Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
71
INGLIZ TILINI OʻQITISHDA KREATIV KOMPETENSIYANI
RIVOJLANTIRISH BOSQICHLARI HAQIDA
Seilxanova Rita Nurniyazovna
Qoraqalpoq davlat universiteti o‘qituvchisi
Annotatsiya. Ushbu maqolada ingliz tilini o‘qitish jarayonida nofilologik
talabalarda kreativ kompetensiyani rivojlantirish bosqichlarini ishlab chiqish
masalalari muhokama qilingan. Ushbu bosqichlarlar orqali ta’lim jarayonida
ingliz tilini o‘qitishda kreativ kompetensiyani rivojlantirishning natijalari haqida
so‘z yuritilgan.
Kalit so‘zlar: ingliz tilini o‘qitish, kreativ kompetensiya, model, metodika,
bosqichlar, tayyorgarlik, universallik.
Аннотация. В данной статье обсуждаются вопросы разработки
этапов развития креативной компетенции у студентов-нефилологов в
процессе обучения английскому языку. Через эти этапы обсуждаются
результаты развития креативной компетенции в преподавании английского
языка в образовательном процессе.
Ключевые слова: обучение английскому языку, креативная компетенция,
модель, методика, этапы, подготовка, универсальность.
Abstract. This article discusses the development of stages for developing
creative competence in non-philology students in the process of teaching English.
Through these stages, the results of developing creative competence in teaching
English in the educational process are discussed.
Keywords: English language learning, creative competence, model,
methodology, stages, preparation, versatility.
Belgilangan tamoyillardan kelib chiqib, olimlarning (I.A.Zimnyaya,
L.V.Shkerin, A.V.Xutorskaya, V.A.Yasvin va boshqalar) ishlari tahlili asosida
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
72
kreativ kompetensiyani rivojlantirish modelida to‘rt bosqichga: tayyorlovchi,
kiruvchi, rivojlantiruvchi, tahliliy bosqichlar keltirilgan.
I. Tayyorgarlik bosqichi.
Bu bosqichda oliy ta’lim bakalavriati kreativ
kompetensiyasining mazmuni va tuzilmasi hamda uning mutaxassis kasbiy
kompetensiyasidagi o‘rni, shuningdek, ingliz tilini o‘qitish jarayonida ushbu
kompetensiyani rivojlantirish imkoniyatlari aniqlanadi.
Kreativ kompetensiyaning rivojlanish tuzilmasi va mezonlariga mos kreativ
yo‘naltirilgan topshiriqlar majmuasi ishlab chiqiladi.
Shuningdek, ushbu bosqichda kreativ kompetensiyaning rivojlanganlik
darajasini aniqlash uchun diagnostika vositalari ishlab chiqiladi. Monitoring
vositalari quyidagi talablarga javob berishi kerakligini ta’kidlaymiz [1]:
yaxlitlik
(alohida bilim va ko‘nikmalarni emas, balki kompetensiyani
o‘lchash); ishonchlilik (o‘lchash aniqligi, shunday sharoitlarda o‘lchashni
takrorlashda natijalarning barqarorligi);
obyektivlik
(kompetensiyani o‘lchash natijalarining uni kim o‘lchashiga
bog‘liq emasligi);
texnologik
(baholash vositalaridan foydalanish, foydalanish qulayligi);
oshkoralik
(baholash mezonlari ta’lim oluvchilarga oldindan ma’lum qilinadi).
Tayyorgarlik bosqichida ishlab chiqilgan diagnostika vositalari yordamida ikkinchi
bosqich amalga oshiriladi.
II. Kirish bosqichi.
Uning maqsadi talabalarda kreativ kompetensiyaning
rivojlanganlik darajasini belgilashdan iborat: past, o‘rta, yuqori.
III. Rivojlantiruvchi bosqich
ingliz tili fanlarini o‘qitish jarayonida
nofilologik talabalarning kreativ kompetensiyasining rivojlanganlik darajasini
oshirishga qaratilgan. Bu bosqich talabalarni o‘qitish kurslariga mos uchta kichik
bosqichdan iborat: (1-, 2-, 3-kurs).
Ajratilgan bosqich va kichik bosqichlarning har biri o‘zaro bog‘liq va o‘zaro
aloqador komponentlar bilan tavsiflanadi: maqsad (ingliz tilini o‘qitish jarayonida
kreativ kompetensiyani rivojlantirish), o‘qitish usullari va shakllari, o‘qitish
mazmuni, o‘qitish vositalari.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
73
Bunday turlarga tayyorlangan ma’ruza, izlanish seminari, seminar-loyihalar
taqdimoti, davra suhbati, ishbilarmonlik o‘yini va boshqa interfaol o‘qitish,
shuningdek, guruhlararo o‘zaro ta’sir, shaxslararo va kasbiy (mutaxassislik)
muloqot turlarini kiritish mumkin. Bunda darslarni tashkil etish talabaga tushunarli
va yaqin bo‘lgan, ya’ni talabalarning shaxsiy hayotiy tajribasidan foydalanishni
nazarda tutadi. Ikkinchi bobda ingliz tilini o‘qitishning har bir bosqichida kreativ
kompetensiyani rivojlantirish metodikasiga to‘xtalamiz.
IV. Tahlil bosqichi
yuqorida aytib o‘tilgan o‘qitish usullari, turlari, mazmuni
va vositalaridan foydalanish samaradorligini ta’lim jarayonining barcha subyektlari:
o‘qituvchilar (shu jumladan ixtisoslik fanlari), ish beruvchilar (dars o‘qituvchilari
va o‘quv yurtlarining vakillari), talaba (kreativ kompetensiyaning rivojlanish
darajasini o‘z-o‘zini baholash).
Tashxis quyidagi usullar yordamida amalga oshirildi: kreativlikni shaxsning
shaxsiy xususiyati yoki uning faoliyati mahsuli sifatida baholash imkonini beruvchi
metodikalar (Gilford, Torrance [2] va Mednik [3] testlari); kreativlik
kompetensiyasining rivojlanish mezonlari bilan bog‘liq bo‘lgan va uning rivojlanish
darajasini (past, o‘rta, yuqori) aniqlash imkonini beruvchi kreativlikka
yo‘naltirilgan topshiriqlar [4]. Talabalarning KK rivojlanishida Gilford metodikasi
[5] darajani oshirishga yordam beradigan leksik topshiriqlarning xarakterlaydi.
Bunda talabalarning quyidagi ingliz tilidagi leksik leksik birliklarni o‘zlashtirish
motivlariga quyidagi holatlarga e’tibor qaratish lozim:
1) topshiriqlar tanlanishi kerak;
2) topshiriqlar talabalarning qiziqishlarini hisobga olgan holda tuzilgan bo‘lib,
o‘qishga yuqori motivatsiya hosil qilish;
3) topshiriqlarni mazmunli grafik bilan berish tavsiya etiladi;
4) mavzuga mos rasmlar, audio, video materiallar, dasturlar;
5) topshiriqlarning murakkablik darajasi talabalarning bilim va ko‘nikmalari
darajasiga mos bo‘lishi kerak;
6) topshiriqlar talabaning bajarish vaqtining tejamliligi va sharoitiga mos
bo‘lishi kerak. Masalan: 1-kurs "Ingliz tili" fanida talabalarning KK rivojlanishiga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
74
qaratilgan "Beginning (end) of a story "Waterfall," "Profile of a famous person,"
"Suggestions about protecting the environment," "Pros and cons of the Internet for
children" mavzulari bo‘yicha KK rivojlanishiga qaratilgan mashqlar olib borilsa
bo‘ladi.
Bu topshiriqlarni talabalarga ko‘proq mustaqil ishlarni bajarish jarayoniga olib
borgan ma’qulroq. Bu ularda "Workbook" hamda qo‘shimcha adabiyotlar va
internet materiallari asosida bajariladi.
Psixologik-pedagogik
adabiyotlarni tahlil qilish natijasida ta’lim
oluvchilarning kompetensiyalari rivojlanganlik darajasini baholash usulining
muhimligiga qaramasdan, hozirgi vaqtda uning mazmun-mohiyati bo‘yicha yagona
tushuncha mavjud emasligi ko‘rsatib o‘tildi. Tadqiqotchilar baholash obyektining
muayyan me’yorga muvofiqligiga (V.A.Buxvalova, Ya.G.Pliner), "bu sohada
ishlayotgan yetakchi mutaxassislarning evristik imkoniyatlariga, bilim, tajriba va
intuitsiya asosida o‘rganilayotgan hodisalarni baholash imkonini berishiga" e’tibor
qaratadilar [6]. Shunday ekan, bizningcha talabalarda KKni rivojlantirishda
quyidagi vazifalarga e’tibor qaratish kerak:
Rejalashtirishga tayyorlik
- bu fikrlarni tartibga solib, keyin ularni izchil
bayon qila olish;
Moslashuvchanlik
- talabalar boshqa talabalarning g‘oyalarini ijobiy qabul
qilish qobiliyati. Bu qobiliyat unga turli ma’lumotlar asosida o‘z g‘oya va fikrlarini
shakllantira olishi uchun zarur.
Qattiqqo‘llik
- talabalar murakkab muammoni yuqori darajadagi aqliy
qobiliyatini ishga solib, sabr-toqat bilan hal qila olishi. Qattiqqo‘llik talabalarga dars
jarayonida katta natijalarga erishishga yordam beradi.
O‘z xatolarini tuzatishga tayyorlik
- talabalarning o‘z xatolarini tan olish va
ular asosida ta’lim olish uchun zarur bo‘lgan to‘g‘ri xulosalar chiqarish qobiliyati.
Anglash
- o‘zining fikrlash faoliyatini kuzatish, fikrlashning borishini kuzatib
borish qobiliyati.
D.A.Ivanov ekspert baholashni "ekspert baholashning obyekti va predmeti
haqida maxsus bilimlarni, shuningdek, professional ko‘nikmalarni (loyihalash,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
75
tahlil, nazorat, boshqarish va h.k.) talab qiladigan, natijasi asoslangan xulosa berish
bo‘lgan ekspert-tahliliy faoliyatning alohida usuli" deb ta’riflaydi [7]. Nofilologik
talabalarning kreativlik kompetensiyasini baholash holatida ekspert baholashning
maqsadi uning rivojlanish mezonlarining paydo bo‘lishini sonli baholash va
natijalarga rasmiy ishlov berish orqali intuitiv-mantiqiy tahlil qilishdan iborat.
Ingliz tilini o‘qitishda talabalarda kreativlik kompetensiyasini rivojlantirish
jarayonida keltirilgan tamoyillar amalga oshirilishi uchun bir qator shartlarga amal
qilish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ефремова Н.Ф. Подходы к оцениванию компетенций в высшем
образовании: учебное пособие. – М.: Исследовательский центр проблем
качества подготовки специалистов, 2010. – C. 106.
2. https://www.testingmom.com/tests/torrance-test/?srsltid=AfmBOop-e-
dPbMfAAuIeQ0h7oIDLCBV0-qtO24_W5bPaqLmwDz9RKHox
3.
Статьи | Тест на креативное мышление Медника (RAT)
4. Бекешева (Егорова) И.С. Специальный комплекс креативно-
ориентированных математических заданий, направленных на формирование
креативной компетентности будущих бакалавров-учителей: учебное пособие.
– Абакан: Издательство Хакасского государственного университета им.
Н.Ф.Катанова, 2017. – 48 с.
5.
Пройти тест: Тест социального интеллекта Гилфорда
6. Лобок А. Профессиональная педагогическая экспертиза: как
преодолеть миражи // Воспитание. Образование. Педагогика: биб-ка «Первого
сентября». – 2008. – № 13. – С. 43.
7. Иванов Д.А. Экспертиза в образовании: учебное пособие для вузов. –
М.: Академия, 2008. – C. 240.
