Agar batafsilroq ma’lumot yoki uning
asarlaridan namunalar kerak bo‘lsa, aytib o‘ting.Murakkab hayot va ijod yo'lini
bosib o'tgan, Markaziy Osiyoning ijtimoiysiyosiy hayotida yuksak o'rin tutgan ana
shunday siymolardan biri Abdulla Avloniydir. Milliy pedagogikamizning otasi
bo'lmish Abdulla Avloniy 1878-yilning 12-iyulidaToshkentning Mergancha
mahallasida tavallud topdi.Dastlab O'qchi mahallasidagi eski maktabda, 1890-
yilda mahalla madrasasida, so'ng Shayxovand Toxurdagi Abdumalikboy
madrasasida -Mulla Umar Oxund qo'lida taxsil oldi, ammo oilaviy sharoitining
og'irlashuvi o'qishini davom ettirishiga imkon bermadi. 14 yoshidan
mardikorchilik, 18 yoshidan ustachilik, suvoqchilik, duradgorlik, pichoqchilik
ishlarini qildi.Ammo maorif ishlaridan chiqib ketmadi. Mustaqil mutolaa bilan
shug'ullandi.Chor Rossiyasida chiqib turgan gazeta va jurnallar bilan tanishib
bordi. Ana shunday bir davrda mustamlaka zulmi ostidagi ziyolilar o'z xalqini
ma'rifatli qilish va ularning taraqqiyot darajasini ko'tarishga qaratilgan harakatlarni
boshladilar.Avloniy bu davrda jadidchilik harakatlariga qo'shilib,Toshkentdagi
jadidlarning faol ishtirokchilaridan biri bo'lib tanildi.1904- yilda Mirobod
mahallasidagi eski maktablardan tubdan farq qiluvchi usuli jadid maktabini ochdi
va u yerda o'zi mudirlik hamda o'qituvchilik qildi. Shu vaqtdan boshlab uning
pedagogik faoliyati boshlandi.Ammo 1908-yilda Miroboddagi maktabi
yopiladi.Buning sabablari ko'p bo'lishi kerak. Avloniy o'z tarjimai holida shulardan
bittasini tilga oladi:"maktabimda yer, odamlar,tog'u-toshlar,daryo osmon haqidagi
suhbatlar o'tkazmoqni harakat qilganimni Mirobod johil kishilari bilishib,meni
kofir bo'lding deb maktabimni yopdilar..." 1908-yilda Degrez mahallasida yana bir
maktab ochdi.1909-yilda maktabmaorif ishlariga yordam beruvchi"Jamiyati
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
33
hayriya"ochib yetim bolalarni o'qitdi.Adib savod chiqarishni yengillashtirish
maqsadida maktablar uchun darsliklar tuzadi. "Birinchi muallim" ( 1911) asari-
alifbo o'rnida qo'llanilgan.Uning davomi hisoblangan ya'ni alifbodan so'ng o'qimoq
uchun yozilgan-"Ikkinchi muallim"asari esa axloqiy hikoyalar,adabiy she'rlar bilan
ziynatlangan. Keyinchalik yuqori sinf o'quvchilar uchun mo'ljallangan "Turkiy
Guliston yoxud axloq"asari esa maktab doirasidagina cheklanib qolmay,ijtimoiy
pedagogik fikr taraqqiyotida alohida o'rin egallagan. Asarda inson fazilatlari:
yaxshi va yomon xulqlar XX asrning talab va ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda
tahlil qilingan.Bundan tashqari Aristotel,Sa'diy Sheroziy,Bedil,Platon fikrlari bilan
dalillangan holda zamonaviylikni asosiy me'zon qilib oladi.Adib insonlarni
yaxshilikka
chaqiruvchi,
yomonlikdan
qaytaruvchi
-ilmni
yuksak
baholaydi.Bundan tashqari aqlni - insonlarning piri komili murshidi hisoblab uni
ilm va tajriba soyasida kamol topishiga ishora qiladi. Avloniyning vatan
to'g'risidagi fikr mulohazalari diqqatga sazovordir.U vatanni shunchaki sevish
mumkin emas.Uning dardi bilan yashamoq,uning baxtidan quvonmoq,u bilan
faxrlanmoq kerak.Vatan onadek muqaddas.Uni qadrlash, e'zozlash,uning shodlik
va quvonchiga sherik bo'lish,g'am-xasratini baxam ko'rish farzandning burchi deb
ta'kidlaydi. Avloniy darsliklardan tashqari Hijron, Nabil, Indamas, Shuhrat,
Tangriquli, Surayyo, Shapoloq, Chol, Ab, Chegaboy,Abdulhaq, taxalluslari bilan
she'r,hikoyalar va maqolalar yozgan.Dastlabki poetik asarlari "Adabiyot yoxud
milliy
she'rlar","Maktab
gulistoni","Mardikorlar
ashulasi"
kitoblari
va
"Sabzavor"taskirasi matbuot sahifalarida chop etilgan.Ularda ilmu-ma'rifat targ'ib
qilingan, jaholat va nodonlik,eski tuzumning ijtimoiy-axloqiy asoslari
qoralangan,ozod va baxtiyor zamon haqida fikr yuritilgan. Avloniyning adabiyot
oldidagi muhim xizmatlaridan biri shu bo'ldiki,u mardikorlik she'riyati deb atalgan
yanggi adabiy hodisaning yaratuvchisiga aylandi.1916-yilgi mardikorlik
voqealarini ifodalovchi "Bir mardikorning otasi o'g'liga aytgan so'zlari",
"Onasining o'g'liga aytgan so'zlari", "Afsus"kabi she'rlar yozdi.Avloniyning eng
sermahsul ijod yilari Oktabr to'ntarilishiga qadar bo'lgan davrni o'z ichiga oladi.Bu
davrgacha Avloniy "Advokatlik osonmi?" (1914), "Pinak"(1915)komediyalari,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
34
1914-1917-yillarda yozgan "Biz va Siz","Portugaliya inqilobi", "Ikki sevgi" kabi
fojeaviy asarlari bilan o'zbek drammaturgiyasining maydonga kelishi va
teatrchilikning xalq orasida tomir otishiga muhim hissa qo'shdi.Advokat
Davronbek orqali Tukistondagi huquqsizlik,dunyodan xabarsizligini, uning yoniga
kelgan insonlar orqali esa jamiyatdagi ma'naviy turmushning tuban bir holga kelib
qolganini ko'rsatdi.Monarxiyaga qarshi kurash bayrog'i ostida kechgan 1910-yilgi
Portugaliya inqilobi,1909-yili Turkiyada yuz bergan "Yosh turklar"inqilobi (Ikki
sevgi) haqida yozib, adabiyotimizda mavzu va g'oyalar ko'lamini kengaytirdi."Biz
va Siz" da esa XXasr boshidagi Turkistonning eskilik va yanggilik borasidagi
kurashini aniq taqdirlar misolida yoritib berdi. U sovet davrida turli ma'sulyatli
lavozimlarda xizmat qildi,qaysi vazifada ishlamasin ilm-ma'rifat tarqatish,ta'lim-
tarbiya masalalari bilan shug'ullanib keldi,oliy maktablarda o'qituvchilik qildi.
1927-yilda Mehnat qahramoni unvoniga sazovor bo'ldi.1930-1934-yillarda O'rta
Osiyo davlat universiteti(hozirgi ToshDU)kafedrasini boshqardi.U 1934-yilda
vafot etdi. Avloniyning pedagogik qarashlari.
Abdulla Avloniy ta'lim va tarbiyani
jamiyat rivojlanishining asosiy omili deb bilgan. Uning fikricha, ta'lim faqat bilim
olish bilan cheklanib qolmay, balki shaxsni har tomonlama rivojlantirishga xizmat
qilishi kerak. U o'quvchilarda ma'naviyat, vatanparvarlik va mehnatsevarlik kabi
xislatlarni shakllantirishga alohida e'tibor bergan.Avloniy o'z asarlarida “Tarbiya
biz uchun yo hayot, yo mamot, yo najot, yo halokat, yo saodat, yo falokat
masalasidir” degan mashhur fikrni ilgari suradi. Bu so'zlar uning tarbiya
masalasiga qanchalik jiddiy qaraganligini ko'rsatadi.Abdulla Avloniy ta'lim
sohasida bir qator darsliklar yaratgan. U “Birinchi muallim”, “Ikkinchi muallim”
kabi kitoblarni yozib, maktablarda yangi usulda ta'lim berish tizimini yo'lga
qo'ygan. Ushbu darsliklarda Avloniyning ilmiy yondashuvi va o'quvchilarni
qiziqtirish usullari aks etgan.U o'z maktablarida o'quv jarayonini zamonaviy
metodlar asosida tashkil etgan. Jumladan, amaliy mashg'ulotlarga katta e'tibor
qaratgan va o'quvchilarga mustaqil fikrlashni o'rgatgan.Abdulla Avloniy ta'lim va
tarbiyani jamiyatning kelajagi uchun muhim deb bilgan. Uning pedagogik merosi
bugungi kunda ham o'z dolzarbligini yo'qotmagan. O'zbekistonning zamonaviy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
35
ta'lim tizimida Avloniyning qarashlari va usullari keng qo'llanilmoqda. Xususan,
maktablarda o'quvchilarning ma'naviy tarbiyasiga katta e'tibor qaratilishi
Avloniyning ta'limga qo'shgan hissasining yorqin namunasidir.
XULOSA
Abdulla Avloniy o'zining pedagogik faoliyati va ijodiy merosi orqali
O'zbekiston ta'lim tizimining rivojlanishiga ulkan hissa qo'shgan. Uning
ta'lim va tarbiya haqidagi qarashlari bugungi kun uchun ham muhim
ahamiyatga ega. Avloniyning darsliklari va metodikasi zamonaviy maktab
ta'limida ham qo'llanilib, yosh avlodni vatanparvar, ma'naviy boy va
intellektual salohiyatli shaxslar qilib tarbiyalashda xizmat qilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI
1.Qosimov B. Yusupov Sh. Dolimov U. Rizayev Sh. Axmedov S. Milliy
uyg'onish
davri
o'zbek
adabiyoti.-Toshkent,
2004
-173-199b
2.http://marifat.uz/marifat/ruknlar/fan/Abdulla-Avloniy-milliy uygonish-davrio-
zbek-pedagogikasining-asoschisi.htm
3.Avloniy
A.
Turkiy
Guliston
yoxud
axloq.
-
Toshkent,1992
4.https://saviya.uz/hayot/tarjimai ho l/abdulla avloniy-1878-1934/
5.Avloniy A.Tanlangan asarlar. -Toshkent. 1-jild, 2006
6.Avloniy A. Tanlangan asarlar. -Toshkent. 2-jild, 1998
