Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
3
ZIYO GO‘KALP QARASHLARIDA AXLOQ VA VIJDON
MUNOSABATINING MUHIMLIGI
Xamdamov Erkin Ibodullayevich
“ALFRAGANUS UNIVERSITY” nodavlat oily ta’lim tashkiloti
Ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi
Tel.: +99899 517-34-87
e-mail:
Orcid: 0009-0003-0761-964X
Annoatsiya: Mazkur maqolada Ziyo Go‘kalp qarashlarida axloq va vijdon
munosabatining mohiyati va ahamiyati tahlil qilingan. Ziyo Go‘kalp asarlarida
axloq tushunchasi milliy va ma’naviy qadriyatlar bilan bog‘liq holda yoritilgan
bo‘lib, vijdon insonning ichki nazorati sifatida talqin qilinadi. Ushbu g‘oyalarning
jamiyatda ijtimoiy birlikni mustahkamlash, shaxsiy mas’uliyatni oshirish va
ma’naviy rivojlanishga ta’siri o‘rganilgan. Tadqiqotda Ziyo Go‘kalpning axloq va
vijdon masalalaridagi qarashlari jamiyatni shakllantirishdagi ahamiyatini
ko‘rsatib beradi.
Kalit so‘zlar: Ziyo Go‘kalp, Axloq, Vijdon, E’tiqod, Inson, G‘oya.
Abstract: This article analyzes the essence and significance of the
relationship between morality and conscience in the views of Ziya Gökalp. In the
works of Ziya Gökalp, the concept of morality is highlighted in connection with
national and spiritual values, and conscience is interpreted as a person's internal
control. The impact of these ideas on strengthening social unity in society,
increasing personal responsibility, and spiritual development is studied. The study
shows the importance of Ziya Gökalp's views on morality and conscience in
shaping society.
Key words: Ziya Gökalp, Morality, Conscience, Belief, Human, Idea.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
4
Kirish;
Ziyo Go‘kalp (1876–1924) - turk milliy g‘oyasining rivojlanishida
muhim rol o‘ynagan, turk jamiyatining ma’naviy, axloqiy va madaniy tiklanishini
ta’minlashga katta hissa qo‘shgan shaxsdir. Uning qarashlarida axloq va vijdon
munosabati alohida ahamiyatga ega bo‘lib, bu tushunchalar Go‘kalpning milliy
tafakkurini va turk xalqining ma’naviy tiklanishidagi asosiy omillar sifatida
ko‘rilgan. Ushbu maqolada Ziyo Go‘kalpning axloq va vijdon haqidagi qarashlari
tahlil qilinadi va bu tushunchalarning jamiyat hayotidagi o‘rni yoritiladi[1:35].
Ziyo Go‘kalpning fikricha, axloq insonning jamiyatdagi o‘z vazifalarini ado
etishdagi yuksak mas’uliyatni anglatadi. Axloqiy qadriyatlar jamiyatda
uyg‘unlikni saqlash, ijtimoiy adolatni ta’minlash va insonlarni o‘zaro hurmatda
bo‘lishga undaydi. Go‘kalp axloqni faqat shaxsiy ma’naviyat bilan bog‘lab
qolmay, balki uni milliy qadriyatlar va jamiyatning umumiy manfaatlari bilan
bog‘laydi. U axloqni millatning har bir a’zosining mas’uliyatli va ma’naviyatli
bo‘lishini talab qiluvchi yuksak bir tushuncha sifatida ko‘radi[2:89].
Vijdon esa Go‘kalp qarashlarida ichki nazorat, insonning o‘zini-o‘zi baholash
tizimi sifatida ifodalangan. Vijdon, uning fikricha, insonning axloqiy qarorlar
qabul qilishdagi asosiy omil bo‘lib, har bir insonning o‘zini-to‘g‘ri tutishi, yaxshi
va yomonni farqlashda muhim ahamiyatga ega. Ziyo Go‘kalp vijdonni faqat
individual omil sifatida emas, balki jamiyatni shakllantiruvchi ijtimoiy kuch
sifatida ham ko‘rib, bu tushunchaning milliy va ma’naviy tiklanishda tutgan
o‘rniga alohida e’tibor qaratadi[3:95].
Ziyo Go‘kalpning qarashlarida axloq va vijdon jamiyatning yuksalishi va
o‘zgarishidagi muhim mexanizmlardan biri sifatida namoyon bo‘ladi. U jamiyatda
axloqiy qadriyatlarning kuchayishi orqali milliy birlashuv va umumiy manfaatlar
asosida mustahkam bir jamiyat shakllanishiga erishish mumkinligini ta’kidlaydi.
Go‘kalpning fikricha, axloqiy qadriyatlar faqat shaxsiy darajada qolmasdan,
jamiyatni tashkil etuvchi barcha a’zolarning faoliyatiga ta’sir ko‘rsatishi kerak. Bu
orqali shaxsning ma’naviy kamoloti va jamiyatdagi barqarorlikni saqlash mumkin
bo‘ladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
5
Go‘kalp, shuningdek, vijdonning jamiyatdagi roliga ham katta ahamiyat beradi.
U vijdonni millatning ruhiy asosi deb hisoblaydi va uni milliy qadriyatlarning
mustahkamlanishiga xizmat qiluvchi kuch sifatida ko‘radi. Insonlarning vijdoni
yuksalishi, jamiyatda ijtimoiy tartib va adolatni ta’minlashga xizmat qiladi. Ziyo
Go‘kalpning fikricha, millatning vijdoni rivojlanishi, uning kelajagiga bo‘lgan
ishonchini mustahkamlaydi va xalqning o‘ziga bo‘lgan hurmatini oshiradi.
Ziyo Go‘kalpning axloq va vijdon haqidagi fikrlari, ayniqsa, milliy qadriyatlar
va turk millatining ma’naviy tiklanishi bilan bevosita bog‘liq [1:762]. U milliy
ma’naviyatni va axloqni saqlashni, milliy birlikni shakllantirishda muhim deb
bilgan. Go‘kalp axloqni, millatning taraqqiyoti uchun zarur bo‘lgan bir vosita
sifatida qaraydi va milliy qadriyatlarning mustahkamlanishini, axloqiy va vijdoniy
barqarorlikka erishish uchun zarur deb hisoblaydi. Millatning ma’naviy o‘sishi
axloqiy qadriyatlar orqali amalga oshiriladi va bu jarayon milliy vijdonning
rivojlanishini ta’minlaydi.
Ziyo Go‘kalpning axloq va vijdon haqidagi qarashlari, uning jamiyatni
shakllantirishdagi, milliy birlikni mustahkamlashdagi va turk xalqining ma’naviy
tiklanishidagi asosiy g‘oyalarini aks ettiradi. Axloqiy qadriyatlar va vijdon,
Go‘kalp uchun, jamiyatdagi ijtimoiy birlikni ta’minlash, milliy ruhni oshirish va
jamiyatni barqarorlashtirishning muhim vositalaridir. Uning qarashlari, bugungi
kunda ham, axloq va vijdonning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyatini tushunish uchun
yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qiladi. Go‘kalpning axloq va vijdon haqidagi fikrlari
milliy qadriyatlarni tiklash va yoshlarni ma’naviy jihatdan rivojlantirishga
qaratilgan faoliyatda katta ahamiyatga ega.
Oldingi bo‘limda ta’kidlanganidek, Go‘kalp axloqni metafizikadan butunlay
ajratib bo‘lmasligini va metafizik taxminlarning axloqiy qadriyatlarga sezilarli
ta'sir ko‘rsatishini o‘ylagan bo‘lsa-da, axloqni butunlay metafizikaga asoslashni
noto‘g‘ri ekanligini ham ta’kidlaydi. Uning fikricha, axloqni metafizikaga
asoslash, bu metafizik taxminlardan voz kechilsa, jiddiy muammolarga olib keladi.
Axloq va metafizika o‘rtasidagi munosabatni muhokama qilgandan so‘ng,
Go‘kalp mavzuni din va axloq munosabatlariga olib keladi. Go‘kalpning bu bahsni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
6
boshqarishi, ayniqsa, yashayotgan geografiyasi nuqtai nazaridan juda muhim,
chunki u din markazli axloq hukmron bo‘lgan jamiyatda yashaydi.
Inson erkinlik huquqiga ega bo‘lganidek, u ham haqiqatga haqli.
Go‘kalpning fikricha, noto‘g‘ri bo‘lish bir xil qullikdir. Shunday ekan, odamlarga
nisbatan samimiy va ochiq ko‘ngilli bo‘lish ham farzlardandir. Bu tamoyil
odamlarni boshqalarni aldashi mumkin bo‘lgan har qanday narsadan
uzoqlashtiradi. Bu holat kuchli odamni o‘z fikrlarini aniq ifodalashga undaydi.
Bular nafaqat ma'naviy, balki ijtimoiy ahamiyatga ega. Yolg‘onchi va
ikkiyuzlamachilar jamiyat boshiga tushgan eng dahshatli ofatdir. Rostgo‘y bo‘lish,
o‘ylangan hamma narsani aytishni anglatmaydi. Bunday munosabat haqiqat emas,
balki sodda va ahmoqlik bo‘ladi. Solih va qattiqqo‘l odam o‘zi o‘ylagan
narsalarining bir qismini boshqalardan yashirishga haqli. Agar aytilishi kerak
bo‘lgan haqiqat noto‘g‘ri tushunilishi mumkin bo‘lsa, uni aytmaslik kerak. Chunki
bunday haqiqat boshqalarga butunlay boshqacha ko‘rinishda bo‘lib, yolg‘on kabi
zarar keltiradi. Kant axloqi kabi mutlaq axloqchilardan farqli o‘laroq, Go‘kalp,
teng vijdonlar o‘rtasida taqsimlanmagan har bir haqiqat vaziyatga ko‘ra
ifodalanishi kerak deb o‘ylaydi[1:764]. Aks holda bu vaziyatdan begunoh insonlar
ham zarar ko‘rishi mumkin.
Go‘kalpning fikricha, inson har qanday holatda ham rostgo‘y bo‘lishi va hech
qachon rostgo‘ylikdan voz kechmasligi kerak. Aksincha, yolg‘on gapirish uzrli va
hatto birgina istisno holatdagina vojib bo‘lishini aytadi. Bu holat teng tarkibga ega
bo‘lmagan ikkita vazifani tanlash kerakligini anglatadi. Masalan, shifokorning
bemorga yolg‘on gapirishi yoki pokiza odamni qutqarish uchun yolg‘on gapirishi
bu holatga misol bo‘la oladi. Bu misollarda bir-birining oldida turgan ikkita vazifa
bor. Biri haqiqatni aytish, ikkinchisi begunohni o‘limdan yoki insonni behuda
qayg‘udan qutqarish. Bu yerda ikkinchisiga ustunlik berish kerak, chunki asosiysi
insoniyatga hurmatdir.
Ziyo Go‘kalpning axloq va vijdon haqidagi qarashlari uning turk milliy
g‘oyasining rivojlanishida markaziy o‘rinni egallaydi. Go‘kalp uchun axloq va
vijdon, nafaqat shaxsiy sifatlar, balki jamiyatning madaniy va ijtimoiy taraqqiyoti
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
7
uchun zarur bo‘lgan omillardir. U axloqni shaxsning ichki mas’uliyatini va
jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarni yaxshilash vositasi sifatida ko‘rar ekan,
vijdonni insonning ichki nazorati va yaxshilikka bo‘lgan intilishining natijasi
sifatida ta’riflaydi.
Go‘kalpning fikricha, axloq va vijdon nafaqat individning yuksalishi, balki
jamiyatning umumiy barqarorligi va ijtimoiy adolatni saqlashda ham muhim
ahamiyatga ega. Milliy qadriyatlar va ma’naviyatni mustahkamlash, turk
millatining kelajagini shakllantirishda axloqiy tamoyillarni o‘rganish va
rivojlantirish zarurdir. Go‘kalpning qarashlarida axloq va vijdon jamiyatdagi
ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, milliy birlashuvni kuchaytirish, va umuman
olganda, xalqni ma’naviy jihatdan tiklashga xizmat qiladigan kuchlardir.
Bundan tashqari, Go‘kalpning axloq va vijdon haqidagi g‘oyalari faqat shaxsiy
mas’uliyat va ichki rivojlanish bilan cheklanmaydi, balki ular jamiyatning
ma’naviy tiklanishini ta’minlash uchun ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan omil
sifatida ham qaraladi. U axloqiy qadriyatlarni milliy g‘oya va vijdonni
shakllantirishda zarur bo‘lgan eng muhim vositalardan biri deb hisoblaydi.
Go‘kalpning qarashlari shuni ko‘rsatadiki, axloq va vijdonning yuksalishi milliy
birlikning mustahkamlanishiga va jamiyatning taraqqiyotiga xizmat qiladi. U
millatning mustahkam bo‘lishi uchun har bir a’zoning axloqiy va vijdoniy jihatdan
kamol topishi zarur deb hisoblagan.
XULOSA.
Ziyo Go‘kalpning axloq va vijdon haqidagi qarashlari turk milliy
g‘oyasining rivojlanishi va milliy qadriyatlarning mustahkamlanishiga katta ta’sir
ko‘rsatgan. Go‘kalp axloqni va vijdonni nafaqat shaxsiy sifatlar sifatida, balki
jamiyatni shakllantiruvchi muhim omillar sifatida ko‘rib, ularning milliy
ma’naviyat va ijtimoiy barqarorlikni saqlashdagi ahamiyatini ta’kidlaydi.
1.
Go‘kalpning
qarashlarida
axloqiy
qadriyatlar,
milliy
birlashuvni
mustahkamlash va ijtimoiy adolatni ta’minlash uchun muhim vositalardir.
Jamiyatning yuksalishi uchun har bir individning axloqiy jihatdan to‘g‘ri
yo‘nalishda bo‘lishi zarurdir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
8
2.
Go‘kalp vijdonni milliy ruhning shakllanishiga yordam beruvchi asosiy kuch
sifatida ko‘radi. Millatning kelajagi, uning vijdonining yuksalishiga bog‘liqdir.
Vijdon, shuningdek, jamiyatdagi ijtimoiy adolatni va tartibni saqlashda muhim rol
o‘ynaydi.
3.
Go‘kalpning fikricha, jamiyatda axloqiy qadriyatlarning o‘rganilishi va
rivojlantirilishi milliy tiklanishni ta’minlashga, shuningdek, jamiyatdagi barcha
ijtimoiy qatlamlarning uyg‘un yashashiga xizmat qiladi. Axloq va vijdon bir-birini
to‘ldiruvchi tushunchalar sifatida jamiyatni barqarorlashtirishga yordam beradi.
4.
Go‘kalpning axloq va vijdon haqidagi qarashlari, milliy qadriyatlarni tiklash va
saqlashda muhim ahamiyatga ega. U millatni yuksaltirish uchun faqat iqtisodiy
rivojlanish emas, balki ma’naviy yuksalish ham zarur deb bilgan.
5.
Go‘kalpning qarashlarida har bir shaxsning axloqiy mas’uliyati va vijdoniy
o‘sishi jamiyatning taraqqiyotini ta’minlaydi. Jamiyatdagi har bir a’zo o‘z
mas’uliyatini his etishi va uni amalga oshirishi lozimdir.
Natijada, Ziyo Go‘kalpning axloq va vijdon haqidagi qarashlari jamiyatni
ma’naviy jihatdan shakllantirish, milliy birlikni mustahkamlash va ijtimoiy
barqarorlikni saqlashda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bugungi kunda ham o‘z
dolzarbligini saqlaydi. Bu g‘oyalar jamiyatni rivojlantirish va mustahkamlash
uchun zarur bo‘lgan ma’naviy va axloqiy asoslarni shakllantirishda qo‘llanilishi
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Go‘kalp Ziya. Felsefe Dersleri. Sad. ve Yay. Haz.: Ali Utku-Erdoğan
Erbay.Çizgi Kitabevi. Konya, 2006.
2.
Go‘kalp Ziya. “Bugünkü Felsefe”. Makaleler II. Haz.: Süleyman Hayri
Bolay. Kültür Bakanlığı Yayınları. Ankara, 1982. ss. 1-7.
3.
Go‘kalp Ziya. Terbiyenin Sosyal ve Kültürel Temelleri I. Haz.: Rıza
Kardaş.Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. İstanbul, 1997.
4.
Ülken Hilmi Ziya. Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi. Ülken Yay, İstanbul,
1994.
