Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
26
УЎК (УДК, УДС):796;12.56.12.04
JISMONIY IMKONIYATI CHEKLANGAN TALABALARNI HARAKAT
FAOLLIGINI OSHIRISH XUSUSIYATLARI
Mustaqil izlanuvchi R.A.Ernazarova
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Nukus filiali Nukus
shahar, Qoraqalpog‘iston
Annotatsiya. Ushbu maqolada adaptiv jismoniy tarbiya va sport ixtisosligi
talabalarini mashg’ulotlarida jismoniy imkoniyati cheklangan talabalarni harakat
faolligini oshirishga qaratilgan maxsus mashqlardan foydalanish xususyatlari
to‘g‘risida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar. Adaptiv jismoniy tarbiya va sport, jismoniy imkoniyati
cheklangan,
nogironlar
nazologiyasi,
parasport
turlari,
integratsiya,
moslashtirish, korreksion vosita va usullar, ijtimyilashuv, mashg’ulot jarayoni.
Аннотация: В данной статье представлена информация об
особенностях использования специальных упражнений, направленных на
повышение двигательной активности студентов с ограниченными
возможностями в тренировках студентов по специальности «Адаптивная
физическая культура и спорт».
Ключевые слова: Адаптивная физическая культура и спорт, лица с
ограниченными
возможностями,
нозология
инвалидности,
виды
параспорта, интеграция, адаптация, коррекционные средства и методы,
социализация, процесс тренировок.
Dolzarbligi.
Adaptiv sport koʻpincha davolovchi jismoniy tarbiya, jismoniy
reabilitatsiya va adaptiv jismoniy tarbiya bilan ajralib turadi. Biroq, adaptiv sport
uchun, ushbu ijtimoiy ahamiyatga ega sohalardan farqli oʻlaroq, oʻziga xos
musobaqa faoliyati xarakterlidir, bu umuman sportning xususiyatlariga muvofiq,
uning asosiy omili boʻlib xizmat qiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
27
Moslashuvchan jismoniy tarbiya doirasidagi davolovchi jismoniy madaniyat
yoki mashg’ulotlarga nisbatan qiymatini quyidagilar bilan ifodalagan. Jumladan
sport oʻyinlari va musobaqalarining psixologik ta’siri nogiron shaxsning jismoniy,
aqliy, ijtimoiy oʻzgarishlarini yaxshilashga, uning ijtimoiy ahamiyatini
normallashtirishga, stress ostida psixo-emotsional barqarorlikni oshirishga yordam
beradi. Bu esa sport bilan shug’ullanayotganda jismoniy faollikni oshirishning
me’yoriy qoʻllanilishi tananing zaxira imkoniyatlarini ochib beradi. Moslashish
jarayonlarini tezlashtiradi, kommunikativ faollikni oshirish, musobaqalar
sharoitida ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash oilada muloqatni yaxshilah, maishiy sohada,
mehnatga tayyorgarlik jarayonida ham katta ahamiyatga ega.
Jismoniy imkoniyati cheklangan talabalarni ijtimoiy reabilitatsiya qilish
vositasi sifatida adaptiv sport turlarini rivojlantirish hamda adaptiv vositalar orqali
ularning harakat faolligini oshirishga alohida e’tibor qaratish lozimdir.
Moslashuvchan sport turlarining tuzatuvchi va maxsus vazifalari sportchilarning
nozologik xususiyatlari bilan belgilanadi. Shunday qilib, tayanch-harakat tizimi
shikastlangan sportchilar uchun adaptiv sport turlarini boshlashdan oldin, tuzatish
reabilitatsiya dasturi boʻyicha mashg’ulotlardan oʻtishlari shart. Ushbu majburiy
shart tanani yuklamalarga moslashtirish va sport motorli koʻnikmalarini
shakllantirish uchun asos yaratish imkonini beradi. Birlashtirilgan yuklamalardan
foydalanish, shuningdek, nogironlarning kundalik faoliyatida zarur boʻlgan
hayotiy koʻnikma va qobiliyatlar fondini tiklash jarayonini tezlashtirishga imkon
berdi.
Jismoniy imkoniyati chelangan talabalarni harakat faolligini oshirish va
reabilitatsiya mashg’ulotlari usuli koʻplab mutaxassislarning e’tiborini ushbu
nozologiyalarning sportchilari bilan, asosan miya yarim palsi va nozologik
guruhlar bilan ishlashga va uning umumiy xususiyatlariga qarab mashg’ulot
vositalarini saralash muhimdir.
Tuzatish vazifalari vosita faoliyatini normallashtirish, mushaklar kuchini
tiklash, mushaklar atrofiyasining oldini olish, osteoartikulyar apparatlarning
kontrakturalari va deformatsiyalarining oldini olish va davolash, mustaqil harakat
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
28
qilish qobiliyatini rivojlantirish, buzilgan metabolizmni normallashtirish, nafas
olishni normallashtirish kabi vazifalarni belgilab bergan. Bundan tashqari maxsus
vazifalar etib jismoniy faoliyatning optimal hajmi va rejimi tizimini shakllantirish,
kompensatsiya mexanizmlarini ishlab chiqish, manipulyatsiya qobiliyatini tiklash,
kundalik va kasbiy tayyorgarlik va qayta tayyorlash, ijtimoiy foydali mehnat
faoliyatiga ehtiyoj va imkoniyatlarini aniqlash va baholash. Shu bilan birga
jismoniy imkoniyati cheklangan shaxslarni nozologiyasini hisobga olgan holda
ularning harakat qobiliyatlari darajasini baholash tavsiya etilgan adaptiv sport
turini toʻg’ri tanlash uchun individual qobiliyatlar, orqa miya shikastlanish darajasi
buzilganlarni harakat faolligini oshirishga qaratilgan vositalarni saralash,
kelajakda adaptiv sport turlaridan yuqori natijaga erishish uchun zarur shart-
sharoitlarni yaratish, har tomonlama jismoniy tayyorgarlikni ta’minlash, koʻnikma
va qobiliyatlar arsenalini kengaytirish,adaptiv sportga doimiy qiziqish, ong va
intizomni tarbiyalash imkonini oshiradi.
Jismoniy imkoniyati cheklangan talabalar harakat faolligini oshirishda
qo’llaniladigan reabilitatsiya va moslashish vositalaridan foydalanildi. Har qanday
shakldagi harakatning so’zsiz sog’lomlashtiruvchi ta’siri haqidagi kontseptsiyasi
bilan birlashtirilgan. Jismoniy imkoniyati cheklangan shaxslar psixikasining
rivojlanishi bajarilgan harakatlarni ichki operatsiyalar tizimiga aylantirish
operatsiyalariga asoslanadi va inson tomonidan kutilgan natijaning tasviri sifatida
maqsadga erishish zarurati asosida ongli ravishda tartibga solish imkonini beradi.
Jismoniy imkoniyati cheklangan talabalarni harakat faolligini oshirishga qaratilgan
vositalarni qo’llash orqali salomatlik darajasi yaxshilanishiga erishildi. Bundan
tashqari nozologik guruhlar asosida ularni adaptiv sport turlari bilan
shug’ullanishga yo’naltirish imkoniyati kengaytirildi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 18-maydagi PQ-
5114-son “Paralimpiya harakatini rivojlantirish”ga doir qoʻshimcha chora-
tadbirlari toʻgʻrisidagi qarori
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
29
2.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 14-oktabrdagi PQ-599-
son “Oʻzbekiston Milliy paralimpiya qoʻmitasi huzuridagi Paralimpiya sport turlari
boʻyicha mutaxassislarni tayyorlash instituti faoliyatini tashkil etish chora-
tadbirlari toʻrisida”gi qarori
3.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 1-iyuldagi PQ-302-son
“Nodavlat sport-ta’lim muassasalarida olimpiya va paralimpiya sport turlari
bo’yicha sportchilarni tayyorlash va ularni davlat tomonidan qo’llab-quvvatlash
chora-tadbirlari to’g’risida”gi qarori
4.
Mirjamalov M.X. Ko`rish imkoniyati cheklangan shaxslarda jismoniy
tarbiya va sport texnikasiga o`rgatish asoslari // Jismoniy tarbiya, sport
mashg’ulotlari nazariyasi va uslubiyatining nazariy-amaliy muammolari Xalqaro
ilmiy-amaliy anjuman 2022. – B. 1641-1644.
5.
Sobirova L.B., Odilov R.F., Baxtiyorov D.B., Saidov U.A. Jismoniy
imkoniyati cheklangan talabalarni vositalar orqali yuqori natijalarga erishishda
motivatsiyaning o’rni // Scientific journal Impact factor Scientific progress Vol.3
Iss. 10,2022 I Iss.2181-1601. - pp.97-103
6.
Sobirova L.B., Atamuratov
X.X.
Imkoniyati cheklangan talaba qizlarni
nozologiya bo’yicha sport mashg’ulotlarining samarali tizimini yaratish uslubiyati
//
Jismoniy tarbiya, sport mashg’ulotlari nazariyasi va uslubiyatining nazariy-
amaliy muammolari Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman. Chirchiq, 2022 – B.1678-
1680.
7.
Muradov F.M. Development of coordination skills in children aged 6-7
years with disabilities through action games. Eurasian Journal of Sport Science
2021; Vol. 1: Iss. 2, article 15. – pp. 92-97 [13.00.00 №2]
