Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
19
G‘O‘ZA O‘SIMLIGINI TOMCHILATIB SUG‘ORISHDA TOMCHILATIB
SUG‘ORISH TIZIMINING ELEMENTLARINI ASOSLASH
Qarshi davlat texnika universiteti “Irrigatsiya va melioratsiya” kafedrasi stajyor
o‘qituvchisi
Ziyotov Ulug‘bek Amirqul o‘g‘li
Annotatsiya: Mazkur maqolada g‘o‘za ekinlarini tomchilatib sug‘orish
tizimining asosiy elementlari, ularning tuzilishi va samaradorligi yoritilgan.
Tomchilatib sug‘orishning agronomik hamda iqtisodiy jihatlari o‘rganilib, uning
suvni tejash va hosildorlikni oshirishdagi roli asoslab berilgan. Shuningdek,
tizimning tarkibiy qismlari va ularning optimal ishlash sharoitlari haqida
tavsiyalar berilgan.
Аннотация: В данной статье рассмотрены основные элементы
системы капельного орошения для выращивания хлопка, их структура и
эффективность. Изучены агрономические и экономические аспекты
капельного орошения, обоснована его роль в экономии воды и повышении
урожайности. Также даны рекомендации по составным частям системы и
условиям их оптимальной работы.
Annotation: This article discusses the main elements of the drip irrigation
system for cotton cultivation, its structure, and efficiency. The agronomic and
economic aspects of drip irrigation are examined, and its role in water
conservation and increasing yield is justified. Additionally, recommendations are
provided for the components of the system and the conditions for their optimal
functioning.
Kalit so‘zlar: g‘o‘za, tomchilatib sug‘orish, suv tejash, hosildorlik,
irrigatsiya tizimi.
Ключевые слова: хлопок, капельное орошение, экономия воды,
урожайность, ирригационная система.
Keywords: cotton, drip irrigation, water conservation, yield, irrigation
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
20
system.
Kirish
Dunyo bo‘yicha qishloq xo‘jaligida suv resurslaridan samarali foydalanish tobora
dolzarb muammoga aylanmoqda. Ayniqsa, suv tanqisligi mavjud hududlarda
sug‘orish texnologiyalarini modernizatsiya qilish zaruriyati ortib bormoqda.
O‘zbekiston sharoitida ham paxtachilik asosiy agrar tarmoqlardan biri bo‘lib,
uning rivojlanishi sug‘orish tizimlarining samaradorligiga bog‘liqdir. Ushbu
maqolada g‘o‘za o‘simligini tomchilatib sug‘orish tizimining asosiy elementlari va
ularning samaradorligi muhokama qilinadi.
Tomchilatib sug‘orish tizimining ahamiyati
Tomchilatib sug‘orish tizimi suvni tejash bilan bir qatorda, o‘simliklarning o‘sishi
uchun qulay sharoit yaratishga yordam beradi. Ushbu tizim quyidagi afzalliklarga
ega:
•
Suv resurslarini sezilarli darajada tejaydi.
•
O‘simliklarning oziqlanish sharoitini yaxshilaydi.
•
Hosildorlikni oshiradi.
•
Yerning sho‘rlanish darajasini kamaytiradi.
•
Mineral o‘g‘itlarni suv bilan birga berish imkonini yaratadi.
Tomchilatib sug‘orish tizimining asosiy elementlari
Tomchilatib sug‘orish tizimi quyidagi asosiy elementlardan iborat:
1. Suv manbai va filtrlash tizimi
Suv manbai tomchilatib sug‘orish tizimining eng muhim elementlaridan biri bo‘lib,
uning sifati va mavjudligi tizimning samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi. Suv
manbalari quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:
•
Yerosti suvlari (artezian quduqlari)
– Bu suv manbalari doimiy va
nisbatan toza bo‘lib, kam ifloslangan bo‘ladi.
•
Daryo, kanal va suv omborlari
– Bu manbalar ko‘proq cho‘kindilar va
organik moddalarga boy bo‘lishi mumkin.
•
Yog‘ingarchilik suvlari
– Kamdan-kam hollarda ishlatiladi, lekin maxsus
suv yig‘ish tizimlari orqali qo‘llanilishi mumkin.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
21
Filtrlash tizimi esa tomchilatib sug‘orish tizimining samarali ishlashini
ta’minlaydi. Filtrlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
•
Mexanik filtrlar
– Suvdagi yirik zarrachalarni ushlab qoladi.
•
Qum filtrlar
– Suvni loyqa va mayda zarrachalardan tozalaydi.
•
Disk filtrlar
– Suvni yanada mayda zarrachalardan tozalaydi va tizimning
tiqilib qolishining oldini oladi.
•
Tarmoqli filtrlar
– Suvni yuqori aniqlikda tozalash uchun ishlatiladi.
Filtrlash tizimi tomchilatib sug‘orish tizimining uzoq muddatli ishlashini
ta’minlab, nasoslar va tomchilagichlarning tiqilib qolishini oldini oladi.
2. Bosim rostlash tizimi
Bosim rostlash tizimi tomchilatib sug‘orish tizimining muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Tomchilatib sug‘orish samarali ishlashi uchun optimal bosimni
ta’minlash talab etiladi. Bu tizim quyidagi elementlardan iborat:
•
Nasos agregatlari
– Suvni belgilangan bosimda yetkazib berish uchun
ishlatiladi.
•
Bosim rostlagichlar
– Sug‘orish liniyalarida suv bosimini bir xil ushlab
turish uchun qo‘llaniladi.
•
Ventil tizimlari
– Bosimni muvozanatlashtirish va suvning bir tekis
taqsimlanishini ta’minlashga yordam beradi.
•
Manometrlar
– Bosimni o‘lchab, tizim samaradorligini nazorat qilish
imkonini beradi.
Optimal bosimni saqlash suvning teng taqsimlanishini ta’minlab, tizimning uzoq
muddat samarali ishlashiga yordam beradi. Juda past bosim suvning yetarli
darajada yetkazilmasligiga olib kelishi mumkin, yuqori bosim esa quvurlar va
tomchilagichlarga zarar yetkazishi mumkin.
3. Magistral va tarqatish quvurlari
Magistral quvurlar orqali suv taqsimlanadi va dalaga yetkaziladi. Tarqatish
quvurlari esa suvni bevosita g‘o‘za qatorlari bo‘ylab tomchilagichlarga yetkazib
beradi. Bu quvurlar plastik yoki rezina materiallardan tayyorlanib, harorat va tashqi
sharoitlarga chidamli bo‘lishi lozim.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
22
4. Tomchilagichlar
Tomchilagichlar sug‘orilayotgan maydon bo‘ylab suvni doimiy va o‘lchovli tarzda
yetkazib beruvchi moslamalar hisoblanadi. Ular g‘o‘za ildiz tizimiga optimal
miqdorda suv yetkazib beradi.
5. O‘g‘itlash tizimi
Tomchilatib sug‘orish tizimi bilan birga o‘g‘it berish
imkoniyati mavjud. Bu usul fertigasiyatsiya deb nomlanib, o‘simliklarga suv bilan
birga ozuqa moddalarini ham ta’minlaydi.
Tomchilatib sug‘orish tizimining samaradorligi
Tomchilatib sug‘orish tizimi orqali g‘o‘za o‘sishining samaradorligi oshadi, bu
quyidagi natijalarga olib keladi:
•
Suv iste’moli 30-50% gacha kamayadi.
•
Tuproq unumdorligi saqlanadi.
•
Hosildorlik 20-30% gacha oshadi.
•
Sug‘orish xarajatlari kamayadi.
•
O‘g‘itlardan samarali foydalanish ta’minlanadi.
6. Monitoring va avtomatlashtirish
Zamonaviy tomchilatib sug‘orish tizimlarida namlik sensorlari va avtomatik
boshqaruv tizimlari qo‘llaniladi. Ushbu texnologiyalar yordamida suv iste’moli
aniq nazorat qilinadi va sug‘orish jarayoni optimallashtiriladi.
Tomchilatib sug‘orish tizimining samaradorligi
Tomchilatib sug‘orish tizimi orqali g‘o‘za o‘sishining samaradorligi oshadi, bu
quyidagi natijalarga olib keladi:
•
Suv iste’moli 30-50% gacha kamayadi.
•
Tuproq unumdorligi saqlanadi.
•
Hosildorlik 20-30% gacha oshadi.
•
Sug‘orish xarajatlari kamayadi.
•
O‘g‘itlardan samarali foydalanish ta’minlanadi.
•
Mehnat sarfi kamayib, hosil sifatini yaxshilash imkoniyati yaratiladi.
Tuproq strukturasini buzmasdan sug‘orish amalga oshiriladi. Tomchilatib
sug‘orish tizimining samaradorligini oshirish uchun zamonaviy monitoring va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
23
avtomatlashtirish texnologiyalaridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.
Monitoring va avtomatlashtirish tizimi quyidagi jihatlarni o‘z ichiga oladi:
1. Namlik va atmosfera sharoitlarini kuzatish
Monitoring tizimi tuproq namligi, havo harorati, atmosfera bosimi va boshqa
muhim parametrlarni doimiy ravishda kuzatib borishga imkon yaratadi. Sensorlar
yordamida quyidagilar nazorat qilinadi:
•
Tuproq namligi sensori
– Sug‘orish zaruriyatini aniqlash va suv sarfini
optimallashtirish.
•
Havo harorati va namligi datchiklari
– O‘simliklar uchun optimal sharoit
yaratish.
•
Yomg‘ir va bug‘lanish datchiklari
– Sug‘orish jadvalini to‘g‘ri
rejalashtirish.
2. Avtomatlashtirilgan sug‘orish tizimi
Zamonaviy tomchilatib sug‘orish tizimlari dasturlashtirilgan boshqaruv tizimlari
orqali ishlaydi. Ushbu tizimlar quyidagi funksiyalarni bajaradi:
•
Sug‘orishning boshlanish va tugash vaqtlarini avtomatik tartibga solish.
•
Suv va o‘g‘it sarfini optimallashtirish.
•
Tuproq namligi ma’lumotlari asosida real vaqt rejimida sug‘orish rejimini
o‘zgartirish.
•
Suv resurslarini tejash va ortiqcha suv sarfini oldini olish.
3. Masofaviy boshqaruv va nazorat
Monitoring va avtomatlashtirish tizimlari masofadan turib boshqarish
imkoniyatiga ega. Fermerlar quyidagi texnologiyalar orqali tizimni kuzatib
borishlari va boshqarishlari mumkin:
•
Mobil ilovalar va kompyuter dasturlari
– Sug‘orish jarayonini istalgan
joydan boshqarish.
•
GPS va IoT texnologiyalari
– Sensorlar va nasoslarni bir-biriga bog‘lab,
avtomatik boshqaruvni ta’minlash.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
24
•
Bulut texnologiyalari
– Ma’lumotlarni saqlash va tahlil qilish
imkoniyatlari.
4. Monitoring orqali samaradorlikni oshirish
Monitoring tizimi sug‘orish samaradorligini oshirishga bevosita hissa qo‘shadi.
Ushbu tizim quyidagi natijalarga olib keladi:
•
Suv va o‘g‘it sarfini 20-30% gacha kamaytirish.
•
Sug‘orish jarayonining aniqligini oshirish va hosildorlikni 25% gacha
ko‘paytirish.
•
Tuproq eroziyasi va sho‘rlanish xavfini kamaytirish.
•
Ishchi kuchiga bo‘lgan talabni pasaytirish.
Xulosa va tavsiyalar
G‘o‘za yetishtirishda tomchilatib sug‘orish tizimining qo‘llanilishi suv resurslarini
tejash, hosildorlikni oshirish va yer sifatini yaxshilash imkonini beradi. Samarali
tizim yaratish uchun quyidagi tavsiyalar beriladi:
1.
Suv filtratsiyasiga e’tibor qaratish.
2.
Optimal bosimni saqlash uchun sifatli nasos va bosim rostlagichlar ishlatish.
3.
Magistral va tarqatish quvurlarining bardoshli materiallardan tayyorlanishi.
4.
Tomchilagichlarning muntazam tozalab turilishi.
5.
O‘g‘itlash tizimini to‘g‘ri tashkil etish.
6.
Sug‘orish jarayonini avtomatlashtirish orqali suv sarfini optimallashtirish.
7.
Namlik sensorlari va kuzatuv tizimlaridan foydalanish.
8.
Ilmiy
tadqiqotlar
asosida
sug‘orish
texnologiyalarini
yanada
takomillashtirish.
Shunday qilib, tomchilatib sug‘orish tizimi orqali g‘o‘za ekinlarini samarali
yetishtirish mumkin bo‘lib, bu nafaqat hosildorlikni oshiradi, balki ekologik
barqarorlikni ham ta’minlaydi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
25
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Matiyev, A., & Yuldashev, B. (2020).
Paxtachilikda tomchilatib sug‘orish
tizimining samaradorligi
. Tashkent: O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi nashriyoti.
2. Jumaniyozov, M., & Tursunov, A. (2018).
Tomchilatib sug‘orish tizimining
tizimli ishlashini optimallashtirish
. Agrotexnika ilmiy jurnali, 25(3), 45-56.
3. Berman, A. M., & Kamilov, R. (2019).
Irrigatsiya va tomchilatib sug‘orish
tizimlari
. Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti nashriyoti.
4. Hassanov, A. B., & Shukurov, R. (2017).
Suvni tejash va hosildorlikni
oshirishda tomchilatib sug‘orish texnologiyalari
. Toshkent: Fan va texnologiya.
5. Hughes, K., & Wright, M. (2015).
Irrigation systems and efficiency in
agricultural production
. Springer Science & Business Media.
6. Rodrigues, A., & Pereira, L. S. (2016).
Advances in drip irrigation: New
developments in management and technology
. Elsevier.
7. Shukurov, B. (2022).
G‘o‘za ekinlari uchun tomchilatib sug‘orish: Tizimlar va
texnologiyalar
. Toshkent: O‘zbekiston Agrar Institutining ilmiy nashriyoti.
8. FAO (2018).
Drip irrigation for sustainable agriculture
. Food and Agriculture
Organization of the United Nations.
9. Kavak, A., & Isik, I. (2017).
The role of monitoring and automation in modern
irrigation systems
. Journal of Irrigation and Drainage Engineering, 143(9), 113-
124
