Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
286
FORS TILIDA PAYT RAVISHLARINING DERIVATSION
XUSUSIYATLARI
Allamberganova Nafisa Ulug’bek qizi
TDSHU Sharq xalqlari tillari va adabiyoti instituti
Tarjimashunoslik, tilshunoslik va xalqaro jurnalistika oliy maktabi
Qiyosiy tilshunoslik va lingvistik tarjimashunoslik mutaxassisligi
1-kurs magistranti
Anotatsiya: Maqola ravishlar, ayniqsa, vaqtga oid ravishlar va ularning gap
tuzilmasidagi roli haqida so‘z yuritadi. Muhokama vaqtni ifodalovchi ravishlarning
nutq va grammatikadagi vaqtga oid jihatlarni qanday ifodalashga yordam berishini
ta’kidlaydi. Turli xil vaqtga oid ravishlar, ularning gapdagi o‘rni va ular qanday
qilib aniq vaqtiy noaniqliklarni ifodalashda qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Muallif
matnlardan misollar keltirib, vaqtning gap tuzilmasiga qanday ta’sir ko‘rsatishini
va ravishlar vaqtiy munosabatlarni qanday ifodalashda yordam berishini
ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: ravishlar, oddiy ravishlar, hosil qilingan ravishlar, birikma
ravishlar, predlogli ravishlar, vaqtga oid ravishlar, vaqtiy ifodalar.
Abstract: The article explores adverbs, with a specific focus on time-related
adverbs and their role in the structure of sentences. The discussion emphasizes how
Adverbs indicating time contribute to expressing temporal aspects in speech and
grammar. Different types of time adverbs, their positions within a sentence, and how
they are used to express specific temporal nuances are analyzed. The author
presents examples from texts to illustrate how time influences sentence structure
and how adverbs help convey the subtitles of temporal relations.
Key words: adverbs, simple adverbs, derivative adverbs, compound adverbs,
prepositional adverbs, time adverbs, temporal expressions.
Аннотация: В статье рассматриваются наречия, а также их
особенность в контексте употребления времени. Описание фокуса на
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
287
использовании наречий, указывающих на время помогает лучше понять их
функцию в предложении, а также их роль в образивании грамматических
конструкций. Обсуждаются различные типы наречий времени, их места в
предложении, а также способы их использования для выражения
определенного временного аспекта действия. Автор анализирует примеры из
текста, наглядно показывая, как время влияет на структуру предложения, и
как наречия помогают в передаче нюансов временных отнощений.
Ключевые слова: наречия, простые наречия, производные наречия,
сложные наречия, предложные наречия, временные наречия, временные
выражения, время.
Kirish.
Fors tilida ravish harakat yoki holatning belgisini oʻzida ifoda etuvchi muhim
soʻz turkumi hisoblanadi. Ravishlar mustaqil soʻz turkumi sifatida semantik va
sintaktik jihatdan ajralib turadi. Sintaktik hodisalarni morfologik hodisalardan ayro
holda, va aksincha, morfologik hodisalarni sintaktik hodisalardan alohida oʻrganib
boʻlmaydi. Har bir gap bo’lagi o‘z morfologik ifodalovchisiga ega. Masalan,
holning morfologik ifodalovchisi sifatida asosan ravish qo‘llaniladi. Ravishlarning
quyidagi maʼnoviy turlari mavjud: holat (tarz) ravishlari (tez, sekin, piyoda kabi);
oʻrin ravishlari (uzoqda, yaqindan, pastda kabi); payt ravishlari (hozir, kecha, bugun
kabi); daraja-miqdor ravishlari (ancha, sal, kam kabi); maqsad ravishlari (ataylab,
joʻrttaga kabi); sabab ravishlari (noiloj, ilojsiz, chorasizlikdan kabi). payt, oʻrin va
maqsad ravishlaridan boshqa barcha ravishlarni, eng umumiy xususiyatlariga koʻra,
bir turga kiritish va ularni holat (tarz) ravishlari deb atash mumkin. Ta’kidlash joizki
eron tilshunoslari ,,qeyd”, ya’ni ravish deb nomlamgan so‘z turkumiga turlicha nom
berishadi. Masalan, Xayyompur ravishga fe’lni bog’lash uchun ishlatiladigan, uning
ma’nosiga zamon va makon ma’nolarini qo‘shadigan so’z, deb ta’rif bergan
Husayn Ajamiyning grammatikasida ravish deb ish-harakatning holati va belgisini
bayon qiluvchi so‘zlarga aytiladi. Gapda ravish savol qo‘yish orqali aniqlanishi
1
رتکد
.یسراف نابز روتسد .روپمایخ
–
،نارهت
١٣٥٢
.
–
.ص
89
-
88
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
288
ta’kidlanadi. Masalan, ردقچ qancha?, اجک qayerda?, یک qachon, هنوگچ qanday qilib?
So‘roqlari bu maqsadda ishlatiladi
. Fors tilida ravishlar qator olimlar ishlarida
ko‘rilgan bo’lsa-da, alohida tadqiqot sifatida A.Rzayeva tomonidan o‘rganilgan.
Muallif bir guruh olimlar fors tilida ravishga mustaqil so‘z turkumi sifatida
qaramay, uni sifat bilan tenglashtirganliklari, biroq fors tilida ravish o‘z ma’nosiga,
o‘z morfologik xususiyatlari va sintaktik vazifalariga ega mustaqil so‘z turkumi
ekanligini ta’kidlaydi
Mazkur maqolada manba sifatida Takayyun Hamzaluning «Afsune sabz» asaridan
foydalanildi.
Ravishlar harakat va holatning belgisini bildiruvchi hususiyatga egaligi sabab,
ushbu turkumga oid so‘zlar, asosan, fe’lga bog’lanib keladi.
Payt ravishi ish-harakatning bajarilish paytini bildiradi. Payt ravishlari gapda
asosan payt holi vazifasini bajaradi.
Fors tilida payt ravishlari struktur jihatdan quyidagi guruhlarga boʻlinadi:
1.Tub ravishlar:
،زوریرپ ،ماش ،بش ،رصع ،رهظ ،نونکا ،نلآا ،بشما ،زورید ،زورما ،لااح
هشیمه ،زگره ،لاسراپ ،لاسما.
مینک تاقلام هاگشناد رد ادرف هک دوب رارق
Ertaga universitetda uchrashishga kelishdik.
منک یم هیهت کیک نلاا ببس نیا هب ،تسا مردام دلوت نشج ادرف
Ertaga onamning tugʻilgan kun bazmi boʻlganligi sababli hozir to‘rt
pishiryapman.
یلاع یتح و بوخ عضو هشیمه ام یداصتقا رظن زا
میتشا
Moliyaviy jihatdan bizning har doim vaziyatimiz yaxshi va hatto oliy
bo‘lgan.
؟دنداد باوج یروطنیا اهنیا بشما ارچ
Nega bular bugun kechqurun bunday javob berdilar?
2
.یسراف نابز روتسد .یمجا نیسح
–
،نارهت
١٣٧٣
.
–
.ص
33
3
Рахманбердиев К. Ўзбек тилида кўрув туйғусини ифодаловчи феъллар: Филол.фан.номзоди...дисс. –
Тошкент, 1969. – 152 б.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
289
2. Yasama ravishlar:
Fors tilida yasama ravishlar asosan ravish+ho, qabl az+otli birikma, qabl
az+olmosh, bad az+son+ot, bad az+ravish, bad az+infinitive, pas az+ot, pas
az+izofaviy birikmali tarkibiy tuzilmaga ega ravishlarni tashkil qiladi. Masalan;
a)
Ravish+
اه
اهزور نآ
دوب گنشق و ابیز میارب زیچ همه
U kunlari men uchun hamma narsa go‘zal edi.
اهرهظ
یم ادج یاذغ میارب
مروخن ناتسرامیب یاذغ زا هک دیرخ
.
Ertalablari kasalxonaning ovqatidan yemasligim uchun menga alohida ovqat
sotib olar edi.
دنام یم ناتسرامیب رد مه وا دوب نم کیشک تبون هک اهبش
Men navbatchi bo‘lganimda, kechqurunlari u ham kasalxonada qolar edi.
Bu usulda yasalgan payt ravishlari koʻpincha ish-harakatning takroriy
bajarilish vaqtini anglatadi.
b)
زا لبق +otli birikma
مراد یمهم ناحتما ادرف نوچ مدرک هیهت ار میاهسرد همه ماش زا لبق
Kechki ovqatdan oldin hamma darslarimni tayyorladim chunki ertaga muhim
imtihonim bor.
منک یمن جاودزا لیصحتلا غراف زا لبق متفرگ میمصت
Oʻqishni bitirmasdan oldin turmushga chiqmaslikka qaror qildim.
زا لبق+izofaviy birikma
دنک همجرت باتک کی دیاب وجشناد ره لاس لیوحت زا لبق هک دوب هفیظو
Yangi yildan oldin har bir talaba bir kitob tajima qilishi vazifa bo‘ldi.
زا لبق+olmosh+ot
مدوب هدرکن اهزیچ یروجنیا رکف ثداوح نیا زا لبق
Bu voqealardan oldin, bunaqa narsalar haqida o‘ylab ko‘rmagan edim.
c)
زا دعب +ot
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
290
متفر ناتسرامیب هب دوز حبص تلایطعت زا دعب
Ta’tildan keyin, ertalab kasalxonaga bordim.
زا دعب+izofiy birikma
شدرگ یارب نابایخ میتفر نام همه اذغ ندروخ زا دعب
Ovqatlanib bo‘lgandan keyin hammamiz aylanish uchun ko‘chaga chiqdik.
زا دعب+son+ot
دندمآ یراگتساوخ هب زور جنپ زا دعب
Besh kundan keyin sovchilikka kelishdi.
زا دعب+olmosh+ot
مرادن یبوخ تاساسحا زونه زور نامه زا دعب
O‘sha kundan beri o‘zimni yaxshi his qilmayapman.
زا دعب+ravish
تسا یشوهاب و گنرز رسپ راختفا رتکد :تفگ یمک زا دعب
Birozdan so‘ng dedi: ,,doktor Iftixor es-hushli yigit''
زا دعب+infinitive
دمآ مدای هب اه هتشزگ همه وا ندید زا دعب
Uni ko‘rgandan keyin, hamma o‘tmish esimga tushdi
d)
زا سپ +ot
متفرن هاگشناد هب زونه یسورع زا سپ
To‘ydan keyin, hali universitetga bormadim.
زا سپ+izofiy birikma
دیوشب اراه تسد دیاب ،ماخ تشوگ هب ندز تسد زا سپ
Xom go‘shtni ushagandan keyin qo‘llarni yuvish kerak.
زا سپ+ son+ot
دش مولعم مه وا باوج هقیقد دنچ زا سپ
Bir necha daqiqadan so‘ng, uning javobi ham ma’lum bo'ldi.
زا سپ+infinitive
منک یم مغ ساسحا مارد کی ندرک اشامت زا سپ
هشیمه نم
Men bir drama ko‘rganimdan keyin, har doim siqilaman.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
291
زا سپ+ot+olmosh
تبحص زا سپ
شمیمصت وا ،ناشیا یاه
درک ملااع ار
Ularning suhbatidan so’ng, u o‘z qarorini e’lon qildi.
3. Asosiy old ko‘makchili birikma
c) رد +ravish
حبص رد
مروخب هناحبص مرادن لیم زگره اه
Ertalablari nonushta qilishni xohlamayman.
رد+son+izofiy birikma
در ار رد یسک رید بش کی رد
Bir kuni kechasi bir odam eshikni taqillatdi.
رد+olmosh+ot
دش یم ومآ یم بیجع و یداعریغ مرظن هب هک دیرف تاکرح یضعب هجوتم اهزور نآ رد
Oʻsha kunlari Feridning ba’zi harakatlari g’ayrioddiy va ajoyib
tuyulayotganini sezdim.
زا+ot
آ
مدوب هدمآ دوز هاگشناد زا نم زور ن
O’sha kuni men universitetdan erta kelgan edim.
زا+ravish
منک یمن رارکت رگید ار تداع نیا هک متخاس همانرب زورید زا
Kechadan boshlab bu odatni boshqa takrorlamaslikni reja qildim.
ره+ot
؟دش یچ هجیتن :دیسرپ یم و دز یم گنز زور ره آبیرقت
Deyarli har kuni telefon qilib, "javobing nima bo‘ldi"? deb so'rardi.
ات+ravish
تسا شردپ لثم دیرف قلاخا دراد کش یا هرذ هک دروخ ارم هلک حبص ات میسن زور نآ
O‘sha kuni Nasim Feridning xulqi oz bo‘lsayam otasinikiga o‘xshasa-chi deb
ertalabgacha meni miyamni yedi.
رس+ravish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
292
؟یباوخب یغرم وت رگم تسا بش رس هزات
Endigina kech bo‘ldi, nima sen tovuqmisan uxlaysan?
Ot+son
دنیایب رهظ زا دعب تفه تعاس دوب رارق
Peshindan keyin soat 7 da keladigan bo‘lishdi.
Olmosh+ot
دمآ هناخ هب هن و دز نفلت هن دیرف بش نآ
O‘sha kuni Ferid na telefon qildi va na uyga keldi.
Olmosh+ravish
مگب ار زیچ همه و مرب ششیپ نلاا نیمه
Hoziroq oldiga boraman va hamma narsani aytib beraman
Ravish+ravish
مدناوخ سرد طقف زور و بش ،مدرکن رکف یلیخ
Unchalik ham o‘ylamadim, kecha-yu kunduz faqat dars qildim.
درک ملاس و دمآ ولج دید ارم ات ،هداتسیا نیشام رد رانک هک شمدید مدرک زاب ار هناخ رد ات دوز حبص
Ertalab eshikni ochishim bilan eshik oldida moshina turgan bo‘lardi, meni
ko‘rishi bilan oldimga kelib salomlashar edi.
یشن نومیشپ ادرفسپ ادرف نکب وتارکف
O‘ylab ko‘r, erta-indin pushaymon bo‘lib qolma.
Yuqoridagi misollar tahlili yuzasidan quyidagilar aniqlandi:
Fors tilida tub ravishlar bilan bir qatorda yasama ravishlar ham qo‘llaniladi.
Masalan, ravish+ho modelini oladigan bo’lsak, ushbu model doimiylik ma’nosini
berib, gapda badiiy bo‘yoqdorlikni oshirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, qabl
az, bad az, dar, to so’zlari bilan yasalgan ravishlar va olmosh+ot, har+ot, az+ravish,
az+ot modellari ham qo‘llaniladi.
Yuqorida keltirilgan birikmalarning ba’zilari unchalik ham og’zaki va yozma
fors tilida qo’llanilmaydi. Masalan, sar+ravish, pas az, pish az kabilar.
Bad az va pas az bilan yasalgan ravishlar va shuningdek, qabl az bilan pish az
so’zlari orqali yasalgan ravishlar bir-biriga sinonimlik qiladi. Sar va dar so’zlari
bilan yasalgan ravishlar ham bir-biriga sinonim.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
293
Xulosa
Ravishlar mavzusidagi ushbu maqola, fors tilidagi ravishlarning ahamiyati va
ularning turli turlari, xususan, payt ravishlari haqida chuqur tahlil o‘tkazdi.
Ravishlar, so‘zlarning ma’nosini aniqlashda va gap tuzishda muhim rol o‘ynab,
muloqotni yanada boyitadi va ifodaliligini oshiradi. Ularning grammatik
xususiyatlari, joy, vaqt va sabab kabi turlarga bo‘linishi, fors tilining sintaktik
tuzilishida muhim o‘rin tutadi. Ushbu mavzu bo‘yicha o‘rganish, nafaqat fors
tilining sintaksis va semantikasini chuqurroq tushunishga yordam beradi, balki tilni
boyitish va undan samarali foydalanish imkoniyatlarini ham yaratadi. Ravishlar va
payt ravishlarining to‘g‘ri ishlatilishi, gapning ma’nosini aniq va to‘g‘ri
yetkazishga, adabiy tilni rivojlantirishga ham katta hissa qo’shadi.
REFERENCES:
1. Ю.А.Рубинчик. Грамматика современного персидского
литературного языка // “Восточная литература”. – Москва, 2001.
2. Ali Akbar Dehkhoda. Loghatnāme-ye Dehkhoda – Iran, Tehran. 1931.
3. Mohammad Mo‘in. نیعم یسراف گنهرف” Farhang-e fārsi-ye Mo‘in” – Iran,
Tehran. 1972.
4. Jibrān Mas‘ud. دئارلا مجعم” Mu‘jamu ar-raaid” // (ملعلا راد (Daaru al-
ilm. – Livan (Lubnon), Bayrut, 1992 (ilk nashr 1964).
5. طیسولا مجعم” Mu’jamu al-vasit” // )ةیلودلا قورشلا ةبتكم” )Sharq
xalqaro kutubxonasi”. – Misr, Qohira, 2011.
6. Nuriddinov, N. (2019). Reduplication of adverbs, past and
present participles in Persian language. Theoretical & Applied Science, (12), 634-
639.
7. Nodir Mr, N. (2020). Structural-semantic analysis of polynomial
verbal copulative phraseologies in Persian language. The Light of Islam, 2020(1),
170-177.
8. D.Ahmedova, X. Alimova, N. Nuriddinov. Reduplication in
Persian language // PalArch's Journal of Archaeology of Egypt / Egyptology
(PJAEE). Vol. 17 No. (7) (2020).
