Barcha maqolalar

1-78 49 0

Метандан олинган маҳсулотларнинг технологиясини ишлаб чиқиш

Нормурот Файзуллаев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги вақтда дунё миқёсида табиий газ захиралари 144 трлн.м3 ташкил этади, шундан 1,5-2,0% кимёвий қайта ишланмокда. Табиий газни қайта ишлаш учуй қатали-заторлар ва лиги замой талабларига жавоб берувчи технологик жараёнларни яратиш ҳозирги куннинг долзарб муоммосидир. Ҳозирда дунё бўйича этиленга нисбатан йиллик эҳтиёж 150 млн. тоннани, винилхлоридга бўлган талаб 42 млн. тоннани, винилацетатга нисбатан эса 3.8 млн.тоннани ташкил этади
Республикамиз мустақилликка эришгандан сўнг метанни каталитик окси-конденсатлаш, ароматлаш ҳамда ацетиленни гидрохлорлаш, гидратлаш, ацетил-лаш жараёнлари учун юқори унумдорлик ва селективликка эга бўлган, бар-қарорлиги юқори, турғун, мустахкам, фаол ва нисбатан арзон, коксланишни камайтирадиган катализаторлар яратиш, шу билан бирга каталитик курил-маларнинг ишчи параметрларини махсулотларнинг максимал унуми бўйича оптималлаш, жараёнларнинг технологик параметрларини ва реакторларини моделлаштириш, энергия ва ресурстежамкор, чикиндисиз технологиялар яратиш борасида кепг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайяп натижаларга эришилди.
Бугунги кунда жаҳон миқёсида ацетон, винилацетат, винилхлорид, этилен, суюқ ёқилғи каби моддалар ишлаб чиқаришга, бу борада, жумладан, қуйидаги масалаларга эътибор каратилмокда: метанни каталитик оксиконденсатлаш, ацетиленни гидрохлорлаш, гидратлаш ва ацетиллаш. Бу жараёнларни амалга ошириш учун эффектив технология ва курилмалар билан жиҳозлашнинг физик-кимёвий ва термодинамик асосларини, идеал сиқиб чиқарувчи реакторнинг математик моделини яратиш ҳамда жараёнларнинг оптимал технологик параметрларини аниклаш йўли билан этилен, суюқ ёқилғи, винилхлорид, ацетон, винилацетат олиш жараёнларининг энергия ва ресурстежамкор кам чиқиндили технологияларини яратиш.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сонли «Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чикаришга қўллаш-ни рағбатлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар» ва 2009 йил 11 мартдаги ПҚ-1071-сонли «Кимё саноати корхоналари курилишини жадаллаштириш ва янги турдаги кимё махсулотлари ишлаб чиқаришни ўзлаштириш бўйича чора-тадбирлар дастури» тўғрисидаги, 2009 йил 12 мартдаги ПҚ-1072-сонли «Ишлаб чиқаришни модернизация килиш, техникавий ва технологик кайта жихозлаш бўйича энг муҳим лойихаларни амалга ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги қарорларида ва бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади: метанни қайта ишлаш учун юқори унумдорлиги ва коксланишни камайтирадиган барқарор катализаторларнинг таркибини ва олиш технологиясини яратиш ҳамда жараёнларнинг технологии параметрларини ва реакторларини моделлаштириш ҳамда оптималлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгилиги куйидагилардан иборат:
дифференциал реактор шароитида яратилган катализаторлар иштирокида реакцияларнинг кинетик қонуниятлари ва жараёнлар боришининг макбул шароити аниқланган ҳамда реакцияларнинг бориш механизмлари таклиф этилган ва жараёнларни ифодалайдиган кинетик тенгламалар танланиб, улар-нинг адекватлиги асосланган;
метанни каталитик оксиконденсатлаш, ароматлаш, ацетиленни гидрат-лаш, гидрохлорлаш, ацетиллаш реакцияларининг бориши термодинамик жиҳат-дан асосланган;
метанни қайта ишлаш жараёнларининг термодинамик асослари яратилган ҳамда кинетик ва иссиқлик баланс ночизиқли тенгламалари асосида катализа-торнинг зич қатламида қурилманинг технологик параметрлари оптималлаш-тирилган;
ташқи диффузия режимида ишловчи бир поғонали адиабатик курилмада метанни каталитик оксиконденсатлаш жараёни технологияси ишлаб чиқилган;
метандан Сг- ва ароматик углеводородлар ҳамда ацетилендан винилхлорид, ацетон ва винилацетат синтези унумини оширишга имкон берувчи шароитлар, юкори танлаб таъсир этувчи ва ишлаш муддати юқори бўлган катализаторлар таркиби аниқланган ва олиш технологияси ишлаб чикилган;
этилен, суюқ ёқилғи, ацетон, винилхлорид ва винилацетат синтези технологик параметрлари ишлаб чикилган.
Хулосалар
1.Маҳаллий хомашёлардан метанни оксиконденсатлаш реакцияси учун [(Mn2O3)x·(KCl)y·(ZrO2)z ва (Mn2O3)x·(Na2MoO4)y·(ZrO2)z]; каталитик ароматлаш реакцияси учун [5,0% Mo*1,0% Zr*1,0% Zn/бентонит], ацетиленни каталитик гидрохлорлаш реакцияси учун [(ZnCl2)x·(FeCl3)y·(CuCl)z ], гидратлаш учун реакцияси учун [(18,0 % CdF2, 2,0 % AlF3, 5,0 % Cr2O3, 75,0% Al2O3 ва 10,0 % ZnO, 5,0 % Ni2O3, 5,0 % Fe2O3, 80,0 % Al2O3)], ацетиллаш реакцияси учун [(ZnO:CdO:ZrO2/керамзит)] таркибли термик барқарор, юқори фаоллик,селективлик ва унумдорликка эга бўлган, кокс ҳосил бўлишини камайтириши билан характерланадиган мақбул катализаторлар таклиф этилди.
2. Дифференциал реактор шароитида яратилган катализаторлар иштирокида реакцияларнинг кинетик конуниятлари ва жараёнлар боришининг мақбул шароити аниқланди ҳамда реакцияларнинг бориш механизмлари таклиф этилди ва жараёнларни ифодалайдиган кинетик тенгламалар танланиб, уларнинг адекватлиги асосланди.
3. Метанни кайта ишлаш жараёнлари учун эффектив технология ва курил-малар билан жихозлашнинг физик-кимёвий ва термодинамик асослари яратил-ди хамда кинетик ва иссиқлик баланс ночизиқли тенгламалари асосида катализаторнинг зич қатламида қурилманинг технологии параметрлари оптимал-лаштирилди.
4. Метанни каталитик оксиконденсатлаш, ароматлаш, ацетиленни гидро-хлорлаш, гидратлаш, ацетиллаш реакциялари учун жараёнларнинг турли шароитларда ўтишида унумни, конверсияни ва селективликни ҳисоблашга имкон берадиган идеал сикиб чиқарувчи реакторнинг математик модели яратилди, жараёнларнинг макбул технологии параметрлари аникланди ҳамда ташқи диффузия режимида ишловчи бир погонали адиабатик курилмада метанни каталитик оксиконденсатлаш жараёнини амалга оширишнинг илмий асоси ишлаб чиқилди.
5. Метанни оксиконденсатлаб этилен, ароматлаб суюқ ёқилғи, ацетиленни гидратлаб ацетон, гидрохлорлаб винилхлорид ва хлоропрен, ацетиллаб винилацетат олиш жараёнлари реакторлари математик моделлаштирилди.
6. Яратилган катализаторлар иштирокида жараёнларнинг кинетикасини ўрганиш асосида реакцияларининг кинетик моделларини танланди ва бориш механизмлари таклиф этилди ҳамда кинетик моделлар тахлили асосида жараёнлар макбуллаштирилди ва макбул реактор тури танланди, реакторнинг математик модели асосида катализатор катламининг ва заррачаларнинг макбул ўлчами аниқланди.
7. Метанни оксиконденсатлаб этилен, ацетиленни гидратлаб ацетон, гидрохлорлаб винилхлорид ва хлоропрен, ацетиллаб винилацетат олишнинг такомиллаштирилган ва кам чиқиндили, энергия ва ресурстежамкор технологиялари таклиф этилди.
8.Табиий газдан этилен синтез килиш учун марганец-калий-цирконий-керамзитли, табиий газдан этилен синтез килиш учун марганец-молибден-натрий-цирконий-керамзитли, ацетилендан ацетон синтези учун кадмий-хром-фтор-алюминийли, ацетилендан ацетон синтези учун темир-рух-никел-керамзитли, ацетилендан винилацетат синтези учун рух-кадмий-цирконий-керамзитли таркибли катализаторлар таклиф этилди ҳамда уларни ишлаб чиқаришнинг технологик регламентлари тайёрланди ва «Навоийазот» АЖда ишлаб чиқаришга жорий этилди.

1-88 122 0

Металл оксидлари билан легирланган ишқорсиз қўрғошин-силикат шишалар структураси ва транспорт хоссаларининг ўзига хос жиҳатлари

Гулмурза Абдурахманова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Силикат шиша одамлар кадимдан ишлатиб келаётган энг кизикарли материаллардан биридир. Шиша фан, техника ва кундалик ҳаётда кенг кўламда ишлатилишига карамасдан, унинг физикасида бир кагор фундаментал муаммолар мавжуд. Масалан, модданинг тузилиши (сгруктураси, яьни атомларнинг фазода ўзаро жойлашуви) унинг физикавий хоссаларига кучли таъсир кўрсатиши фанда яхши маълум. Аммо кўпгина моделлар таклиф килинганига карамасдан, шишанинг тузилиши деярли бир аср давомида дунё олимлари ўртасида қизғин баҳсларга сабаб бўлиб келмоқда, чунки кристалл моддаларнинг тузилишини ўрганишда кўлланиладиган асосий экспериментал усуллар (рентген нурлари, электронлар ва нейгронларнинг дифракцияси) шиша таркибининг мураккаблиги ва унинг тузилишида узок масофали гаргиб йўклиги учун етарли Самара бермайди. Энергетик зоналар модели ва у билан боғлиқ тасаввурларни (заряд ташувчиларнинг эффектив массаси, харакатланувчанлиги) шишага кай даражада кўллаш мумкинлиги хам хар бир муайяп вазиятда асослашпи талаб қилади.
Кейинги йилларда турли электрон асбобларда кенг кўлланилаётган калин пардали резне горларнинг асоси бўлган, оралик металлар оксидлари (хусусан, RuO?) билан легирланган силикат шишанинг Электр хоссаларини ўрганиш қўшимча физикавий муаммолар борлигини кўрсатди. Масалан, маълум бўлдики, солиштирма каршилигининг температура бўйлаб ўзгариши /Д7) паст температураларда (Г < 50К) на кристалл яримўтказгичларникига (активация конуни In р ~~ Т -|) ва на аморф моддаларникига (Мотт конуни In р ~ Т®' ) ўхшайди. /?(7)нинг оралик температураларда кузатиладиган минимуми мавжуд физикавий тасаввурларга мос келмайди, ундан кейин эса шишанинг такикланган зонаси кенглиги 3 эВ дан оргикрок диэлектрик, - деб қарайдиган тасаввурга зид металлсимон (р ~ Т ёки р ~ Т ") ўтказувчанлик пайдо бўлади.
Турли материаллар ва структуралардаги термоэлекфик ходисалар фундаментал физик жараёнлар нуқтаи назаридан ҳам, амалий нуктаи назардан хам (кайта тикланувчи манбалардан электр энергияси олиш, энергетик чикиндилардан фойдаланиш, совутиш ва иситиш тизими учун термоэлектрик ўзгартгичлардан фойдаланиш) эътиборга лойикдир. Термоэлектрик ходисалар электронлар энергетик ҳолатларининг зичлиги, яширин структура (фаза) ўтишлари, электрон тизимининг ҳолати, электронлар ва фононларнинг ўзаро таъсири хакида маълумот бериши мумкин. Амалиёт учун эса материалларнинг электр ўтказувчанлиги <т, иссиқлик ўтказувчанлиги к ва термоэюк коэффициента (Зеебек коэффициента) S билан богланган термоэлектрик сифатлилиги ZT = S~аТ/к мухим ахамиягга эта. Бунда Т - термоэлектрик ўзгартгичнинг ишлаш гемператураси. Термоэлектрик ўзгартгичлар кенг кўлланилиши учун 500-1000 К температура оралигида ZT> 2 галаб килинади.
Ammo хозиргача легирланган силикат шишанинг термоэлектрик хоссалари деярли ўрганилмаган, ваҳоланки унинг паст иссиклик ўтказувчанлиги (к ~ 0,5-1 Вт/(м К)) ва юкори электр ўтказувчанлиги (а ~ 400-4000 Ом'м'1) юкори ZT ни таъминлаши мумкин.
Шу сабабли экспериментал ва назарий усулларни бирлаштириб, тадкикот чегараларини кенгайтириб, легирланган силикат шишаларда электр ўтказувчанлик ва термоэюк хосил бўлишининг физикавий механизмларини, бу ходисалар шиша таркиби ва структурасининг ўзига хос жиҳатлари билан кандай боғланганлигини аниклаш конденсатланган холат физикаси хамда кенг тарқалган хавфсиз хомашёдан арзон, самарадорлиги юкори термоэлектрик материаллар яратиш учун зарурлиги диссертация мавзуининг долзарблигини белгилайди.
Мустакиллик йилларида мамлакатимизда энергетик хавфсизликни таъминлаш, мукобил энергия манбаларидан фойдаланиш учун ҳуқуқий асос яратилиб, бу соҳада кагор режалар амалга оширилди. Узбекистан Рес-публикаси Президентининг 2013 йил 1 мартдаги “Мукобил энергия манбала-рини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида” ПФ-4512-сон фар-мони, Узбекистан Республикаси Президентининг 2013 йил 1 мартдаги “Халқаро Қуёш энергияси институтини гашкил килиш тўғрисида”ги ПҚ-1929-сон Қарори, Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 25 сентябрдаги “Халкаро Қуёш энергияси институтининг фаолиятини гашкил килиш чора-тадбирлари тўғрисида” 265-сон Қарори, “Навоий” эркин иқтисодий ҳудудида янги технологиялар асосида 100 МВт куввагга эта фотоэлектрик панеллар ишлаб чикарувчи кўшма корхона гашкил килиш ҳақидаги “Узбекэнергия” ва Suntech Power (ХХР) компаниялари ўртасидаги битим шу-лар жумласидандир.
Ушбу тадкикот иши янги термоэлектрик материаллар яратиш оркали “Кайта тикланувчан энергия бўйича Узбекистан Республикасининг миллий концепцияси”ни (Узбекистан Республикаси Олий мажлиси Сената 2008 йил октябрида маъкуллаган) амалга оширишга йўналтирилган. Мамлакатимизда кайта тикланувчан энергия манбалари ва энергетик чикиндилардан фойдаланиш қурилмаларининг самарадорлигини ошириш ва нархини пасайтириш учун янги термоэлектрик материаллар яратиш устида амалга оширилаётган тадқиқотларни янада чукурлаштириш диссертация мавзуси заруриятини изоҳловчи муҳим омил хисобланади.
Тадқиқотнинг мақсади 3<7- ва 4<7-металларнинг оксидлари билан легирланган силикат шишанинг электр ўтказувчанлиги ва термоэюк коэффициентини белгилайдиган физикавий механизмларни, бу хусусиятларнинг шиша ҳамда лигатура таркиби, синтез шароити билан кандай боғланганини аниклашдан иборат бўлиб, бу, уз навбатида, самарали ва арзон термоэлектрик материаллар синтезининг илмий асосларини яратишга каратилган.
Диссертация тадқиқотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
силикат шишаларда янги физикавий ходиса - солиштирма каршилик ва термоэюк коэффициентининг Т> 1000 К да кескин (шиша таркибига караб мос равишда 10 ва 100 мартагача) ошиши - аниқланган;
силикат шиша таркибида ўлчами 1-2 нм бўлган нанокристаллар мавжудлиги ва уларда юкори температурада структура ўтишлари юз бериши тажрибада исботланган;
легирланган шишада заряд сизиб ўтиш сатҳлари (йўллари) шакллани-шининг диффузиявий механизми таклиф килинган ва тажрибада исботланган;
легирланган шишада сизиб ўтиш бўсағасининг пасайиши ёки умуман кўринмай колиши диффузия ва сизиб ўтиш конуниятларининг биргаликдаги фаолияти натижаси эканлиги кўрсатилган;
шиша таркиби ва лигатура тури, легирлаш температураси ва давомийлигининг сизиб ўтиш бўсағаси ва ўтказувчанлик кийматига таъсири лигатура заррачалари атрофида диффузия зонаси ҳосил бўлишининг ва бу зонада шишанинг ўз ўтказувчанлиги а ~ 10’16 Ом^см'1 дан 40-400 Ом’’см’1 гача ошиши окибати эканлиги асосланган;
легирланган шиша электр ўтказувчанлигининг механизми таклиф килинган ва тажрибада исботланган, бунда ўтказувчанликнинг 0,015-1123 К оралиғида температура бўйлаб ўзгариши киришма зоначаси билан нанокристалларнинг биргаликдаги фаолияти натижаси эканлиги ҳамда бу жараёнда электронлар ва фононлар ўзаро таъсирининг ахамияги аникланган;
легирланган шишада Т ~ 77-700 К оралиғида солиштирма каршилик минимуми пайдо бўлиши киришма зонасининг шиша валент зонаси билан қўшилиб кетиши, ундан кейин пайдо бўладиган “металл” холати (р~~ Т ёки р - 7") эса электронларнинг фононларда ёки ўзаро сочилиши окибати эканлиги асосланган;
элекр ўтказувчанлиги 40-400 Ом ’см’1, иссиқлик ўтказувчанлиги 0,5-1 Bt-м’’К’1 ва 800-1000 К оралиғида термоэюк коэффициента 5= 1,1 мВ/K бўлганлиги легирланган силикат шишанинг термоэлектрик самарадорлиги юкорилигига олиб келиши кўрсатилган.
ХУЛОСА
1. Легирланган шишанинг ўтказувчан бўлиши лигатура заррачаларининг бир-бирига бевосита тегиб туриши окибати эмас, балки юмшаган шишага лигатура атомларининг диффузияси окибати эканлиги курсатилди. Натижада сизиб ўтиш бўсағаси лигатура заррачалари атрофида косил бўладиган диффузия зоналарининг ўзаро туташувига мос келади. Бу диффузия зоналарининг ҳажми лигатура заррачаларининг бошлангич хажмидан анча капа бўлиши мумкин ва диффузия жараёнининг параметрлари (темпера гураси ва давомийлиги), хамда шиша ва лигатуранинг таркибларига боғлиқ. Шунга мос равишда сизиб ўтиш бўсағаси жуда паст легирлаш даражасида (назариядаги 16хажм% ўрнига ~ 1 % ёки ундан хам камрок) кузатилиши мумкин.
2. EXAFS усулида шу нарса аникландики, легирланган силикат шишанинг ўтказувчанлигига унинг пишириш жараёнида косил бўладиган локал структураси, хусусан, қўрғошин атомларининг легирлаш жараёнида ўзгарадиган координацияси, капа таъсир кўрсатади. Рутений атомларининг легирланган силикат шишадаги координацияси шишанинг бошлангич структурасига ва легирлаш жараёнининг давомийлигига боглик.
3. Легирланган силикат шиша каршилигининг ва термоэюксининг 700-1000 К температураларда аномал ошиши кузатилди. Бу аномалликлар шишада косил бўладиган қўрғошин силиката ва кварц колдикларидан иборат нанокристаллардаги структура ўтишларининг окибати деб тушунтирилган.
4. Легирланган силикат шишадаги заряд ташувчилар концентрациясининг пастки чегараси (1020см'3 атрофида) ва эффектов массаси т&~ 3.3-10" то аниқланди. Окибатда легирланган силикат шишани полярон ўтказувчанликга эта тизим деб ҳисоблаш имкони гугилади.
5. Легирланган силикат шиша (такикланган зонаси 3,3 эВ агрофидаги диэлектрик) да легирлаш окибатида кенглиги 0,026 эВ ёки ка.мрок бўлган киришма зоначаси хосил бўладики, бу зоначани шишанинг валент зонасининг шифтидан кичкина (0,01-0,02 эВ) тиркиш ажратиб гуради. Юкори температураларда силикат нанокристаллари структураси ўзгариши киришма зоначасини валент зонасидан ажратади ва бу узгаришлар тугагач (темпера гура 950-1000 К дан ошганда) намуна ўтказувчанликнинг активация энергияси fg = 0,095 эВ дан 1,5 эВ гача (шишанинг гаркибига ва легирлаш даражасига караб) бўлган яримўтказгичга айланади.
6. Легирланган силикат шишада гелий темпера гурасидан 1200 К гача оралиқда R(T) киришма зоначаси хосил бўлиши ва нанокристаллар мавжудли! ининг окибатидир. Нанокристаллар самарали локаллашув марказлари вазифасини бажаради ва паст температураларда бир вактнинг ўзида ўтказувчанликнинг икки мсханизми - термоактивация ва сакраш -ишлайди. Тиркишнинг кенглиги темпера гурага богликлиги туфайли легирланган силикат шиша намунасининг каршилиги температура бўйлаб тез-тез учрайдиган /?(7) = Аcxp(Z?'P) шаклида ўзгаради, бунда 0,4 < f < 0,8 .
7. Хона температураси якинида кузатиладиган мсталлсимон р(Т) ~ 7’ёки />(/’) ~~ Т~ ўтказувчанликнинг физикавий мсханизми аниқланди. Киришма зоначаси билан валент зонаси орасидаги тиркиш температура ошганда йўқолиши мумкин, шундан кейин хосил бўладиган кисман тўлган зонада заряд ташувчилар концентрацияси ўзгармас бўлиб (мсталлардагидай), ўтказувчанликнинг температура бўйлаб ўзгаришига заряд ташувчиларнинг фононларда ёки ўзаро сочилиши сабабдир.
8. Легирланган силикат шишалар валент зонасининг шифтига якин жой-лашган киришма зоначасида электронлар холатларининг зичлиги юкорилиги туфайли кайта тикланувчан энергия манбаларида ва энергетик чикиндилардан фойдаланиш учун самарадор ва арзон, термоэлектрик сифатлилиги ZT 2 га якин термоэлектрик материал бўлиши мумкинлиги аникланган.

1-87 116 0

Маҳаллий хомашёлар асосида эластомер композицияларни яратиш ва уларни олиш технологияси

Элмира Тешабаева

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда дунё миқёсида органик материаллар асосида олинаётган буюмлар турлари 80 миндан ошиб кетди. Улар асосида ишлаб чиқарилаётган буюмларнинг тенг ярмини автомобил шиналари, учдан бир кисмини хар хил шароитда ишлатилувчи резина-техника буюмлари ташкил этади. Ундан бир кисмини эса резина пояфзал ва халк хўжалигида ишлатилувчи ва бошқа буюмлар (медицинада ишлативчи, ўйинчоқлар, спорт анжомлари, узатиш ленталари ва ременлари, рукава, резина суркалган матолар ва улар асосида олинган буюмлар) ташкил килади. Резина-техника буюмларини асосий микдори автомобилсозликда, сув ва хаво транспортларида ишлатилади. Ҳозирги вақтда замоновий автомобилларни бООдан ортик буюмлари композицион органик материаллардан ташкил топган ва унинг умумий огирлиги 120 кг ташкил килади. Демак юқори технологик ва техник хоссаларга эга бўлган органик композиция материаллар таркиби ва олиш технологик жараёнла-рини яратишга илмий тадқикотлар йўналтирилган.
Республикамиз мустақилликка эришгандан кейин кимё саноати ривож-ланишига алохида этибор қаратилиб, бу борада махаллий минерал хом-ашёларни физик-кимёвий хоссаларини аниклаш, кайта ишлаш усулларини ишлаб чикиш, уларни қўллаб композицион органик материаллар таркиби ва улар асосида ҳар-хил шароитларда ишлатилувчи рақобатбардош резина-техника буюмлари, шина олиш технологияларини яратиш борасида кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилди.
Бугунги кунда жахон микёсида каучук ва ингредиентларни янги авлодини яратиш ва улар асосида композицион эластомер материаллар таркиби ва буюмларини олиш устида бир катор илмий ишлар олиб борилмокда: нанозаррачали органик ва ноорганик тўлдирувчиларни яратиш; минерал тўлдиргичларни органик олигомерлар билан модификация килиш технологиясини яратиш; органик тезлаштиргичлар синтези; специфик хоссага эга бўлган композицион эластомер материаллар таркибини тузиш; композицион эластомер материаллар учун диспергатор ва пластификаторлар яратиш; эластомер композициялар асосида наноматериаллар ва улар асосида буюмлар олиш таркиби ва технологиясини яратиш долзарб йўналишларида илмий тадкикотлар олиб борилмокда.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2009 йил 11 мартдаги ПК-1071 сонли «Ангрен иктисодий худудида қишлоқхўжалиги ва автомобил шиналари ва конвейр ленталари ишлаб чиқаршни ташкил қилиш чора-тадбирлари дастури» тўғрисидаги ва 2009 йил 12 мартдаги ПҚ-1072 сонли «2009-2014 йилларда ишлаб чиқаршини техник ва ва технологик кайта куриш мухим лойихаларини амалга ошириш чора-тадбирлари дастури» тўғрисидаги карорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади бентонитни модификация қилиш, уни қўллаш асосида ҳар хил шароитларда ишлатилувчи резина-техника буюмлари олиш таркиби ва технологияси яратишдан иборат
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
олдиндан қўйилган хосса ва тузилишга эга бўлган тўлдирилган композицион эластомер материаллар ва улар асосида хар хил шароитларда ишлатилувчи резина-техника буюмлари олиш учун, Ўзбекистон бентонитини модификация килиш усуллари ишлаб чикилган;
бентонитни термик ишлов бериш жараёнида физик-кимёвий хоссалари ва структураси ўзгариб эркин радикаллар ҳосил бўлиши аниқланган;
термик ишлов берилган ва кимёвий модификация қилинган бентонит ва каучук структура тузилишлари орасидаги ўзаро боғланиш шароитлари аниқланган;
махсус хоссаларга эга бўлган резина коришмаси тайёрлаш жараёни ва улар асосида резина-техника буюмлари тузулишини шакллантиришда кимёвий модификация қилинган бентонит заррачалари юзасидаги алигомер қатлам ахамияти аниқланган;
умумий ва махсус каучуклар асосида олинган композицион эластомер материаллар пласто-эластиклик, реологик, технологик, физик-механик, динамик ва эксплуатацион хоссаларига модификация килинган бентонит таъсири аникланган;
Ўзбекистон бентонитини модификация килиш, уни қўллаш асосида композицион эластомер материаллар ва хар хил шароитда ишлатилувчи резина-техника буюмлари олиш технологиялари яратилган.
Хулосалар
1 .Структура-кимёвий модификация қилинган Ўзбекистон бентонита қўллаб юқори самарали композицион эластомер материаллар яратиш илмий технологик асослари таклиф килинган. Олинган илмий маълумотлар, олдиндан берилган структура ва хоссага, физик-механик ва эксплуатацион кўрсатгичларга эга бўлган композицион эластомер материаллар олиш технологиясини яратишга асос бўлди.
2.Бентонитни композицион эластомер материалларда тўлдиргич сифатида ишлатиш учун структурна-кимёвий модификация килиш технологияси таклиф килинди. Бентонитга термик ишлов бериш (673К) натижада теплофизикавий ўзгаришлар асосида структураси ўзгариши, яни мой шимиши ва нисбий геометрик юзаси ошиши кўрсатилган. Шу билан бирга парамагнит марказлар ҳосил бўлишига олиб келувчи эркин радикаллар ошиши аниқланган, булар эса «эластомер-тўлдиргич» системасидаги композиция хоссаларига бахо беришга асос бўлиши кўрсатилган.
3.Эластомер композициялари учун паст молекулали полиэтилен ва эски резина асосида олинган олигомерлар асосида модификация килинган бентонитни таклиф килинган ва уни физик-кимёвий хоссалари келтирилган, резинани структураси ҳосил бўлиш жараёнига унинг таъсири тушунтирилган. Юқори термо-радиацияга чидамли эластомер композициялар структурасини шакиллантиришга оралик катламни роли тушунтирилган.
4. Модификация килинган бентонит билан хар хил структурадаги каучуклар молекуласи щртасидаги боғланиш асоси аниқланилган. Тўлдиргичларни структура-адсорбцион фаоллиги билан композицион эластомер материаллар физик-механик хоссалари орасидаги боғлиқлик кўрсатилган.
5. Бентонит асосида яратилган тўлдиргичларни ва уларни бошка ингредиентлар билан комбинацияси эластомеларга аралаштириш жараёнини асослари ўрганилиб, тўлдиргичларни аралашишини тугаши критерияси сифатида иккита нукта аралаштиришни бошланиш харорати ва аралаштиришнинг тугаш харорати нуқтаси айланиш моментига богликлиги кўрсатилди.
6. Бентонит асосида олинган тўлдиргичларни композицион эластомер материаллари технологик ва реологик хоссаларига таъсири ўрганилиб, уларнинг композиция таркибидаги оптимал микдори таклиб ыилинган.
7. Модификация килинган бентонитни каучуклар вулканланиш жараёнига таъсири ўрганилиб ва вулканланиш тўри ҳосил бўлиш механизми тушунтирилган. Модификаторни таркибидаги функционал гурухлар ҳисобига қоришма таркибидаги вулканлаш агентларини микдорини камайтириш натижасида технологик жараённи кискартирилиши кўрсатилган.
8. Бентонит асосидаги тўлдиргичларни вулканизатлар физик-механик хоссаларига таъсири кўриб чикилиб, бошлангич ва термик ишлов берилган бентонит ўртача фаоликга эга бўлган тўлдиргич сифатида каолин ўрнига ишлатиш, модификацияланган бентонит эса фаол тўлдиргич сифатида БС-50 ва БС-75 тўлдиргичлари ўрнига ишлатиш мумкинлигини кўрсатилди. Модификация килинган бентонит эластомерларни юкори хароратда кислород билан реакцияга киришиш жараённини камайтириши аникланган.
Эластомер композицияларини технологик ва техник хоссаларини бентонит тўлдиргичлар ва ингредиентлар миқдорини ўзгартириб бошкариш мумкинлигини кўрсатилган.
9. Бентонит асосида олинган тўлдиргичларни қўллаб эластомер композициялар олиш таркиби ва технологик жараёнлари яратилган. Уларни самараси хар хил шароитда ишлатилувчи резина-техника буюмлари олиш билан исботланган. Диссертация тадқиқоти натижалари «Ўзкимёсаноат» АЖ карашли корхоналарда ишлаб чикаришда синаб кўрилган ва жорий килинган. Иқтисодий самара ингредиентларни махаллийлаштириш ва технологик жараённи кискартириш гисобига йилига 500 млн.сўмни ташкил килади.

1-40 81 0

Листли металларни совуқ прокатлаш жараёнини такомиллаштириш

Кудратхон Бахадиров

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда юздан ортиқ мамлакатларда листли металларни прокатлаш усулида буюмлар ишлаб чиқишда унинг сифатини яхшилаш, хизмат муддатини ошириш ва энергия тежамкорлигини таъминлашга қаратилган тадқиқотлар олиб борилмокда. Машинасозлик сохасида 40% дан ортик металл буюмларга прокатлаш усулида ишлов берилади. Сўнгги йилларда листли металларни совуқ ҳолда прокатлашнинг энергиятежамкор усулларини ишлаб чикишга катта аҳамият берилмокда. Шу билан бир қаторда прокатланган листларнинг механик хоссаларига кўйиладиган талабларнинг ошиши совук ҳолда пластик деформациялаш усули билан олинадиган листли металларни ишлаб чиқишда ички зўриқиш кучларидан холи бўлган маҳсулот олиш технологияларини яратиш муҳим вазифалардан бири бўлиб қолмоқда.
Республикамиз мустақилликка эришгандан буен мамлакатимизда енгил автомобилларни ишлаб чикариш йўлга қўйилиб, жаҳон бозорида рақобатбардош бўлган автомобилларни ишлаб чикариш билан бир қаторда унинг бутловчи қисмларини локаллаштиришга алоҳида эътибор қаратилди. Бу борада автомобилсозликда кўлланиладиган листли прокат қисмларни тайёрлаш технологиясини ўзлаштиришда сезиларли натижаларга эришилиб, жумладан маҳаллий хомашёдан лист хомакиларини тайёрлаш имкони яратилди, керакли геометрик ўлчамдаги лист хомакиларини тайёрлаш учун технологиялар ишлаб чикилди, прокатлаш усулида олинаётган лист махсулотларининг таннархи пасайтирилди. Шулар билан бир каторда металлургия комбинатларининг экспорт килинаётган прокат маҳсулотларини ишлаб чиқаришда уларнинг рақобатбардошлигини таъминлайдиган энергиятежамкор технологияларни такомиллаштиришни талаб этмокда. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан « ... миллий иктисодиётнинг рақобатбардошлигини ошириш, ... иктисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чиқаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш» вазифаси белгилаб берилган. Ушбу вазифани бажаришда металлургия комбинатларида қўлланиладиган иссиклайин прокатлаш ўрнига энергиятежамкор технология асосида листли металларни совук прокатлаш жараёнини такомиллаштириш асосида маҳсулот сифати ва рақобатбардошлигини ошириш муҳим масалалардан бири хисобланади.
Жахон тажрибасида листли металларни совук ҳолда прокатлаш жараёнини такомиллаштиришга катта ахамият берилмокда. Жумладан, листли металларни прокатлашда ўтимлар сонини оптималлаш, прокатлаш тезлиги ва листга тушадиган босимнинг маҳсулот механик хоссаларига таъсирини камайтириш технологиясини ишлаб чиқиш, прокат станларининг оптимал конструкциясини ишлаб чиқиш мазкур сохани ривожлантиришнинг асосий омилларидан ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини
ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2011 йил 29 июлдаги ПҚ-1590-сон «2011 -2013 йилларда саноат кооперацияси асосида тайёр маҳсулотлар, бутловчи буюмлар ва материаллар ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштиришни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 26 декабрдаги ПҚ-2698-сон «2017- 2019 йилларда тайёр маҳсулот турлари, бутловчи буюмлар ва материаллар ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштиришнинг истикболли лойиҳаларини амалга оширишни давом эттириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади совуқ ҳолда листли металларни прокатлашни такомиллаштириш асосида энергиятежамкор технологияларни ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
совук ҳолда симметрик прокатлаш курилмасининг технологик параметрларини ҳисоблаш орқали прокатлашнинг самарали технологияси ва конструкцияси ишлаб чиқилган;
мавжуд прокатлаш технологиясини такомиллаштириш билан янги энергиятежамкор симметрик прокатлаш технологияси ишлаб чикилган;
янги энергиятежамкор симметрии прокатлаш технологияси асосида олинган листли мис ва унинг қотишмаларини термик ишлаш технологияси ишлаб чиқилган;
мис полосасини прокатлашдан кейин термик ишлов беришнинг янги режимлари ишлаб чиқилган.
Хулоса
«Листли металларни совук прокатлаш жараёнини такомиллаштириш» мавзусидаги фалсафа доктори (PhD) диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилади:
1. Прокатлаш технологик асослари, илмий-техник ва технологик усуллар, энергиятежамкор прокатлаш агрегата ишлаб чикилди. Ишлаб чиқилган агрегатни қўллаш ноанъанавий усулларда модификацияланган листли металларни олиш имконини беради.
2. Қуймакорлик усулида олинган, фрезаланган полосали металларни прокатлаш режимлари ишлаб чикилди. Олинган натижалар прокатлаш жараёнида энергиянинг 5-7% га тежалишига хизмат қилади.
3. Прокатлаш станида мис полосасини прокатлашнинг такомиллаштирилган технологияси ишлаб чикилди. Олинган натижалар прокатлаш даврида ўтимлар сонини 7 дан 5 гача камайтиришга хизмат килади.
4. Прокатланган листли металларга термик ишлов бериш режимлари ишлаб чикилди. Олинган натижалар ишчи валларга тушадиган юкламанинг 3% га камайишига хизмат килади.
5. Назарий ҳамда тажрибавий тадқиқотлар асосида прокатлаш жараёнини оптималлаш бўйича тавсиялар ишлаб чикилди. Олинган натижалар ишлаб чикариш шароитида оптимал прокатлаш режимларини танлашга хизмат килади.
6. Иқтисодий самарадор бўлган мис полосасини такомиллаштирилган прокатлаш технологияси ишлаб чикилди. Олинган натижалар иқтисодий самарадорликнинг 3-5% га ошишига хизмат килади.


 


 

1-43 47 0

Кукурбит[n]уриллар ва тиогликольурилларнинг пўлат коррозиясини ингибирлаш механизмларини физик-кимёвий тадқиқ қилиш

Элёр Бердимуродов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда саноати жадал ривожланиб бораётган мамлакатлар иктисодиётининг турли тармокларида металлар коррозиясини олдини олиш ва ундан саклашда ишлатиладиган ингибирловчи моддалар яратиш долзарб масалалардан биридир.
Жахоннинг кимё ва нефть-кимё саноати ривожланган мамлакатларида металлар коррозияси натижасида етказиладиган зарар ишлаб чикариладиган металларнинг йиллик микдорини 25 фоизини ташкил килади, шунинг учун коррозияга карши ингибиторларни яратиш ҳамда ишлатиш муҳим аҳамият касб этади. Қўлланилаётган ингибиторларга бўлган талабнинг ўсиб бориши, етакчи технологияларга асосланган универсал ингибиторларни яратиш мақсадга мувофиқлигини кўрсатади. Келтирилган муаммоларни хал килишда янги хомашёлар асосида талаб этилган хусусиятларга эга бўлган ингибиторларни яратиш ва ишлаб чикариш долзарб муаммолардан ҳисобланади.
Узбекистан Республикасида илғор инновацион технологияларни ишлаб чиқиш, шунингдек, саноатнинг баркарор, динамик ривожланиши ва экспорт салоқиятининг ўсишига алоҳида эътибор қаратилмокда. Бу борада амалга оширилган чора-тадбирлар асосида муайян натижаларга, айниқса нефть ва газ саноатида металл материалларни коррозиядан химоялашнинг илмий асосларини яратишга эришилди. Узбекистан Республикасини ривожлантиришнинг Ҳаракатлар стратегиясида «ишлаб чиқаришни модернизация килиш, техник ва технологик жихатдан янгилаш, ишлаб чиқариш, транспорт-коммуникация ва ижтимоий инфратузилма лойиҳаларини амалга оширишга қаратилган фаол инвестиция сиёсатини олиб бориш» ва «ишлаб чикаришни махаллийлаштиришни рагбатлантириш сиёсатини давом эттириш хамда, энг аввало, истеъмол товарлар ва бутловчи буюмлар импортининг ўрнини босиш, тармоқлараро саноат кооперациясини кенгайтириш»га қаратилган муҳим вазифалар белгилаб берилган. Бу борада импорт ўрнинини босувчи, экспортбоп, рақобатбардош, жаҳон сифат стандартлари талабларига мос бўлган, кам концентрацияда юқори самарадорликга эга, хавфсиз, биологик парчаланувчи коррозияга қарши ингибиторларни яратиш долзарб вазифалардан бўлиб, муҳим ахамият касб этади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сон «Саноатга инновацион лойихаларни ва технологияларни киритишни кучайтириш бўйича кўшимча чора тадбирлар тўғрисида»ги Қарори, 2016 йил 26 декабрдаги ПҚ-2698-сон «2017-2019 йилларда тайёр маҳсулот турлари, бутловчи буюмлар ва материаллар ишлаб чикаришни маҳаллийлаштиришнинг истиқболли лойиҳаларини амалга оширишни давом эттириш чора-тадбирлари тўғрисида» ва 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади кукурбит[п]уриллар ва тиогликольурилларнинг купли кислотали, ишкорий ва нейтрал муҳитларда пўлат коррозиясини ингибирлаш хоссаларини ва механизмини аниқлишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ингибиторлар коррозион муҳитга киритилганда металл юзасида темир иони билан комплекс ҳосил қилиши ва адсорбцияланиши, бунинг натижасида энтропиянинг қиймати камайиб кетиши аникланган;
илк бор металл юзасида ингибиторнинг сув молекулалари билан квази алмашиниш жараёни содир бўлиши ва ингибитор муҳитнинг диэлектрик доимийсини камайтириши аникланган;
металл юзасида ингибитор ҳосил килган юпқа қатламининг мустаҳкамлиги ошиши натижасида муҳитнинг заряд трансфер қаршилиги киймати ва Найквист ярим айланаси кўлами ортиши исботланган;
илк бор ингибитор билан темир ионининг мустаҳкам комплекси Н+ иони учун эркин жойлар ҳосил қилмаслиги ва кучли кислотали ва ишкорий муҳитларда эримаслиги исботланган.
Хулосалар
1. Кукурбит[п]уриллар ва тиогликольуриллар асосидаги ингибиторлар маҳаллий хомашёлардан синтез килинган бўлиб, уларнинг пўлат 3 ва Н80 намуналарини коррозиядан ҳимоялаш механизмлари замонавий усуллар ёрдамида ўрганилди, ингибиторларнинг кучли кислотали ва ишкорий мухитлардаги мукобил концентрациялари аникланди.
2. Ингибиторларнинг пўлат намуналарини коррозиядан ҳимоялаш механизмларининг ва адсорбцияланиш жараёнларининг термодинамик хоссалари аникланди ва агрессив муҳитларда концентрация ва хароратнинг таъсирлари топилди.
3. Ингибиторларнинг аралаш таъсири натижасида коррозия потенциалининг манфий томонга силжиши, концентрация ортиши билан кутбланиш қаршилигининг катта кийматларни кабул килиши, ингибиторлар катод ва анодлардаги коррозия жараёнларини камайтириши кутбланиш каршилиги ва кутбланиш эгрилари усуллари ёрдамида исботланди.
4. Ингибиторлар пўлат намуналари юзасида сув билан квази алмашиниши ва кучли кислотали, ишқорий муҳитларда эримайдиган мустаҳкам юпқа қоплама хосил килиши, бунинг натижасида муҳитнинг заряд трансфер қаршилигини ошириши ва диэлектрик доимийсини камайтириши кўрсатилди.
5. Қайта фаолланиш тадкиқотлари орқали ингибиторлар концентрация ошиши билан металл юзасидаги интергрануляр ёрилиш коррозиясини камайтиришини ва ингибиторлар металл юзасида ҳосил қилган қоплама Н+ ларнинг адсорбциясини камайтириши аникланди. Ингибиторларнинг темир иони билан ҳосил килган комплекси агрессив муҳитларда эримаслиги ва яхши адсорбцияланувчи эканлиги кутбланиш каршилиги ва коррозия потенциал йўналишлари (Rk/Ek) усулида тадкиқ қилинди.
6. Ўрганилган ингибиторлар «Муборакнефтгаз» маъсулияти чекланган жамиятида пўлат 3 ва Н80 намуналарни кислотали, ишқорий ва нейтрал муҳитларда коррозияланишига қарши жорий этилди ва уларнинг самараси импорт ингибиторларга нисбатан 5% га юкори бўлиши кайд этилди.

1-41 53 0

Куб симметрияли яримўтказгичларда баллистик ва сирт фотогальваник эффект ҳамда икки ўлчамли электронли ҳолатларнинг назарий тадқиқлари

Вохоб Расулов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда ҳозирги кунда яримўтказгичлар физикаси ва асбобсозлигининг интенсив ривожланишида куб симметрияли яримўтказгичлар муҳим ўрин эгаллайди. Бундай яримўтказгичлар негизида фотогальваник эффектга асосланган фотоўзгартиргичлар ва фотодатчиклар яратиш истиқболлидир. Куб симметрияли яримўтказгичларнинг қатор физик хусусиятлари уларнинг хажмидаги заряд ташувчиларнинг сочилиш механизмларига боғлиқ бўлиб, бу соҳада баллистик ва сирт фотогальваник эффект ҳамда икки ўлчамли электронли ҳолатларни тадқиқ этиш муҳим вазифалардан бири бўлиб келмокда.
Мамлакатимизда илм-фан соҳасидаги устувор йўналишларда, жумладан, «Қайта тикланувчи энергия манбаларидан фойдаланишни ривожлантириш»да яримўтказгичли наноструктуралардаги фотонли кинетик ҳодисаларни ўрганиш бўйича муҳим натижалар олинди. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясига кўра, илмий тадқиқот ва инновация фаолиятини ривожлантириш, илмий ва инновация ютукларини амалиётга жорий этишнинг самарали механизмларини яратиш масалаларига, жумладан, уч ва икки ўлчамли электронли системалардаги физик жараёнларни тадкик килишга алоҳида эътибор қаратилди.
Бугунги кунда жаҳонда нанотузилмали яримўтказгичларда юз берувчи физик жараёнларни чуқур ўрганиш борасида, жумладан, куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан хисобланади: куб симметрияли яримўтказгичларда баллистик ва сирт фотогальваник эффекти шартларини хамда икки ўлчамли электронли ҳолатларни аниқлаш; квант ўраларининг фотонли кинетик хоссаларини, ўлчамли квантлашиш эффектларини, заряд ташувчилар сочилиш меха-низмларини, квазизарралар энергетик спектрини кутбий фотогальваник эффектларда таққослаш; мураккаб валент зонали яримўтказгичлар ва уларнинг нанотузилмаларидаги заряд ташувчилар билан кутбланган нурланишнинг ўзаро таъсирини хамда электронли, оптик ва фотогальваник хоссаларини аниқлаш.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармонини, 2017 йил 13 февралдаги ПҚ-2772-сон «2017-2021 йилларда Электротехника саноатини ривожлан-тиришнинг устивор йўналишлари тўғрисида»ги ва 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон «Фанлар академияси фаолияти, илмий тадкиқот ишларини ташкил этиш, бошкариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Шундай килиб, яримўтказгич ва яримўтказгичли ўлчамли квант-лашган структураларда электронли ҳолатларни ҳамда фотонлар ютилиши-даги ассимметрия ва фотоуйғотилган заряд ташувчилар импульси релаксацияси билан тавсифланувчи оптик ва фотогальваник эффектларнинг микдорий назариясини тадкик килиш долзарбдир ва илмий-амалий истиқболга эта.
Тадқиқотнинг мақсади куб симметрияли яримўтказгичларда юз берувчи баллистик ва сирт фотогальваник эффектларнинг намоён бўлиш қонуниятлари ҳамда икки ўлчамли электронли ҳолатларни аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ассимметриявий қатламли структураларда Бастард шартига асосан қўшни қатламлардаги электронлар эффектов массалари турли кийматли бўлгандаги электронлар ўтиш коэффициентининг осцилляцияси аниқланган;
p-GaAsna электрон-фонон ва электрон-фотон ўзаро таъсир ассимметрия-сига боғлиқ бўлган ҳамда зона тармоклариаро бир фотонли ўтишларда куза-тиладиган чизикли фотогальваник эффект токининг температуравий богланиши учун математик ифода аникланган;
мураккаб валент зонали яримўтказгичда электронларнинг фотон ва фононларда ассимметриявий сочилиши Келдиш диаграммалар техникаси методида ҳисобланган бўлиб, баллистик фототокнинг спектрал боғланиши ютилиш коэффициентининг спектрал боғланиши билан аниқланиши кўрсатилган;
баллистик фототок коваклар гамильтонианида тўлкин векторларига чизиқли ва кубинчи даражасига мутаносиб бўлган ҳадларнинг эътиборга олиниши туфайли содир бўлиши кўрсатилган бўлиб, яримўтказгич зонавий параметрлар ишорасига боғлиқ ҳолда фототокнинг микдоран ўзгариши аниқланган;
ташқи магнит майдонидаги кўп воҳали ярим чексиз яримўтказгичда температура ва частотага боғлиқ бўлган ҳол учун сирт фототокининг математик ифодаси келтириб чикарилган.
Хулоса
Куб симметрияли яримўтказгичларда баллистик ва сирт фотогальваник эффекта ҳамда икки ўлчамли электронли холатларни тадкик килиш асосида куйидаги хулосалар килинди:
1. Бастард шарти эътиборга олинган ҳолда ассимметрияли структуралардаги потенциал тўсиқлар тиниқлик коэффициента учун ифодалар, икки ўлчамли электронларнинг туннелланишидаги осцилляцияни кузатиш шартлари аникланган.
2. Симметрия маркази бўлмаган яримўтказгичда баллистик чизиқли фотогальваник эффект ковакларнинг фотонлар ўзаро таъсир операторида хар хил жуфтликли ҳадларнинг мавжудлиги туфайли содир бўлиши кўрсатилган.
3. p-GaAs валент зонаси огир ва енгил каваклар тармоклариаро оптик ўтишлар эҳтимоллиги ассимметриясига боглик баллистик фототокнинг температуравий ва частотали богланиши учун математик ифода олинган бўлиб, бунда зонавий параметрларнинг ишоралари хисобига фототокнинг микдоран ўзгариши кўрсатилган.
4. p-GaAsj\,a экспериментал кузатилган фототокнинг температура ортиши билан экстремум оркали ўтиши коваклар гамилтонианида тўлқин векторларига чизиқли ва кубинчи даражасига мутаносиб бўлган зонавий параметрларнинг киймати ва ишораси билан боғланганлиги кўрсатилган.
5. Релаксация вақти якинлашишида ярим чексиз кристалл сиртидан кўзгули ёки диффузиявий сочилаётган электронларнинг номувозанатдаги тақсимот функцияси билан аниқланадиган фототок ҳисобланган. Сиртдан диффузияли сочилаётган электронлар тақсимот функцияси фақат уларнинг энергиясига боғлиқлиги ва электронлар тўлиқ оқимининг нолга айланиш шарти билан аникланиши кўрсатилган.
6. Заряд ташувчилар энергетик спектрининг анизотропиясини эътиборга олиб, кутбланган ёруглик ютилишида ярим чексиз кўп воҳали яримўтказгичдаги сирт фототокига ташки магнит майдон таъсири аникланган. Бу ҳолда сиртдан электронларнинг лармор орбитаси радиусига тенг масофада фототокнинг мужассамлашган бўлиши кўрсатилган.

1-90 101 0

Композицион полимер қопламаларнинг пахта билан ўзаро таъсирлашувида структуравий мослашувининг ўзига хос жиҳатлари ва уларни олиш технологияси

Умида Зиямухамедова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Замонавий техника, машина ва механизмлар, шу жумладан пахта саноатида қўлланиладиган технологии жиҳозлар талаб килинган ишчанлик ва эксплуатацион ишончлиликка эга бўлиши керак. Шу боне пахтани қайта ишлаш технологии жихозларининг эксплуатацион ишончлилигини таъминлашда уларнинг конструкцияларини такомиллаштириш билан бир каторда юқори самарали янги композит полимер материалларни максадли қўллаш ечими кутилаётган долзарб инновацион илмий-техник муаммолар жумласидан ҳисобланади.
Маълумки, анъанавий қўлланилиб келаётган металл материаллар ишчи сиртларида ўткир чўққили технологик нотекислик ва субмикронотекисликлар мавжуд бўлиб, улар трибомослашув жараёнида пахта толасининг механик жароҳатланишини жадаллаштириши билан бирга юқори гидрофиллилик хусусияти туфайли нисбатан кўп ишқаланиш кучи ҳосил килиб, машина ва механизмлар иш унумдорлигининг камайиши ва уларнинг энергия истеъмоли ошишига олиб келади. Шунинг учун технологик машина ва механизмларнинг ишчи сиртларида самарали композит полимер материаллар ва улар асосида олинган қопламаларни мақсадли қўллаш билан технологик жиҳозлар ишончлилигини таъминлаш, иш унумдорлиги ва энергия тежамкорлигини ошириш хамдапахтанинг механик жароҳатланишини камайтириш эвазигаунинг табиий сифатини саклаш долзарб масала х,исобланади.
Қайд этилган муаммо ечимлари юкори самарали композит полимер материаллари ва улар асосидаги қопламаларни катта габаритли технологик жихозлар ишчи сиртларида шакллантиришнинг янги энергия ва ресурс тежамкор технологияларини ишлаб чикиш билан боғлиқ.
Машинасозлик материалларининг пахта билан ўзаро фрикцион таъсирланишувининг бугунги кунда етарлича эътибор берилмаётган ўзига хос жиҳатларидан бири бўлган структуравий мослашув жараёнини фундаментал тадқиқотлаш «пахта-композит полимер» трибосистемасида материалшуносликни янада ривожлантиришнинг истиқболини белгилайди. Композит полимер материаллар ва улар асосида олинган копламаларнинг микро- ва субмикронотекисликлари юкори эластиклиги пахта билан нисбатан кам ишқаланиш кучи ҳосил килиб, механик жарохатланишни етарли даражада камайтириш имконини беради. Бунда тўлдирувчи заррачаларининг табиати, структуравий таркиби ва ўлчамларини ҳисобга олиб, уларни активацион-гелиотехнология усули оркали полимер-матрица билан нанокомплекс боғланишли структура ташкил этишда технологик факторлар таъсирини сон ва сифат жиҳатдан аниклаш бўйича тадкикотларни амалга ошириш зарурдир.
Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг «2007-2011 йилларда пахта тозалаш саноати корхоналарини модернизация ва реконструкция килиш дастури тўғрисида» 2007 йил 3 апрелдаги 70-сонликарори, пахтани қайта ишлаш технологик жиҳозларининг ишчи органлари сиртлари учун юқори самарали композит полимер копламаларнинг янги таркибларини яратиш ва уларни олишда энергия ва ресурсларни тежайдиган технологияни ишлаб чиқишга қаратилган диссертация мавзусининг долзарблиги ва заруриятини таъкидлайди. 
Тадқиқотнинг мақсади композицион полимер қопламаларнинг пахта билан ўзаро таъсирланишувидаструктуравий мослашувни хисобга олган холда самарали материал ва уларни олиш технологиясини яратиш.
Диссертация тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
табиатан хар хил полимер материалларнинг ўзаро фрикцион таъсирланишувида геометрик ва термодинамик параметрли структуравий мослашувларнинг такомиллашган механизми таклиф этилган;
пахта толасини муҳофазалашнинг структуравий мослашувга сон ва сифат жихатдан таъсири очиб берилган;
структуравий мослашув жараёнида тўлдирувчининг ламинар структураси туфайли электр ўтказувчи занжирчалар ҳосил бўлиши окибатида фрикцион трибомослашувтрибозаряд зичлиги,ишқаланиш коэффициента ва пахтанинг нисбий механик жароҳатланиши микдорлари камайтирилиши аниқланган;
активацион-гелиотехнология усулида гетерокомпозит полимер копламалар олишда госсипол смоласининг самарали структураловчи модификатор эканлиги аникланган;
тўлдирувчи заррачаларнинг қоплама калинлиги бўйича огирлик кучи туфайли градиентли таркалишини бартараф этиб, оптимал структуралашни таъминлайдиган янги усул таклиф этилган;
активацион-гелиотехнология усулида олинган гетерокомпозит копламаларни механик-кимёвий модификациялашда нанокомплекс бирик-малар ҳосил бўлиш механизми илк бор таклиф этилган.
ХУЛОСА
Мавжуд маълумотлар таҳлили асосида назарий ва амалий тадкиқотлар олиб бориш билан ишдаилк бор полимер материаллар ёрдамида пахтанинг фрикцион ўзаро таъсирланишувида ишкаланиш кучининг ташкил этувчиларини бошқариш имкони илмий асосланган ва пахта толасининг механик жарохатланишини технологик жиҳозлар машина ва механизмлари учун конструкцион материаллар структуралари ва хусусиятларини оптималлаштириш орқали мақсадли созлаштириш таклиф этилган.
Олинган натижалар нафакат пахта билан фрикцион ўзаро таъсирланишувда ишлайдиган юқори самарали машинасозлик материаллари яратиш сохасидаги назарий билимлар кўламини кенгайтиради, балки маҳаллий ашёвий ва энергия ресурсларидан рационал фойдаланиб, янгимашинасозлик материаллари яратишда композицион материалшуносликнинг ривожланиш истиқболларини белгилайди.
Табиий шароитдаги бевосита 710-750 W/m2 куёш радиациясининг 10-20 соат давомида таъсири керакли (95-98% мое равишда) котиш даражали ва пахта билан ишкаланиш шароитида етарлича ишга лаёқатли гетерокомпозит қопламалар олишни таъминлайди.
Асосий хулосалар сифатида қуйидагиларни таъкидлаш мумкин:
1. Фрикцион ўзаро таъсирланишувнинг структуравий параметрлари, жумладан коплама нотекисликлари параметрининг барқарорлашган қиймати, унинг дастлабки кийматидан катъий назар, пахта толасининг кўндаланг ўлчами (диаметри) билан нафақат нотекисликларнинг баландлик, балки кадамли параметрлари билан солиштирма ўлчовга келиб қолиши полимербоғловчилар асосидаги копламаларнинг паст термомеханик хусусияти натижаси туфайли, пахтанинг энг кичик механик жарохатланиши эса ламинар структурали тўлдирувчилар қўшилганда, уларни қопламада субмикронотекисликлар ҳосил қилувчи заррачаларнинг уваланувчанлиги ҳисобидан содир бўлиши аниқланди.
2. Материалларнинг фрикцион таъсирланишув механизмини ўрганиш асосида пахта толасини NaKMU,, ПВС, полиэтиленгликол, Ы,М-диметил-аминометакрилат бромли этил тузлари каби сувда эрувчи композицияларни қўллаб, толанинг мустахкамлик, антистатик ва бошқа хусусиятларини яхшилашда акцепторлик ролини бажариш билан бир каторда тола механик жарохатланишининг самарали камайишига монелик килиши аниқлаб берилган.
3. Композит полимер копламалар билан пахтанинг ўзаро фрикцион таъсирланишувида, хатто графитнинг жуда кам 2-5 массақисмда хам унинг ламинар структураси эвазига,авваллари илғанмаган, электр ўтказувчан занжирчалар хосил бўлиши муқаррар эканлиги трибосистемадаструктуравий ва энергетик ўзидан-ўзи шаклланиши эвазига содир бўлиши илк бор белгиланди.
Волластонит ва каолин тўлдирувчилар таркибида металл оксидлари кўринишида мавжуд бўлиб, фрикцион таъсирланишувда фаоллашадиган металл атомлари мухофазаловчи композитларнинг ёки сувнинг кутблашган молекулалари билан ишкаланиш сиртининг барча контури бўйича баркарор электр ўтказувчи занжирчалар хосил қилиши тахминланди. Қайд этилган ҳодисалар моҳиятининг очилиши материалларнинг пахта билан фрикцион таъсирланишувида ўзига хос структуравий мослашув мавжудлигини яна бир бор алохида эътироф этишга имкон беради.
4. Механик фаоллаштирилган махаллий минераллар Ангрен каолини ва Қойтош волластонитини самарали тўлдирувчилар, госсиполсмоласи эса пахта билан антифрикцион эпоксид гетерокомпозит активацион-гелиотехнология усулида шакллантирилган коплама ишлаб чикишда самарали структураловчи эканлиги белгиланди. Гетерокомпозит эпоксид коплама ҳажми бўйлаб микрозаррачаларнинг тенг тақсимланиши волластонит билан майдаланган полиэтиленни биргаликда, боғловчи қовушкоқлигига боғлиқ ҳолда маълум нисбатда, мақсадли вазифада олиш муҳимлиги кўрсатилди.
5. Механик фаоллаштирилган минералнинг ҳосил бўлган металл ионлари ГС функционал гурухлари билан, курилманинг зарбий-майдалаш-ишкалаш самараси ўлароқ, тўлдирувчи ва боғловчи орасида адгезиянинг нафакат механик фаоллаштирилган минерал заррачанинг солиштирма сирти ошишигагина эмас, балки ГС нинг функционал фаол гурухлари билан нанокомплексли бирикма ҳосил қиладиган ионлашган манбаларнинг кўпайиши хисобига содир бўлиши аниқланди.
ИҚ-спектрал тахдиллар билан активацион-гелиотехнология усулида олинган гетерокомпозит материалларда нанокомплекс богланишлиструктура ташкил қилиш механизми илк бор таклиф этилди.
6. Илкбор маҳаллий ашёвий-энергетик ресурслардан рационал фойдаланишни таъминлайдиган, йирик ўлчамли пахтани кайта ишлаш технологик машиналари ишчи сиртларида қопламаларга талаб қилинган структура ташкиллаштириш ва антифрикцион-ейилишбардош хусусиятли янги активацион-гелиотехнология усули таклиф этилди.
7. Махаллий минерал ашёлардан Ангрен каолини ва Қойтош волластонитини саноатда ишлаб чиқариш имкони мавжудлиги, кимёвий таркиби бир-бирига якинлиги ва структура тузилиши билан фарқланиши кенг кўламли минерал ашёларга мансуб бўлиб, машинасозликка мўлжалланган композит материаллар учун тўлдирувчи сифатида қўлланиш потенциали мавжуд бўлган маҳаллий минерал ашёлар модель намунаси сифатида таклиф этилди.
8. Эпоксид гетерокомпозит копламаларнинг антифрикцион хусусиятини минерал тўлдирувчи қўллаш билан яхшилаш ва пахтанинг механик жароҳатланганлигини камайтиришда каолин, ейилишбардошликни оширишда волластонит самарали тўлдирувчилар эканлиги аникланди. Каолиннинг ламинар структурасини оптимал амалга ошириш билан зарур ейилишбардошли антифрикцион коплама олиш, 5-10 масса кисмда, 50-100 ц фракцияли ва ўлчамларининг анизотропия коэффициента 2 дан кам бўлмаган волластонит қўллаш билан эришиш мумкинлиги аниқланди.
9. Яратилган янги композициялар таркиблариДАР 04645-сонли ва IAP 04774-сонли Ўзбекистон Республикаси патентлари билан химояланган бўлиб, комплекс хоссалари бўйича ўзларининг анъанавий аналогларидан пахта билан ўзаро таъсирланишувда хам f, хам §о билан минимал кийматларини таъминлаш бўйича устун туради. Бинобарин, уларни шу бугунда истеъмолчи эҳтиёжини қондирадиган энг кам ашёвий-энергетик ва молиявий харажатларда, иш натижаларини кенг камровли жорий этиш билан олиш мумкинлиги кўрсатилди.
10. Илмий - тадқиқот ишларини илк бор ишлаб чикилган O'zDSt2822:2014 Узбекистан давлат стандарта бўйича конструкцион материал-ларнинг пахта билан фрикцион таъсирланишувдаги самарадорлигини тавсия этилган Р8о комплекс фактор минимал киймати билан бахолаш асосида ташкил этиш тадқиқот ва синовларда DGU 01171- сонли BaDGU 01172-сонлиЭҲМ дастурлари ҳамда трибопараметрларни ўлчаш ноаниқликларини бахолаш методини қўллаш олинган натижалар ишонарлилигини таъминлаш билан бирга тадқиқот ўтказишдан унинг натижаларини жорий этишга кадар вақт ва меҳнат сарфини анча камайтиради.

1-44 75 0

Коллаген ва фиброиннинг акрил мономерлари билан пайванд сополимерланиши

Сардорбек Каримов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунёда алоҳида полимерларнинг хусусиятлари сакланиб колган ёки уларнинг хоссаларини олдиндан билиш мумкин бўлган янгича хусусиятли полимер материаллар олиш бўйича гомоген ёки гетероген муҳитда функционал-фаол мономерларни полимерлар билан, шунингдек, гетероген фазада толалар ва тўлдирувчилар юзасида биргаликда полимерланишига оид илмий изланишлар тобора кенгайиб бормокда. Изланишлар оловбардошлик, гидрофоблик, лиофоблик ва бошка махсус хоссаларга эга бўлган тўкимачилик материаллари олиш имконини беради.
Мамлакатимиз мустақилликка эришгандан кейинги ўтган йиллар мобайнида тўқимачилик ва енгил саноатнинг ривожланишига, толали хомашёни тайёр маҳсулот ҳолатигача комплекс қайта ишлашга алоҳида эътибор берилмокда. Жумладан, ноорганик ва органик антипиренлар, гидрофоб моддалар билан тўқимачилик матоларига якуний ишлов бериш оркали оловбардош ва гидрофоб материаллар олишга эришилган. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида принциал жиҳатдан янги маҳсулот ва технология турларини ўзлаштириш, шу асосда ички ва ташки бозорда миллий товарларнинг рақобатбардошлигини таъминлаш вазифалари белгиланган. Бу борада маҳаллий табиий полимерлар юзасида полимер антипиренлар, акрил мономерларини пайвандлаш оркали юкори молекуляр бирикмалар олиш, махсус хоссали тўқимачилик материалларини яратишга йўналтирилган илмий ва амалий тадкиқотларни амалга ошириш алоҳида аҳамият касб этади.
Жаҳонда олиб борилаётган тадкикотларнинг кўрсатишича, пайванд сополимерланишнинг услубиятлари, қонуниятлари ва жараёнлар механизми массада, эритмада, суспензияда ёки эмульсияда амалга ошириладиган радикал ёки ионли полимерланиш жараёнларидан фарқ қилади. Сополимерлаш инициатор ёки катализаторнинг бирон-бир полимер билан, толалар ёки тўлдирувчиларнинг юзасидаги молекулалари билан кимёвий ёки адсорбцион ўзаро таъсир этишидан бошланади. Бундай ўзаро таъсир натижасида пайвандланган полимер занжирларининг кейинги ўсишини таъминлайдиган радикал ёки ион характерга эга бўлган фаол марказлар вужудга келади. Функционал-фаол мономерларнинг табиий полимерлар билан пайванд сополимерларини ҳосил бўлиш шароитларини аниқлаш, тадқиқ этаётган системалардаги полимерланиш жараёнларининг кинетик параметрларини, механизмини, сополимерларнинг физик-кимёвий ва механик хоссаларини ўрганиш, полимер композицияларнинг ўзига хос бўлган хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда полимерлашнинг бундай услубини амалий қўллаш соҳаларини аникдаш юқори молекуляр бирикмалар кимёси ва технологиясининг долзарб муаммоларидан ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантириш устувор йўналишлари тўғрисида»ги ва 2016 йил 21 декабрдаги ПҚ-2687-сон «2017-2019 йилларда тўқимачилик ва тикув-трикотаж саноатини янада ривожлантириш чоралари дастури тўғрисида»ги қарорлари, 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси» Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади
Тадқиқотнинг мақсади акрил мономерларининг оқсил макромолекулалари билан пайванд сополимерланиш услуби, кинетик параметрлари, схемасини, сополимерларнинг физик-кимёвий, механик ва амалий хоссаларини аниклашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
инициаторнинг оқсил макромолекуласида пептид ва аминогурухдар билан таъсирлашуви натижасида акрил мономерларини пайвандланиш жараёнлари схемаси ишлаб чикилган;
коллаген ва фиброинни акрил мономерлари билан пайванд сополимерланиш реакцияларининг кинетик тартиблари ва активланиш энергияси одатдаги радикал полимерланишдан фарқ қилиши аниқланган;
пайвандланиш даражасини, сополимерланиш тезлиги, синтез килинган полимерлар ва улар асосидаги материалларнинг тузилиши ҳамда физик-кимёвий хоссаларини бошқариш параметрлари аниқланган;
ишлов берувчи моддаларни тўқимачилик матоси молекулаларига пайвандланиши махсус хоссаларни яхшилаш омили эканлиги аниқланган.
Хулоса
1. Акрил мономерларни гери коллагени ва габиий ипак фиброини билан сополимерланишида актив марказлар табиий полимер функционал гуруҳларининг радикал полимерланиш инициатори билан ўзаро таъсири хамда адсорбцияси натижасида ҳосил бўлади. Барна текширилган моддалар ва уларнинг ўзаро таъсири маҳсулотлари ИҚ- ва ПМР-спектрлари таҳлили бўйича, инициатор оқсил молекулаларининг пептид ва аминогуруҳлари билан эркин электронни ҳосил килган холда таъсирлашуви таклиф килинди.
2. Пайванд сополимерланишни иницирлаш ва полимер занжирларининг ўсиши янги C-N боғларни ҳосил бўлиши билан мономер молекуласи макромолекуланинг актив марказита бирикиши натижасида амалга ошади. ПК ва ДАК иштирокида актив марказлар ҳосил бўлиши, иницирлаш ва полимер занжирларнинг ўсиш ва узилиш реакциялари схемалари таклиф этилган.
3. Юзада богланган инициаторлар тезрок парчаланади, улар учун парчаланишнинг активланиш энергияси, ўхшаш шароитларда оддий термопарчаланишга Караганда 30-50 кЖ/молга пастрок бўлади. Инициатор концентрациясининг ортиши билан, полимерланиш унуми, пайвандланиш даражаси сезиларли ортади, бунда, пайвандланган занжирларнинг полимерланиш даражаси ва молекуляр массаси хам анча пасаяди. Мономерлар концентрациясининг ортиши билан эса, полимерланиш унумининг бироз ортиши, пайвандланиш самарадорлиги деярли ўзгармаслиги, пайвандланган занжирларнинг полимерланиш даражаси ва молекуляр массаси ортишига эришилган.
4. Сополимерларнинг тузилиши кўпрок инициаторнинг концентрациясига боғлиқ бўлади. Реакция унумининг етарли даражаларида, инициатор концентрациясининг ортиши билан полимер гел-фракцияси улуши хам ошади. Пайвандланган занжирларнинг молекуляр массаси ортиши билан, кейинчалик тўрсимон тузилишни ҳосил қиладиган ўсувчи занжирларнинг рекомбинацияси эҳтимоли ҳам ошиб бориши асосланган.
5. Сополимерларнинг эрувчанлиги, зичлиги, термобарқарорлиги, пайвандланиш даражасига мос равишда ўзгаради. Пайвандланиш даражасининг ва бевосита тикилган тузилма тўрлари зичлигининг ортиши, сополимернинг зичлиги ва термобарқарорлигини ҳам ортишига олиб келиши аниқлаган.
6. Пайвандланган сополимерлар асосидаги тўқимачилик матоларининг физик-кимёвий хоссалари пайвандланаётган полимернинг табиатига, айниқса, унинг масса улушига боғлиқ бўлади. Барча материалларнинг қалинлиги ва юза зичлиги, синтетик полимернинг пайвандланиш даражаси ортиши билан қонуний ва пропорционал равишда ортади. Материалларнинг эластиклик-деформация хоссалари, хам тикиш даражаси, хам мономерларнинг табиати билан бошқарилиши таклиф этилган.
7. Пайванд сополимерланиш жараёнларининг амалий тадбики учун, инициаторни эритмадан дастлабки адсорбцияси усулини қўллаш тавсия этилади. Бу холда, пайвандланиш самарадорлиги, мономер ва инициаторни бир вақтда киритилишига Караганда икки баравар кўпроқ бўлади. Функционал-фаол мономерларни толалар юзасидаги пайванд сополимерларини оловга чидамли, гидрофоб ва лиофоб тўқимачилик материаллари ишлаб чикариш учун муваффақиятли қўллаш мумкин.

1-43 90 0

Киришма атомлари кластерларига эга бўлган кремний хоссаларини тадқиқ этиш

Абдулазиз Мавлянов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жахон микёсида жадал ривожланастган яримўтказгичлар физикаси сохасида истиқболли йўналишлардан бири киришма атомларга эга кремний асосида ҳажмий моддада мавжуд ҳоссалардан фарқ килувчи мутлако бошқа хоссалар-ни намойиш этувчи янги матсриалларни кашф килишга алоҳида эътибор қа-ратилмокда. Бу борада панжарада жойлашган янги турдаги ячейкали кремний матсриалининг истиқболли функционал имкониятларини очилишига хамда бу матсриални микроэлсктроникада, матсриалшуносликда ва бошка соҳаларда ишлатилишга қаратилган тадқикотларни олиб бориш мухим вазифалардан бири бўлиб хисобланади.
Ҳозирги кунда дунёда наноўлчамли бирикмаларга эга кремний матсриалини хусусиятларини ўрганишга катта эътибор қаратилмокда. Бу борада, максадли илмий тадқикотларни жумладан, куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардин хисобланади: энергетик ва тсбраниш спсктрларини тадқиқот қилиш, янги элсмснтар ячейкали кремнийнинг гсомстриясини оптималлаштириш, II ва VI гурух элементлари киритилган кремнийнинг хусусиятларини назарий ва амалий тадқиқ килиш, сонли ҳисоблаш усули ёрдамида аниқланган парамстрларни эксперимснтал йул билан олинган парамстрлар билан таққослаш, ва шу асосида янги турдаги матсриалларни хусусиятларини башорат қилиш.
Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратсгиясига кўра, илмий-тадқиқот ва инновация фаолиятини рағбатлантириш, илмий ва инновация ютуқларини амалиётга жорий этишнинг самарали механизмларини яратиш масалаларига алохида эътибор қаратилмокда. Жумладан микроэлектроника ва яримўтказгичли асбоблар учун асосий яримўтказгич матсриали бўлмиш кремнийнинг элементар ячсйкасида «кремний-киришма атом» структуралардан таркиб топтан янги турдаги яримўтказгичли матсриалларни олиш тсхнологиясини ривожлантириш масалалари мухим вазифалардан бири хисобланади. Фаол тадбиркорлик, инновацион ғоялар ва технологияларни кўллаб-қувватлаш йилида олинган илмий натижаларни хозирги замон талабларига жавоб бсрадиган даражага олиб чиқиш алоҳида эътиборга сазовор. Бу борада, яримўтказгичли кремний матсриали асосида кашф килинган кластер бирикмаларида оптик, фотоэлектрик, элсктр хусусиятларини чукур тадқиқ килиш мухим ахамиятга эга. Шу жихатдан кластер структурага эга кремний парамстрларини сонли ҳисоблаш натижаларини экспсримснтал натижалар билан таққослаш матсриалнинг янги хусусиятларини башорат килиш ва шу асосида яримўтказгичли кремний матсриалини кенг сохада тадбиқ килиш мухим ахамиятга эга.
Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратсгияси тўғрисида»ги Фармонини, 2017 йил 13 февралдаги ПҚ-2772 -сон «2017-2021 йилларда электротехника саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги ва 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон «Фанлар акадсмияси фаолияти, илмий тадқикот ишларини ташкил этиш, бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисидаги»ги Қарорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа мсъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг максади. Si2MrbS (кремний икки-марганец икки-олтингугурт) ячсйкасига эга бўлган кластер структура парамстрларини сонли ҳисоблаш ва Mn ҳамда S билан лсгирланган монокристалл кремнийнинг фотоэлектрик хусусиятларини тадқиқ этишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
юкори ҳароратда олтингугурт билан легирланган ва юзасида емирилиш тўлиқ йўқотилган кремний монокристал намуналари олинган;
S га эга бўлган монокристал кремний намунасида ионизация сатхдари, фотоўтказувчанликни инфрақизил сўндириш (ФУИҚС) ва тўгри уланилган ҳолатда манфий фотоўтказувчанлик аниқланган;
Mn ва S билан легирланган КДБ-1да Т=123К ва Т=198К ҳароратларда олтингугурт ҳамда марганец билан боғлик бўлган чуқур сатҳларининг қайта зарядланиши билан боғлик бўлган заряд ташувчилари ишорасининг ўзгариш эффекта топилган;
Mn ва S га эга бўлган монокристалл кремний намунасидаги қисқа туташув токи зичлиги ва салт кучланишининг кийматларида ИҚ-ташкил қилувчининг ҳам салмокли ҳиссаси мавжуд бўлиши аникланган;
Si2Mn2S ячейкаларга эга бўлган структуранинг тўлиқ энсргияси, инфрақизил тсбранма ва электрон спсктрлари ҳамда электронларнинг жойлашув тартиби ҳисоблаб чикилган;
Si2Mn2S ячейкаларга эга бўлган кластсрли структуранинг тсбранишлар модаси, такикланган зонаси тирқиш ўлчамининг киймати Мп ва S билан легирланган намуналарнинг тсбраниш спсктри ва фотоўтказувчанлиги бўйича олинган тажрибавий қийматлари билан старлича мое кслиши аникланган;
Хулоса
Si2Mn2S ячсйкасига эга бўлган структура парамстрларини сонли хисоб-лаш ва Мп хамда S билан легирланган монокристалл кремнийнинг фотоэлсктрик хусусиятларини тадқиқ килиш натижасида қуйидаги хулосалар килинди:
1. Монокристалл кремний намунасини олтингугурт ва селен билан юқо-ри ҳароратли легирлаш натижасида юзада емирилиш дсярли кузатилинмаган намуналар тажрибада олинган.
2. Si<Mn,S> намунасинининг Т=77К ҳароратдаги фотоўтказувчанликни ўрганиш оркали Et= 0,226 эВ ва Е/= 0,86 эВ га тенг ионизация энергиялари аникланган.
3. Si<S> намунасини фотоўтказувчанлигини тадқик этиш жараснида Е/ = 0,25 эВ, Е2=0,45 эВ, Ез=0,55 эВ, Е7= 0,85 эВ сатхдар ва Е^0,25 эВ~4),52 эВ соҳада фотоўтказувчанликни инфракизил сўндириш (ФУИҚС) ходисаси аникланган.
4. Тўғри йўналишда уланилган Si<S> намунада £,=О,25эВ^О,5эВ соҳада, қоронғида манфий фотоўтказувчанлик аникланган. Бу ходиса заряд ташув-чиларнинг инжскцияси билан богликлиги аникланган.
5. Ёруғлик нури остида Мп ва S билан легирланган КДБ-1 намунасида Т = 198К ва 123К хароратларда, олтингугурт ва марганецга оид чукур сатҳ-ларни кайта зарядланиши билан боғлик бўлган, заряд ташувчилари ишора-сини ўзгариш эффекта топилган.
6. Мп ва S билан легирланган монокристалл кремний намунасида салт кучланиши ва киска туташув токлари кенг инфрақизил соҳани қамраб олиши ва Мп ва S киришмаларига эга кремнийни куёш элемента хосасига эгалиги аникланган.
7. Si2Mri2S ячейкали Si панжарасини ИҚ-тсбранма ютилиш спектрида, FT IR Nicolet iS50 курилмаси срдамида Si<Mn,S> намунаси тсбраниш спск-трида қиймати 1011,50 см 'га тенг бўлган энг юқори мода билан мое кслувчи, қиймати 1056.40 см‘'га тенг энг юқори мода аникланган.
8. Si2MniS ячейкали кластерда электронлар ҳолатини сонли ҳисоблаш натижасида аникланган оралиқ қиймати Eg = 0,22 эВ га тенг бўлган энергетик сатҳ Si<Mn,S> намунасида фотоўтказувчанлигида кузатилган оралик қий-мати £,-0,226 эВ га тенг энергетик масофа билан тасдиқланган. Бу масофа ғалаёнланган элсктронни киришмавий сатхдан ўтказувчанлик сатҳига ўтиши билан боғликдир.

1-57 123 0

Катта қуёш печи ва бошқа энергетик қурилмаларнинг самарадорлигини ошириш учун уларнинг кўзгули- мужассамлаштирувчи тизимларини оптимизациялаш

Мирзасултон Маматқосимов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон амалиётида Қуёш энергиясидан фойдаланиш соҳасида қийин эрийдиган ва юқори ҳароратларга чидамли материаллар олиш учун истиқболли йўна-лишлардан бири Қуёш печларининг ишчи соҳасида лойиҳавий қувватларни сақлаб туришни таъминлайдиган кўзгули-мужассамлаштирувчи тизимлар самарадорлигини ошириш ҳисобланади. Шу жиҳатдан Қуёш печларининг кўзгули-мужассамлаштирувчи тизимларини юстировка қилиш аниқлигини ошириш усуллари ва йўлларини ишлаб чиқиш энг асосий вазифалардан бири ҳисобланади.
Кўзгули-мужассамлаштирувчи тизимлар конструкцияларини опти-маллаштириш орқали энергетика қурилмалари параметрларини узлуксиз назорат қилиш ва бошқариш методларини ишлаб чиқишга мамлакатимиз олимлари томонидан алоҳида эътибор қаратилмокда. Бу соҳада компози-цион материаллар ишлаб чиқариш ва юқори ҳароратлардаги синтез жа-раёнларини амалга ошириш учун бир кўзгули қуёш юқори технологик қурилмаларини ҳамда икки кўзгули схемада бажарилган қуёш печларини ишлаб чиқиш бўйича сезиларли натижаларга эришилган.
Қуёш печларининг ишчи зонасига кўзгули-мужассамлаштирувчи тизимларни аниқ йўналтириш йўли билан қуёш энергетика қурилмала-рининг унумдорлигини ошириш ва сифат кўрсаткичларини яхшилаш энергия йўқотишларини камайтиришда муҳим аҳамиятга эга. Шу нуқтаи назар-дан қуёш қурилмаларининг фокал текислигида нурланиш оқими тақсимла-нишининг оптик-геометрик ва оптик-энергетик характеристикаларини хи-соблашнинг янги, такомиллаштирилган методларини ишлаб чиқиш, мидели мураккаб конфигурация™ эга бўлган кўзгули-мужассамлаштирувчи тизимлардан ва уларни гелиостатлар билан турлича вариантлардаги ула-нишларда биргаликда ишлатишда янада самаралироқ фойдаланиш, ҳисоб-ланган моделларни стандартлаштириш ва бир хиллаштириш мақсадида хисоблаш-тадқиқот ишлари, кўзгули-мужассамлаштирувчи тизимлар асо-сидаги энергетика қурилмаларининг пилот намуналарини яратиш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Юқорида келтирилган йўналишлар бўйича олиб борилаётган илмий тадқиқотлар ушбу диссертация мавзусининг долзарблигини изохлайди.
"Узбекистан Республикаси Президентининг 2013 йил 1 мартдаги ПФ-4512-сон «Муқобил энергия манбаларини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони ва 2013 йил 1 мартдаги ПҚ-1929-сон «Халқаро қуёш энергияси институтини ташкил этиш тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган ноанъанавий қайта тикланувчи энергия манбаларидан фой-даланишнинг замонавий юқори самарали усуллари, технологиялари ва қурилмаларини ишлаб чиқиш ҳамда амалиётга жорий қилиш борасидаги вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян дара-жада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади 1000 кВт қувватли Катта Қуёш Печининг технологии ва энергетик йўналишларда фойдаланилаётган кўзгули-мужас-самлаштирувчи тизими самарадорлигини концентраторнинг носимметрик-лигини хдсобга олган ҳолда оширишдан иборат.
Тадқнқотнинг нлмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
икки кўзгули-мужассамлаштирувчи тизимда қуёш нурланишини концентрациялаш модели, қуёш харакатининг таъсири ва концентраторнинг барча оптик-геометрик кўрсатгичларини эътиборга олган ҳолда ишлаб чикилган.
кўзгули-мужассамлаштирувчи тизимларда мураккаб конфигурацияга эга бўлган концентраторнинг алоҳида соҳаларида нур оқими зичлиги тақ-симоти, тажриба натижаларига мое келувчи хисоблаш методикаси таклиф қилинган.
қуёш харакатланиши давомида гелиостатлар куёш нурини тўсиб қўйишини ҳисобга олиб Катта Қуёш Печининг алохида гелиостатларидан тўпланадиган концентрация учун хисоблаш дастури ишлаб чиқилган;
технологик жараёнлар унумдорлигини оптик йўллар орқали ошириб беришни таъминловчи концентратор фацеталарига шакл бериш амалга оширилган.
концентратор фацеталарини маълум «тасвир доғини устма-уст қўйиш» методи ўрнига «линзасиз телескоп» методи деб номланадиган тезкор юстировка қилиш усули таклиф этилган.
алоҳида элементлар-фацетлар, қўшма кўзгули-мужассамлаштирувчи тизимлар зоналари хамда миделнинг мураккаб шаклига эта бўлган бутун концентраторнинг акс эттирувчи сиртидан фокал доғнинг оптик-геометрик ва оптик-энергетик аниқлигини назорат қилиш усули ишлаб чиқилган.
шторли, роторли-тирқишли затворлар ёрдамида кўзгули-мужассам-лаштирувчи тизимларнинг фокал текислиги атрофида турли узунликдаги ва зичликдаги импулсларни хосил қилиш учун махсус усули ва қурилмаси барпо қилинган такомиллаштирилган.
Хулоса
Олиб борилган тадқиқотлар натижасида қуиидаги хулосалар такдим қилинди:
1. Акс эттирувчи сиртида ноаникликлар бўлган тор апертурали фа-цетлар тасвири доғининг таркибини хисоблаш тахлили, жумладан, фацетдан келаётган оқимни диафрагмалаш билан илк бор ўтказилди. Утказилган тахлил асосида нурланиш тақсимланиши ўзгаришининг ноаникликлар геометрияси ва фацет эгрилиги радиуси ҳамда юстировка камчиликларига боғлиқлиги қонуниятлари аникланди.
2. Кўзгули-мужассамлаштирувчи тизимлардан фойдаланиш даврида апертура бурчаги ўзгаришини ва тайёрлаш аникдигини ҳисобга олувчи методика таклиф қилинди, кўзгули-мужассамлаштирувчи тизимларнинг концентрацияси соҳасида нурланиш оқими зичлиги тақсимланишини ўлчаш учун экспериментал натижаларни кўпроқ аниқликда тавсифловчи аналитик ифода топилди.
3. Алоҳида элементлар-фацетлар, қўшма кўзгули-мужассамлашти-рувчи тизимлар зоналари хамда миделнинг мураккаб шаклига эга бўлган бутун концентраторнинг акс эттирувчи сиртидан фокал догнинг оптик-геометрик ва оптик-энергетик характеристикаларини хисоблаш усуллари таклиф қилинди.
4. Ун минглаб фацетлардан ташкил топган йирик ўлчамли кўзгули-мужассамлаштирувчи тизимларнинг таркибий элементларини юстировка килишнинг тезкор ва самарали замонавий усуллари таклиф килинган. Фокал доғнинг оптик-энергетик характеристикаларини ўлчаш учун стендлар хамда 62 та гелиостатларнинг 12090 та фацетларини ва Катта Қуёш Печи концентраторининг 10700 та фацетларини юстировка қилиш учун аппаратура яратилди.
5. Иссиқлик, электр энергияси ва бир вақтда водород олиш учун 700 С хароратгача киздирилган ва зичлиги 10 атмосфера босимигача бўлган сув буги олиш учун Қуёш нурланиш оқимининг самарали махсус кабул килгичи ишлаб чиқилди.
6. Фокал текисликда алоҳида гелиостатлардан, гелиостатлар майдо-нидан, Катта Қуёш Печи концентратори фацетларидан ва бутун концентра-тордан ёйилиш доғининг ҳолатини тезкор ва кўпроқ ахборотли қайд қилиш методикалари таклиф қилинган, буни таъминловчи кўп каналли қайд қилиш экрани бўлган иккита ўқда айланадиган махсус курилма ишлаб чиқилди.
7. Катта Қуёш Печининг фокал текислиги олдида кўзгули-мужас-самлаштирувчи тизимлардан турли узунликдаги ва зичликдаги импульс-ларни шторли-роторли тирқишли затворлар ёрдамида ҳосил қилиш учун махсус усули ва курилмаси мукаммаллаштирилди.
8. Изолятор элементларининг хизмат муддатини аниқлаш учун куёш нурлари таъсирида полимер материалларни синаш методикаси ишлаб чикилди.

1-22 112 0

Карболинли алкалоидлар билан d-металларнинг координацион бирикмалари

Станислав Чепульский

Тадқиқот объектлари: гармин ва гармалин алкалоидлари, оралик металлар - Zn(II), Mn(II), Со(П), Cu(II), Re(IV), Mo(IV), V(V), Co(III), Cr(III), Fe(III), Ni(II).
Ишнинг мақсади: карболинли алкалоидлар асосидаги биологик фаол лигандлар билан қатор оралиқ металларнинг координацией бирикмаларини синтези ва тадкикоти. Биометаллар билан карболинларнинг комплекс ҳосил қилиш жараёнидаги конуниятларини ҳамда бир қатор синтез қилинган комплекс бирикмалардан биологик фаолликка эга бўлганларини аниклаш.
Тадқиқот усули: кимёвий, физик-кимёвий ва физикавий.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: биринчи бор гармалин, гармин ва унинг янги фторҳосиласи асосида катор комплекс бирикмалар синтез қилинди, улар тахлилнинг физик-кимёвий усуллари (ИҚ-, ПМР-, масс-спектроскопия, РФА, дерифатография) билан ўрганилди. РМЗ яримэмпирик усул билан лигандлар молекулаларининг эркин, протонлашган ва анион шаклларини электрон тузилишлари ҳисобланди ҳамда уларнинг геометрик ва энергетик тавсифлари аниқланди. Заряд ва орбитал назоратлар асосида координацон боғ локаллашувининг юкори эҳтимолликга эга бўлган марказлари аникланди. Илк бор иккита янги гармалинли комплекслар учун кристалл тузилиш аникланди. Биологик фаоллик ва фитотоксикликни баҳолаш учун олинган бирикмалар тестдан ўтказилди.
Илмий ва амалий ахамияти: комплексларни олиш учун ишлаб чиқилган синтез усуллари турдош координацион бирикмаларни йўналтирилган синтезини олиб боришда амалий маълумотнома, ҳамда алкалоид ҳосилалари билан оралик металларнинг комплекс бирикмалари хоссаси ва тузилишини башорат қилишда асос бўлиши мумкин. Лигандларнинг реакцион қобилиятини квант-кимёвий тахдил натижалари хамда янги бирикмаларни биринчи маротаба рентгенструктуравий тахдилидан олинган кристаллкимёвий натижалар маълумотнома сифатида қўлланилиши мумкин.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: олинган тажрибавий натижалар ЎзМУ ноорганик ва аналитик кимё кафедрасининг ўқув жараёнига жорий килинган.
Қўлланиш сохаси: ноорганик кимё, координацион бирикмалар кимёси, қишлоқ ҳўжалиги, тиббиёт.

109-114 102 0

Исследование по созданию наполненных вязаных фильтрующих матреалов

Z Yunusova
В данной статье рассмотрены теоретические основы ресурсосберегающей технологии по созданию вязаных фильтрующих материалов, изучены особенности создания фильтрующих материалов. Разработана модель деформации трикотажного рукава в плоскости с винтовыми петельными рядами в процессе фильтрации.
11-17 102 0

Исследование напряженно-деформированного состояния многоцелевой плиты перекрытия изготовлен из легкого бетона на пористом заполнителе из отходов угледобычи и местного сырья

Голомбек Давронов
В статье приведены расчеты и анализ состояния напряженно-деформированного состояния
отходов угледобывающей промышленности и местного сырья из пористого заполнителя, облегченной бетонной плиты в соответствии с требованиями QMQ 2.03.01-96
1-47 69 0

Иссиқликка чидамли, оловбардош кремнийсақловчи олигомерларни тадқиқ қилиш ва олиш технологиясини ишлаб чиқиш

Мохира Курбанова

Диссертация мазусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунё миқёсида полимерларга бўлган эҳтиёж 300 млн.тоннадан ошди, шундан кенг қўлланилиши бўйича полиэтилен 37%, полипропилен 26%, поливинилхлорид 18% ни ташкил этади. Бу ўринда полимерлар ишлаб чиқаришнинг замонавий технологияларини яратишга алоҳида эътибор қаратилмокда.1
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда полиэтилен ва полипропилен олиш ва улар асосида тайёр махсулотлар ишлаб чикариш, шунингдек хом ашё базасининг ортишига алохида эътибор қаратилмокда. Полимерлар ишлаб чиқаришда уларнинг мустаҳкамлиги ва сифатини ошириш жараёнида иссиқлик ва оловга бардошлилиги, чидамлилигини ошириш, ёнувчанлигини камайтирувчи арзон технологиялар асосида олинган кремнийсақловчи бирикмалар асосидаги қўшимчалар ишлаб чиқариш учун илмий ишлар олиб борилмокда. Полимер композицион материаллар сифатини ошириш ингредиентларини маҳаллийлаштириш Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракат стратегияси дастури асосида ривожланади.
Жаҳон миқёсида полимерлар хоссаларининг сифатини ошириш ва улардан самарали фойдаланиш юзасидан мақсадли тадкикотларни амалга ошириш муҳим бўлиб, бу борада, жумладан, куйидаги масалаларга алохида эътибор каратилмокда: полимерларнинг оксидданиш жараёнига ва термик деструкцияга чидамлилигини ошириш учуй мос келадиган олигомерларни яратиш билан бирга уларнинг олиниши мақбул шароитларини аниқлаш; олинган полимерларнинг самарали ва иктисодий тежамкор технологиясини яратиш; полимерларни, айниқса, копламалар ва полиэтиленларнинг оловбардошлилигини стабиллаш учун импорт ўрнини эгалловчи маҳаллий хомашё асосида қўшимчаларни тадқиқ этиш; маҳаллий силикатлар билан карбоксил, азот, эпоксид ва фосфат гурухлар тутган бирикмалар асосида олинган кремнийсакловчи олигомерлар олиш, полимерларнинг иссикликка ва оловга бардошлилигини ошириш учун юқори самарали янги антипиренларнинг олиниш жараёнини ўрганиш ва мўьтадил технологиясини яратиш каби долзарб йўналишларида илмий тадкикотлар олиб борилмокда.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 11-мартдаги ПК-1071-сон «Кимё саноати корхоналари курилишини жадаллаштириш ва янги турдаги кимё махсулотлари ишлаб чикаришни ўзлаштириш бўйича чора-тадбирлар дастури» даги ва Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамаси-нинг 2015 йил 22 январдаги 3-сон «Саноатда ишлаб чикариш харажатларини қисқартиришга ва маҳсулот таннархини пасайтиришга дойр қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги, 2017 йил 6 апрелдаги Ф-4891 сонли «Товарлар (ишлар, хизматлар) ҳажми ва таркибини танқидий таҳлил қилиш, импорт ўрини босадиган ишлаб чиқаришни махаллийлаштиришни чуқурлаштириш» ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947 сон “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги карор ва фармонлари, ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади полиэтилен ва сувли-дисперс бўёклар учун гетерофункционал кремний саклаган органик бирикмалар асосида антипиренлар олиш технологиясини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгилиги куйидагилардан иборат:
кремнийсақловчи олигомерларнинг ҳосил бўлишида ҳар хил турдаги элементларни (азот-, фтор-, бор-, фосфор-) ўзида тутган углеводород радикаллари узунлигининг критик киймати концентрация микдори кўрсаткичига боғликлиги, ҳамда полиолефинларни ва қопламаларнинг термик хоссалари кремний атомининг микдорига боғлиқлиги асосланган;
полиолефинлар ва копламаларнинг хоссалари кремний атомига хар хил радикалларни бириктириш ҳисобига самарали модификация усуллари яратилган;
асосий факторларни белгилашда, махаллий хомашё силикатли ресурслари асосидаги полимерлар ва композицион материалларнинг ўт олиш ва ёнувчанлик жараёнларини йўналишли бошқариш аниқланган;
кремнийсақловчи олигомерли антипиренларнинг эпоксид группалари гидроксил гуруҳлари билан нуклеофил алмашинуви реакциялари асосида галоидэпоксид мономерлар, карбон кислоталар ва амин гуруҳларининг силикатлар билан бирикиш технологияси яратилган;
азот, фосфор, фтор ва кремнийсақловчи гетерофункционалли олигомерли антипиренлар, таркибида гидрофил ва гидрофоб бирикмаларни сақлаган полиолефинлар ва сувли-дисперсион тизимларни модификациялаш технологиялари яратилган.
Хулоса
1. Натрийли метасиликат ёки суюқ шишани фосфор кислотаси ва мочевина аддукти билан карбон кислоталари стеарин кислота кўринишидагиси билан таъсир жараёни реагентларнинг микдорига боғлиқлик кўрсатилди.
2. Кремнийсақловчи бирикмалар асосида, ноорганик полимер силикат-ларнинг органик бирикмалар билан таъсири натижасида олиниб, ўзида карбон ва эпоксид гурухдарни саклаган гетерофункционал кремнийсақловчи олигомер ҳосил килиш кўрсатилди.
3. АП-1, АП-2, АП-3 ва АП-4 олигомерларнинг физик-кимёвий хоссаларини кенгроқ ораликдаги вактда, хароратни комплекс аниқлаш F-Y 720 ва P-Y 342 маркалардаги паст босимли полиэтилен ва акрилли сувли-дисперсион бўёқларни стабилизациялашнинг энг макбул режимини лаборатория шароитида аниклашга имкон берди. Шунингдек синтезланган олигомерларни антипирен сифатида ПЭ ва СД копламалар асосидаги полимер композицияларда қўллаш максадга мувофиқлиги исботланди.
4. ИК-спектр, дифференциал сканерлаш калориметрия, дифференциал-термик тахдиллари ва бошқаларни қўллаб, ПЭ ва СД копламаларида синтезланган олигомерларнинг деструкция реакцияларида фаол ингибиторлик хоссаларини намоён килиш ва уларни ПЭ ва СД қопламаларига кўшиш термооксидланиш деструкцияси жараёнини тўхтатиши ва иссикликка чидамлилигини ортиши кўрсатилди.
5. Кремнийорганик қўшимчаларнинг термостабилизациялаш хоссалари самаралилиги тажрибалар асосида тасдикланиши билан бирга, микросфералар устки кисмидаги оралик каватлар учун ва боғловчи, шунингдек, комплекс термостабилизаторлар сифатида ишлатилиши мумкинлиги тавсия этилди.
6. Кремнийсакловчи бирикмаларнинг тахлили натижасида антипиренли хоссаларини аниқлашда, шундай антипирен сақловчи материал ёнаётганда суюқланган пленка хосил килиб, устки катламига кислороднинг кириш йўлини беркитиб қўйиш натижасида, иссиқликнинг кўпгина қисми антипирен-нинг суюқланишига кетиши кўрсатилди.
7. Полимерларнинг предметлари билан кремнийорганик бирикмаларнинг қўшилишини яхшилаш мақсадида тетраэтоксисилан билан стеарин кислотаси таъсири асосида олинган маҳсулот ўрганилиб, уни юқори оловдан химояловчи характеристикалари аниқланди ва уларнинг ёнувчан курилиш материаллари учун антипиренлар сифатида ишлатилиши тавсия этилди.

1-48 232 0

Иссиқликка чидамли, оловбардош кремний сақловчи олигомерларни тадқиқ қилиш ва олиш технологиясини ишлаб чиқиш

Мохира Курбанова

Диссертация мазусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунё миқёсида полимерларга бўлган эҳтиёж 300 млн.тоннадан ошди, шундан кенг қўлланилиши бўйича полиэтилен 37%, полипропилен 26%, поливинилхлорид 18% ни ташкил этади. Бу ўринда полимерлар ишлаб чиқаришнинг замонавий технологияларини яратишга алоҳида эътибор қаратилмокда.1
Жаҳон миқёсида полимерлар хоссаларининг сифатини ошириш ва улардан самарали фойдаланиш юзасидан мақсадли тадкиқотларни амалга ошириш мухим бўлиб, бу борада, жумладан, куйидаги масалаларга алоҳида эътибор каратилмокда: полимерларнинг оксидланиш жараёнига ва термик деструкцияга чидамлилигини ошириш учун мое келадиган олигомерларни яратиш билан бирга, уларнинг олиниши мақбул шароитларини аниқлаш; олинган полимерларнинг самарали ва иктисодий тежамкор технологиясини яратиш; полимерларни, айникса, қопламалар ва полиэтиленларнинг оловбардошлилигини стабиллаш учун импорт ўрнини эгалловчи маҳаллий хомашё асосида қўшимчаларни тадқиқ этиш; маҳаллий силикатлар билан карбоксил, азот, эпоксид ва фосфат гурухдар тутган бирикмалар асосида олинган кремний сакловчи олигомерлар олиш, полимерларнинг иссикликка ва оловга бардошлилигини ошириш учун юқори самарали янги антипиренларнинг олиниш жараёнини ўрганиш ва мўьтадил технологиясини яратиш каби долзарб йўналишларида илмий тадқикотлар олиб борилмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда полиэтилен ва полипропилен олиш ва улар асосида тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқариш, шунингдек хомашё базасининг ортишига алоҳида эътибор қаратилмоқда. Полимерлар ишлаб чиқаришда уларнинг мустаҳкамлиги ва сифатини ошириш жараёнида иссиклик ва оловга бардошлилиги, чидамлилигини ошириш, ёнувчанлигини камайтирувчи арзон технологиялар асосида олинган кремний сақловчи бирикмалар асосидаги қўшимчалар ишлаб чиқариш учун илмий ишлар олиб борилмокда. Полимер композицион материаллар сифатини ошириш ингредиентларини маҳаллийлаштириш Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича «Ҳаракат стратегияси» дастури асосида ривожланади.
Ўзбекистон Республикасининг Президента 2009 йил 11 мартдаги ПК-1071-сон «Кимё саноати корхоналари қурилишини жадаллаштириш ва янги турдаги кимё маҳсулотлари ишлаб чиқаришни ўзлаштириш бўйича чора-тадбирлар дастури» даги ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси-нинг 2015 йил 22 январдаги 3-сон «Саноатда ишлаб чикариш харажатларини қисқартиришга ва маҳсулот таннархини пасайтиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги, 2017 йил 6 апрелдаги Ф-4891 сонли «Товарлар (ишлар, хизматлар) хажми ва таркибини танқидий таҳлил қилиш, импорт ўрини босадиган ишлаб чиқаришни махаллийлаштиришни чукурлаштириш» ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947 сон “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича «Ҳаракатлар стратегияси» тўғрисида”ги қарор ва фармонлари, ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади полиэтилен ва сувли-дисперс бўёклар учун гетерофункционал кремний сақлаган органик бирикмалар асосида антипиренлар олиш технологиясини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
кремний сакловчи олигомерларнинг ҳосил бўлишида ҳар хил турдаги элементларни (азот-, фтор-, бор-, фосфор-) ўзида тутган углеводород радикаллари узунлигининг критик қиймати концентрация микдори кўрсаткичига боғлиқлиги, ҳамда полиолефинларни ва копламаларнинг термик хоссалари кремний атомининг микдорига боғлиқлиги асосланган;
полиолефинлар ва копламаларнинг хоссалари кремний атомига хар хил радикалларни бириктириш ҳисобига самарали модификация усуллари яратилган;
асосий факторларни белгилашда, маҳаллий хомашё силикатли ресурслари асосидаги полимерлар ва композицион материалларнинг ўт олиш ва ёнувчанлик жараёнларини йўналишли бошқариш аникланган;
кремнийсақловчи олигомерли антипиренларнинг эпоксид группалари гидроксил гурухдари билан нуклеофил алмашинуви реакциялари асосида галоидэпоксид мономерлар, карбон кислоталар ва амин гурухдарининг силикатлар билан бирикиш технологияси яратилган; азот, фосфор, фтор ва кремний сакловчи гетерофункционалли олигомерли антипиренлар, таркибида гидрофил ва гидрофоб бирикмаларни саклаган полиолефинлар ва сувли-дисперсион тизимларни модификациялаш технологиялари яратилган.
Хулоса
1. Натрийли метасиликат ёки суюқ шишани фосфор кислотаси ва мочевина аддукти билан карбон кислоталари стеарин кислота кўринишидагиси билан таъсир жараёни реагентларнинг микдорига боғлиқлик кўрсатилди.
2. Кремний сакловчи бирикмалар асосида, ноорганик полимер силикат-ларнинг органик бирикмалар билан таъсири натижасида олиниб, ўзида карбон ва эпоксид гурухдарни сақлаган гетерофункционал кремний сакловчи олигомер ҳосил килиш кўрсатилди.
3. АП-1, АП-2, АП-3 ва АП-4 олигомерларнинг физик-кимёвий хоссаларини кенгрок ораликдаги вактда, хароратни комплекс аниқлаш F-Y 720 ва P-Y 342 маркалардаги паст босимли полиэтилен ва акрилли сувли-дисперсион бўёқларни стабилизациялашнинг энг мақбул режимини лаборатория шароитида аниклашга имкон берди. Шунингдек, синтезланган олигомерларни антипирен сифатида ПЭ ва СД копламалар асосидаги полимер композицияларда қўллаш мақсадга мувофиклиги исботланди.
4. ИК-спектр, дифференциал сканерлаш калориметрия, дифференциал-термик тахдиллари ва бошқаларни қўллаб, ПЭ ва СД копламаларида синтезланган олигомерларнинг деструкция реакцияларида фаол ингибиторлик хоссаларини намоён килиш ва уларни ПЭ ва СД қопламаларига қўшиш термооксидланиш деструкцияси жараёнини тўхтатиши ва иссиқликка чидамлилигини ортиши кўрсатилди.
5. Кремний органик қўшимчаларнинг термостабилизациялаш хоссалари самаралилиги тажрибалар асосида тасдиқланиши билан бирга, микросфералар устки қисмидаги оралиқ қаватлар учун ва боғловчи, шунингдек, комплекс термостабилизаторлар сифатида ишлатилиши мумкинлиги тавсия этилди.
6. Кремний сакловчи бирикмаларнинг таҳлили натижасида антипиренли хоссаларини аниқлашда, шундай антипирен сакловчи материал ёнаётганда суюқланган пленка ҳосил килиб, устки қатламига кислороднинг кириш йўлини беркитиб қўйиш натижасида, иссиқликнинг кўпгина кисми антипиреннинг суюқланишига кетиши кўрсатилди.
7. Полимерларнинг предметлари билан кремнийорганик бирикмаларнинг қўшилишини яхшилаш максадида тетраэтоксисилан билан стеарин кислотаси таъсири асосида олинган маҳсулот ўрганилиб, уни юқори оловдан химояловчи характеристикалари аникланди ва уларнинг ёнувчан курилиш материаллари учун антипиренлар сифатида ишлатилиши тавсия этилди.

1-20 70 0

Ипак фиброини ва полиэтилен асосидаги пластик материалларнинг тузилиши ва хоссалари

Абдухошим Тураев

Тадқиқот объектлари: табиий ипак, фиброин, полиэтилен, полиакрилонитрил, ипак чикиндилари.
Ишнинг мақсади: табиий ипак толаси чиқиндиси фиброин билан зичлиги паст бўлган полиэтилен асосида пластик материал олиш технологиясини ишлаб чиқиш ва уларни енгил саноатда қўллаш ҳамда олинган материалларни тузилишини, физик-кимёвий ва механик хоссаларини тадқик килиш.
Тадқиқот усули: оптик ва электрон микроскопия, инфрақизил - спектроскопия, бўкиш жараёни, рентгенфазали анализ, ДТА, реология, радиотермолюминесценция.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Илк маротаба ипак фиброини ва полиэтилен, шунингдек арзон ва етарли тарзда мавжуд хом-ашё -табиий ипак чиқиндилари асосида белгиланган ва яхшиланган эксплуатацион хоссали пластик материаллар олиш технологияси ишлаб чиқарилган ҳамда кенг кўламда енгил саноатда (тўқимачилик, пойабзал ва ш.к.) қўллаш учун тавсия этилган.
Амалий аҳамияти: олинган пластик материал ни енгил саноатда (тўқимачилик, пойавзал ишлаб чиқаришда ва ҳ.) қўлланилиши мумкинлиги аниқланган.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: олинган илмий тадқиқот ишлари натижалари Чирчикдаги болалар пойавзал фабрикаси “КИБО”да ва хусусий корхона “Гамбет-алфа”да синовдан ўтказилди ва иқтисодий самарадорлик хар бир пойавзалдан 150 сўмдан юқори эканлиги аниқланди.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: енгил саноатда (тўқимачилик, пойавзал ишлаб чиқаришда ва ҳ.к.).

1-86 81 0

Иммобилланган органик реагентлар ва уларнинг оғир заҳарли металларни аниқлашда аналитик қўлланилиши

Зулайхо Сманова

Фанва иқтисодиёт секторидаги жадал ривожланиш атроф-муҳит ва экологик мувозанатга антропоген таъсир кўрсатмокда. Европа Иттифокининг минтақавий баҳолаши бўйича атроф-муҳитдаги баркарор заҳарли моддаларнинг энг юқори концентрацияси қурғошин, кадмий ва симоб ионларига (Pb-3102, Cd-54, Hg-36 тонна/йил) тўғри келиши кўрсатилган. Атроф-мухитга тарқалган оғир металларни микдори турли давлатлардаРЬ, Cd ва Hg учуй - 10, 21 ва 58 фоизларни ташкил этади. Вужудга келган вазиятнинг бу учта муҳим металлар бўйича қискача тахлили, оғир металларнинг келтираётганантропоген зарар салмоғининг катталигини кўрсатмокда. Оғир ва заҳарли металлар (ОЗМ) атмосферага чикиндилар билан, маълум ҳудуднинг сув ва тупроғи оркали кўшни давлатларга ҳам тарқалиши кузатилмокда. Аҳоли саломатлиги учун эссенциал бўлмаган асосий элементлар (Hg, Cd, Pb, As) катта хавф туғдиради. Бутунги кунда ишлаб чиқилаётган усулларнинг метрологик ва аналитик тавсифларига кўйилаётган талаблар тобора кучайиб бормокда, шунинг учун ОЗМларни аниқлашнинг янги усулларини ишлаб чиқаришга қаратилган мазкур муаммо энг долзарб масала ҳисобланади. Мавжуд бўлган долзарб муаммоларни ечиш мақсадида ОЗМни аниқлаш усулларида янги специфик органик реагентлардан (OP) фойдаланишни аналитик кимёнинг амалий бўлимига киритиш лозим. Атроф-муҳит объектларини мухофаза қилишда, ОЗМнинг аниқ концентрацияларини аниқлашда турли хил физик, кимёвий ва физик-кимёвий усуллардан фойдаланиш долзарб ва мухим бўлиб қолмокда. Шу сабабли амалиётда қўллаш учун экотоксикантларни, айниқса ОЗМ микдорини мониторинг қилиш усулларини ривожлантириш ва янги замонавий усулларни ишлаб чиқиш зарурдир.
Сорбцион-спектроскопик усулларини яратилишига бўлган зарурат, атроф-мухит объектларининг ифлосланиш даражасининг ошиши, айникса ОЗМ мониторингини олиб боришга жиддий эътибор қаратишга бўлган талаб билан ифодаланади. Бу зарурат шунингдек технологик жараёнларни мукаммаллаштириш мақсадида, саноат корхоналарининг ишчи худуди хавосидаги портловчи аралашмаларнинг микдорини назорат килиб бориш, атроф-мухит объектларини мониторинг килиш билан белгиланади. Замонавий аналитик кимёнинг асосий талабларидан бири, ишчилар нафас олаётган худуд хавонинг захарлилик даражасини аниклаш, хавфсизлигини таъминлаш учун турли касалликларни, клиник ва тиббий-биологик максадда ишлатиладиган доривор моддаларни диагностика килишдан иборатдир.
Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 1992 йил Зиюлдаги «Давлат санитар назорати тўғрисида», 1992 йил 9 декабрдаги «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида», 2013 йил27 майдаги «2013 - 2017 йилларда Узбекистан Республикасида атроф-мухит мухофазаси бўйича ҳаракатлар дастури тўғрисида», 2014 йил 21 январдаги«Экологик нормативлар лойиҳаларини ишлаб чикиш ва келишиш тартиби ҳақида»ги қарорларида кўрсатилган вазифалар ижросини таъминлаш учун экотоксикантлар микдорини аниқлашдаги аналитик усулларининг назарий ва амалий принципларидан келиб чиққан ҳолда юқори метрологии ва эксплуатацией тавсифларга эга бўлган полимерли ташувчилар ва матрицаларга турли комплекс ҳосил қилувчи органик реагентларни иммобиллаб, гибрид усуллар ишлаб чикиш зарур. У ни хал этишнинг энг истикболли йўли -материалларни сифатини ва тозалик даражасини назорат қилиш, табиат объектларининг мониторингини олиб бориш учун берилган аналитик тавсифларга эга бўлган органик реагентларни махаллий хомашё асосида олинган толасимон ташувчиларга мақсадли синтез килиш ва иммобиллашдан иборат. Органик реагентлар иммобилланган сорбентлар лаборатория шароитида осон олинади, арзон, ютилаётган ионларга нисбатан танлаб таъсир этувчанлик хоссасига эга, аниклаш усуллари сезгирлигини бир неча тартибга ошириш имконияти мавжуд. Шунинг учун хам иммобилланган органик реагентлар ва уларнинг ОЗМни аниқлашда қўлланиш масаласи бугунги куннинг долзарб муаммоси ва диссертация мавзусининг зарурати бўлиб колмокда.
Тадқиқотнинг мақсадиорганик реагентларнинг толали материалларга иммобилланишни назарий принципларини ривожлантиришва улар ёрдамида оғир ва заҳарли металларни аниқлашда экспресс, юқори танлаб таъсир этувчан, сезгир сорбцион-спектроскопик усуллар ва тест-системаларни ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилигиқуйидагилардан иборат: органик бирикмаларининг иммобилланишлари функционал ва аналитик-фаол гурухдарнинг тузилишига боғлиқ бўлган ҳолда аналитик тавсифлариназарий жиҳатдан кўрсатилган;
арзон, маҳалий хомашё асосида ишлаб чикилган полиакрилонитрил (ПАН) ва полипропиленга (ПП) иммобилланган ОРнинг кимёвий аналитик хусусиятлари асосида механизми функционал-фаол гурухларнинг (ФФГ) жойлашишига боғлиқлиги ва ион бог табиатига эгалигиисботланган;
аналитик реакцияларнингхимизми ва ОЗМ ионлари билан реакцияга киришадиган ФФГ асосланган, уларнинг тузилишини ва ўриндошлар табиатинианалитик реагентларнинг хамда уларнинг металл ионлари билан ҳосил килган комплексларининг аналитик хоссаларига таъсири топилган;
илк бор ОЗМ ионларининг аниклаш учунянги иммобилланган органик реагентларни йўналтирилган синтезиўтказилган ва улар ёрдамида металл ионлари учун сорбцион-спектроскопик усуллар ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1. Атроф-мухит объектларида оғир заҳарли металл ионларини аниқлашда қўлланилган толали сорбентнинг гранула ва кукун холатдагига нисбатан афзаллиги кўрсатилган.
2. Метрологии параметрларни, кўллланилиш ва аналитик кўрсаткичларни яхшилаш мақсадида толали материалларга иммобилланган турли хил табиатли органик реагентларни қўллаш орқали атроф-муҳит объектларида оғир заҳарли металларни сорбцион-спектроскопик аниқлашга асосланган аналитик кимёда янги йўналиш ривожлантирилган.
3. Арсеназо гурухди ва трифенилметанли иммобилланган ҳамда ЎзМУ органик кимё кафедрасида синтез қилинган, «Нитрон» толасига сорбцияланган реагентларнинг физик-кимёвий ва аналитик хоссалари системали ўрганилган. Янги реагентларни хусусий аналитик хоссаларини сақлаган холда полимер ташувчиларга иммобиллашнинг муқобил шароити топилган.
4. Иммобилланган реагентлар ўрганилган гурухди толали сорбентлар ва уларнинг огир захарли металл ионлари билан комплекслари ИҚ-спектроскопия усулида ўрганилган. Оғир заҳарли металлари билан иммобилланган реагентлар комплекс ҳосил қилишида ҳам эритма ҳолатдаги функционал аналитик гурухдар иштирок этиши исботланган.
5. Арсеназо гурухди ва трифенилметан қатори реагентлари, ҳамда кафедрада синтез қилинган, полиакрилонитрил ва полипропилен матрицали толаларнинг оғир, заҳарли металл ионлари билан таъсирлашувини ўрганиш натижалари асосида реагентларнинг иммобилланиши ион алмашиниш ҳисобига ҳамда ташувчи ва реагент орасида молекулалараро купли водород боги ҳисобига ҳосил бўлиши кўрсатилган.
6. MNDO, РМЗ ва AMI квант-кимёвий ҳисоблаш усуларини қўллаш орқали айрим керакли аналитик катталикларга (сезгирлик, танлаб таъсир этиш, реакция контрастлиги ва ўтказиш шароити) эга турли реагентлар тузилишини олдиндан айтиш имконияти кўрсатилган. Комплексларнинг спектрал хоссаларини металл атомининг реагент функционал гуруҳи билан координация ҳосил қилиш усулига боғлиқлиги, реагентларни модификациялаш йўлларини аниқлаш, аналитик фаол гурухларни ўзгартириш оркали спектрларнинг ўзгариш ҳолати квант-кимёвий баҳоланган. Танлаб таъсир этиши ёки реакция контрастлиги жиҳатдан янги гурухди нитрозонафтол ҳосилаларининг аналитик-органик реагент сифатида аналогларига нисбатан афзаллиги ва қулайлиги кўрсатилган. Ўтказилган тадкиқот натижаларига асосланиб нитрозонафтол асосидаги янги органик реагентларнинг мақсадли йўналтирилган синтези амалга оширилган. Рангли реакцияларнинг юқори контрастлик ва танлаб таъсир этиш жиҳатдан фарқ қилиши, ҳосил бўлган комплекс бирикмалар хоссаларининг жараённи олиб бориш шароитига кам боғликлиги ҳамда юқори қайтарувчанликка эгалиги олинган реагентларни полиакрилонитрил турдаги, турли анион алмашгич гурухлар билан модификациялланган толали сорбентларга иммобиллаш имконини бериши аникланган.
7. Иммобиллашни муқобил шароитини, сорбциями, металл ионларини боғлаб олиш даражаси, тақсимланиш коэффициента, толали сорбентларнинг сорбциялаш ҳажми, кадмий симоб,мис ва темир ионларига нисбатан йўлдош элементлар иштирокида аналитик жихатдан танлаб таъсир этиш натижаларини солиштириш асосида кам хажмдаги минерал кислоталарни микдорий десорбциялаш имконияти ва синтез учун бошланғич моддаларнинг топилиши осонлиги синтез килинган рагентлар ва толали сорбентларнинг келгусида амалий кўлланилиши кўрсатилган. Иммобилланган реагентлар металл ионларини 20-30 минут давомида 20-25°С ва pH нинг 3-7 (R= 90-99 %) диапозонида микдорий боглаб олади. Аналитик реакцияларнинг химизмини ўрганиш ва оғир, заҳарли металл ионлари билан таъсирлашувчи функционал - аналитик гуруҳларни аниқлаш, уларнинг тузилиши ва ўринбосар табиатини реагентларни ва уларнинг комплексларини аналитик хоссасига таъсирини ўрганиш ташувчи сиртида ва эритмада бир хил функционал - аналитик гурухдар ҳисобига бориши ИҚ-спектроскопия натижалари билан мос келган.
8. Табиий объектлар ва оқава сув намуналарида оғир заҳарли металларни қаттиқ фазали - спектроскопии аниқлашнинг комплекс усули, ҳамда микромикдордаги кобальт, мис, никел, темир ва симобни ичимлик ва табиий сувларда иммобилланган органик реагентлар ёрдамида аниклашнинг янги эффектов сорбцион-спектроскопик усули ишлаб чикилди. Ушбу усул келтирилган элементларни чикинди ва табиий сувлардап-10'6 - п-10’3% микдоргача аниқлаш имконини беради, аниклашнинг куйи чегарасини камайтиради ҳамда йўлдош компонентлар таъсирини йўқотади. Усулнинг тўғрилиги ва реал объектларда «киритилди-топилди» услуби ёрдамида, ДавСТ стандарт намуналари натижаларини ва атом-абсорбцион усул натижаларини солиштириш асосида тасдикланди.
9. Тавсия этилган усул реал объектларда синаб кўрилди ва «Электрокимёзавод», «Навоиазот»лабораторияларида, Самарканд вилояти табиатни мухофаза килиш кумитаси, Тошкент вилояти ва Бекобод шаҳри СЭСларида, УзР ФА Ядро физикаси института радиопрепарат бўлимида ва бошкаларда амалиётга тадбик этилди.

1-28 104 0

Ёғ­мой саноати чиқиндилари ва бошқа техноген ресурслар асосида рақобатбардош композицион материаллар олиш технологияси

Шерзод Қурамбаев

Тадқиқод объектлари: соапсток, госсипол смоласи, лигнин, сода -сульфатли аралашмалардан иборат.
Ишнинг мақсади: ёғ-мой саноати чиқиндилари ва бошка техноген ресурслар асосида рақобатбардош янги техник ювувчи восита, занг модификатора битумсимон композициялар, самарали ҳимоя қилувчи изоляцион копламалар олишнинг физик-кимёвий, технологик асосларини яратиш.
Тадқиқот методлари: кимёвий, физик-кимёвий, рентгенфаза, дифференциал термик, ИҚ-спектроскопик ва бошқа усуллар.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: илк бор ёғ-мой комбината чиқиндиси соапсток ва сода-сульфатли аралашма асосида паст ҳароратда (70°С) ва қисқа муддатларда (60 мин) юқори тозалаш даражасини (97-98%) таъминловчи техник ювувчи воситаларни олиш мумкинлиги физик-кимёвий тахдиллар асосида исботланди. Янги техник ювувчи воситанинг ювиш эффекта механизми ўрганилди. Экстракцион фосфат кислотаси, гидролиз саноати чиқиндиси лигнин, фурфурил спирта ва гексаметилентетрамин асосида зангни модификацияловчи ва металл юзасида турғун ҳимоя катлами ҳосил килувчи янги турдаги композициялар яратилди. Яратилган композиция занг катлам билан бирикиб хелат комплекс хосил қилиши кўрсатиб берилди. Илк бор госсипол смоласини хаво кислороди билан оксидлаш орқали турли маркадаги битумсимон композициялар олиш усули яратилди. Ушбу жараёнда кислороднинг кўш бог билан бирикиши ИҚ-спектроскопик усулда ўрганилди ва молекулларнинг тикилиши хисобига молекуляр массанинг ортиши кўрсатилди.
Амалий аҳамияти: ушбу воситаларнинг чиқиндилар асосида яратилиши ўз навбатида регионнинг экологик муҳитини яхшилайди, ишлаб чиқаришнинг техник-иктисодий кўрсаткичларини оширади ва олинаётган махсулотлар таннархини кескин камайтиради.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: соапсток асосида олинган техник ювиш воситаси “Урганчкорммаш” заводида синовдан ўтказилди ва хар бир тонна махсулот эвазига 8320000 (2008 й) сўм иқтисодий самара берди.
Янги турдаги занг модификатори ва зангга карши композицияларни Навоий тог-металлургия комбинатига карашли Зарафшон-Учкудук магистрал газ кувурида кўллашга руҳсат олинди.
Госсипол смоласини хаво кислороди ёрдамида оксидлашга асосланган битум олиш технологияси “Урганч-ёғ ” ОАЖ да синовдан ўтказилди ва ишлаб чиқаришга жорий килинди.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: ДАК «Узкимёсаноат», ДАК «Узбекэнерго», «Узбекнефтгаз» МХК, Навоий тоғ-металлургия комбината давлат корхонаси ва агрессив муҳитда ишловчи барча корхоналарда металконструкцияларни коррозиядан ҳимоялашда қўлланилади.


 

1-60 83 0

Ейилишга бардошли қопламалар ва деталларни тайёрлаш учун модели газга айланувчи қуймакорлик усули бўйича юқорихромланган қотишмаларни легирлаш ва термик ишлов бериш

Баходир Тилабов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёнинг саноати ривожланган мамлакатларидаги металлургия корхоналарида кора металлдан сифатли қуймалар олиш учун қатор илмий-тадқиқот ишлари олиб борилмокда. Металл куйиб олувчи мамлакатлар орасида АҚШ, Япония, Германия, Англия, Австралия, Ҳиндистон, Канада, Россия ва бошқа давлатлар етакчи хисобланиб, уларда дунёда олинадиган металлнинг 90% ишлаб чикарилади. Статистик маълумотларга кура, хар йили юкори сифатли металл махсулотлари ишлаб чиқариш учун 6-7 млрд. АҚШ доллари, жумладан, Европа ва МДҲ давлатларида 2-3 млрд, доллар хамда ишлаб чиқариш саноати юкори даражада ривожланган мамлакатларда 4-5 млрд. АҚШ доллар маблаг сарфланмокда. Глобаллашув жараёнининг чукурлашуви ва металл махсулотларининг сифатига бўлган талабнинг ортиши шароитида энергия ва ресурс тежамкорлигини таъминлайдиган самарали усул асосида сифатли юқорихромли куйма деталлар олиш технологиясини яратиш ва уни амалиётга тадбик этиш мухим вазифалардан бири бўлиб колмокда.
Республикамиз мустақилликка эришгандан буён мамлакатимизда металлшунослик сохасини самарали ривожлантириш хамда жахон бозорида рақобатбардош бўлган юқорихромли ва қаттиқ қотишма қопламали деталлар ишлаб чиқиш асосида термик ишлов берилган сифатли металл буюмларни ишлаб чиқаришга алохида эътибор каратилди. Бу борада соханинг захира базасини мустахкамлаш, махсулот сифатини ошириш, деталлар тайёрлашни янги замонавий технологияларини куллаш ва уларга самарали ишлов бериш хамда металлни кайта ишлаш корхоналарини замонавий талаблар асосида ривожлантириш, жумладан, куйма деталларнинг ейилишга бардошлилигини ошириш учун котишмаларнинг оптимал таркиби ва термик ишлов бериш режимларини ишлаб чиқиш борасида сезиларли натижаларга эришилди.
Жаҳонда қуймакорлик усулида олинаётган металлар ва қотишмалар мустаҳкамлигини ошириш ва сифат кўрсаткичларини яхшилаш орқали иктисодий самарани янада ошириш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу соҳада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: юқорихромли қотишмалар таркиби ва хоссаларини эътиборга олиб, сифат параметрларини аниқлашнинг замонавий усулларини ишлаб чикиш; металл буюмларининг мустаҳкамлигини ошириш учун қопламалар янги таркибини ишлаб чиқиш; термик ишлов беришнинг янги режимларини ишлаб чиқиш мазкур соҳанинг долзарб масалаларидан ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2012 йил 21 майдаги ПФ-1758-сон «2012-2016 йилларда қишлоқ хўжалиги ишлаб чикаришини янада модернизация килиш, техник ва технологик жиҳатдан кайта жиҳозлаш дастури тўғрисида» ги ва 2015 йил 11 февралдаги ПФ-2298-сон «2015-2019 йилларда тайёр маҳсулот, ташкил қилувчи буюмлар ва материалларни ишлаб чиқаришнинг маҳаллийлаштиришни чукурлаштириш дастурига кўшимчалар киритиш» даги Фармонларида ҳамда мазкур соҳада қабул қилинган бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади юқорихромли ок чўянлар ва қаттиқ қотишмали қопламалар оптимал кимёвий таркиби ва термик ишлов бериш режимларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
термик ишловни ўтказишда талаб этиладиган структура ва хоссалар ҳосил бўлишини таъминловчи C+Si+Mn+Cr+Ni элементлар йиғиндиси бўйича юқорихромли оқ чўяннинг оптимал таркиби ишлаб чиқилган;
олтингугурт юқорихромли қотишмаларнинг ейилиш бардошлигини камайтирилиши аниқланган;
модели газга айланувчи усул билан деталлар ишчи юза сиртига қаттиқ қотишма копланганда структура ҳосил бўлиш механизми ишлаб чиқилган;
якунловчи термик ишлов бериш жараёнида фаза қайта кристалланганда юқорихромли оқ чўянлар ва қотишмалар металли асоси юпқа структурали параметрларининг фазаси ирсият қилиб олиниши аниқланган;
қотишма совигандан сўнг унинг металли асосида дислокацияларнинг ўта юқори зичликка эта тузилишини шакллантирадиган, юкорихромли қотишмалар қиздириладиган экстремал ҳароратнинг кўрсаткичлари ва такрорий фаза кайта кристалланишда дислокациялар маълумотида ирсият ҳодисалари ишлаб чиқилган;
икки марта фаза қайта кристалланишда юпқа структурани насл қилиб олиш самарасидан фойдаланиш, қотишманинг ейилишга бардошлилигини 33-35% га ошиши ва у импорт котишманикига қараганда юқорирок бўлиши ҳамда ейилишга бардошли қопламларда 80-82% га ошиши аниқланган.
Хулоса
«Ейилишга бардошли копламалар ва деталларни тайёрлаш учун модели газга айланувчи қуймакорлик усули бўйича юкорихромланган котишмаларни легирлаш ва термик ишлов бериш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган илмий-тадқиқотлар натижасида куйидаги асосий хулосалар такдим этилди:
1. Юкорихромли ок чўяндан ва қаттиқ котишмали копламадан куйма деталлар тайёрлаш учун ейилишни керакли даражада таъминлайдиган таркиб ва технология ишлаб чикилди. Бу соҳадаги тадкиқотлар ейилишбардош копламалар ишлаб чиқишда муҳим ахамият касб этади.
2. ИЧХ28Н2 ва 300Х32Н2М2ТЛ котишмаларида кремний, марганец, никель таркибларининг камайтиришда, молибден, вольфрам, титан таркибларини йўқотиш ва олтингугурт таркибини 0,03% гача пасайтириш технологияси ишлаб чикилди. Бу соҳадаги тадқиқотлар котишмаларнинг кимёвий таркибини оптималлаш имконини беради.
3. Термик ишлов берилганда фазавий алмашувларининг тўлиқлигини ва котишманинг талаб этилаётган структураси ва хоссаларини таъминлайдиган режимлар ишлаб чикилди. Бу соҳадаги тадкиқотлар юкорихромли ок чўяннинг ва қоплама материалининг таркибидаги C+Si+Mn+Ni элементларининг умумий микдорини 4,5-5,5% интервалида бўлишини таъминлаш учун хизмат килади.
4. Структураси эвтектикали, металл асоси мартенсит ва бейнитли юкорихромли ок чўян ва коплама материалининг таркибида марганецнинг ошишини, олтингугуртнинг микдорини эса камайтиришни таъминлайдиган режим ишлаб чикилди. Олинган натижалар керакли структурага эта бўлган қотишмалар олишда муҳим ахамият касб этади.
5. Деталлар газланувчи моделлар усулида қуйилганда қаттиқ қотишмали қопламанинг ҳосил килиш механизми ишлаб чикилди. Олинган натижалар енгил эрувчан қаттик котишма ва суюқ эритма билан ўзаро богланишлар хосил килишда мухим ахамият касб этади.
6. Юкорихромли котишмалар учун биринчи марта, термик ишлов бериш ўтказилганда киздириш ва совутиш жараёнидаги фаза ва структура алмашувларининг хусусиятларини оптималлаш режимлари ишлаб чикилди. Бу сохадаги тадкикотлар керакли структурага эга котишмалар олишда мухим ахамият касб этади.
7. Дислокациялар зичлигининг юкори даражаси насллилиги мерос қилиб олинишда мартенситнинг тетрагонал позицияларидан углерод атомларининг ўтишини таъминлайдиган режимлар ишлаб чиқилди. Бу соҳадаги тадқиқотлар юқори зичликдаги котишмалар олишда мухим ахамият касб этади.
8. Импортга ишлаб чиқарилган Warman деталлари (ишчи гилдираклар, цильпебслар) ейилишга чидамлилигини таъминлайдиган, термик ишлов беришда олинган юкорихромли оқ чўянни структура параметрларига боглик графиги ишлаб чиқилди. Бу соҳадаги тадқиқотлар турли шаклдаги деталлар олишда мухим ахамият касб этади.
9. Юқори ишкаланиш шароитида ишлайдиган деталларнинг ейилишга чидамлилигини 30% га ошишини таъминлайдиган қотишманинг кимёвий таркиби ва термиш ишлов бериш усуллари чиқилди. Бу сохадаги тадкикотлар ейилишбардош котишмалар ишлаб чиқишда муҳим аҳамият касб этади.
10. Газланувчи моделлар бўйича тавсия этилаётган таркибда ерга ишлов берувчи машиналар ишчи органлари деталларини сормайт ПГ-С27 хилидаги ейилишга чидамли қаттик қотишма қопламали куйма деталлар олиш мажмуавий технологияси ишлаб чикилди. Олинган натижалар ишчи органлар деталларининг ейилишга чидамлигини ошириш имконини беради.

114-115 98 0

Декоративно-отделочные материалы и мозаика из стекла

М Юнусов , А Тухтамушова

В настоящее время не утратило своей актуальности создание новых прогрессивных энерго- и ресурсосберегающих технологических процессов, обеспечивающих использование вторичного сырья, шлаков и других отходов промышленности. В стратегии по переходу Республики Узбекистан на «зеленую» экономику на период 2019 — 2030 годов, для повышения энергоэффективности базовых отраслей, в частности в сфере производства строительных материалов, были предусмотрены увеличение объемов использования вторичных ресурсов и крупнотоннажных техногенных отходов отраслей промышленности (энергетики, металлургии, химии) при производстве строительных материалов, а также внедрение инновационных энергоэффективных технологий по производству строительных материалов.

104 94 0

Вопросы интенсификации обжига клинкера во вращающихся печах

З Мухамедбаева

В статье рассмотрены вопросы футеровки вращающихся печей, описываются защита корпуса печи от высокой температуры, химического и истирающего воздействия обрабатываемого материала. С целью уменьшения термических напряжений на участках приграничных к факельной зоне спекания до 20%, увеличение срока службы футеровки в 1,1 – 1,2 раза в результате выравнивания термических напряжений на участках зоны спекания предложено применение футеровки из параллельных рядов чередующихся шамотных и хромомагнезитовых огнеупорных изделий.

1-79 54 0

Вольфрамнинг ультрадисперс кукунларидан конструкцион материаллар яратиш

Салохиддин Нурмуродов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда нанотсхнологиялар асосида махсус физик, биологик ва кимсвий хусусиятга эга конструкцией материаллар олиш масаласи кун тартибига янги вазифалар қўймокда. Статистик маълумотларга кўра ҳар Йили нанотехнологиялар асосида материаллар яратишга 8-10 млрд. АҚШ доллари, жумладан Европа ва МДҲ давлатларида 2-3 млрд, доллар, саноати юқори даражада ривожланган мамлакатларда 6-7 млрд, доллар маблаг сарфланмокда.
Мамлакатимиз мустақилликка эришгач юқори технологияларга асосланган конструкцией материаллар яратишга алоҳида эътибор қаратилиб, бу борада вольфрам асосидаги матсриалларни қайта ишлаш оркали экспортга мўлжалланган янги турдаги конструкцией материаллар яратиш ва юқори технологияли плазмокимсвий усулда олинган ультрадиспсрс кукунлар асосидаги янги матсриалларни ишлаб чикариш бўйича муайян натижаларга эришилди.
Замонавий илмий-техник воситалар ёрдамида қийин эрийдиган мсталларнинг кукунларини олиш ва улардан янги конструкцией материаллар яратиш мухим масалалардан ҳисобланади. Шу жумладан вольфрамнинг ультрадиспсрс кукунларини плазмокимёвий усулда олиш хам бугунги куннинг долзарб вазифаларидан биридир. Плазмокимёвий усулда олинган вольфрамнинг ультрадиспсрс кукунлари механик ва тсхнологик талабларга тўлиқ жавоб бергани сабабли, уларни кўллаш мақсадга мувофиқ ҳисобланади. Бундан ташкари ультрадиспсрс кукунлар асосида олинган материалларнинг физик, кимёвий ва технологик хоссалари қаттиқ қотишмали буюмларни яратишга кўйилган талабларга тўлик жавоб бсради. Шунинг учун майда донли структурага эга бўлган материаллар олиш муҳим илмий-амалий аҳамият касб этади. Юқорида кўрсатиб ўтилган маълумотлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохлайди.
Узбекистан Республикаси Прсзидентининг 2006 йил 14 декабрдаги ПҚ- 530-сон «Республика вольфрам конларининг минерал хом ашё базасини янада ривожлантириш тўғрисида»ги Қарори ва 2011 йил 29 июлдаги ПФ-1590-сон «Тайёр махсулотларни, ташкил қилувчи буюмларни ва матсриалларни ишлаб чикаришнинг локаллаштирилишини 2011-2013 йилларда саноат коопсрацияси асосида чукурлаштириш чора-тадбирлари» Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тсгишли бошка мсъёрий-хукукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади қийин эрийдиган мсталларнинг ультрадиспсрс кукунларини ишлатган ҳолда конструкцией материаллар яратиш ва вольфрамнинг ультрадиспсрс кукунларини саноат миқссида ишлатиш учун назарий ва амалий асослашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгнлиги қуйидагилардан иборат:
қийин эрийдиган мсталларнинг ультрадиспсрс кукунларини олиш учун янги плазмокимсвий реактор конструкцияси ишлаб чикилган; 
қийин эрийдиган мсталларнинг майда донали кукунларидан тайёрлан-ган қаттиқ қотишмали матсриалларни прссслаш ва пишириш технологияси ишлаб чиқилган;
биметалл кссувчи ҳамда штамплаш асбобларини тайёрлаш ва тезкссар пўлатли асбобларнинг тсрмик ишлов бсриш усуллари ишлаб чиқилган;
плазмотрон рсакторида буғланиш яширин иссиқлиги бир текисда камайиши ва жараённинг боришини таъминлайдиган технология ишлаб чиқилган;
биметалл композитлар оптимал структуравий шаклланиши хисобига мсталлга ишлов бсрувчи асбобларнинг ишончли ишлашини таъминловчи тезкссар пўлатга тсрмик ишлов бсриш усули ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
«Вольфрамнинг ультрадиспсрс кукунларидан фойдаланиб конструкцией матсриаллар яратиш» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Қайнаётган суюқлик-газ муҳитидаги заррачалар ҳаракатининг аэродинамик жараёнларини ўрганиш оркали ПУВ-300 рсактори соплосидан оқим ўртача тезлигининг пасайиш жадаллигини баҳолаш илмий асосланди ва уни асосий технологик парамстрлари ўзгариш қонуниятларини аниқ ифодалай оладиган математик модель танланди. Аниқланган асосий термодинамик омиллар: нурланиш қуввати, иссиклик ўтказувчанлик, плазма импульсининг давомийлиги ва зичлик боғлик равишда яширин иссиқлиги ўзгариши ҳамда қонуниятлари ультрадиспсрс кукунлардан олинадиган матсриалларнинг таркибини ҳисоблаш учун хизмат килади.
2. Технологик жараёни учун иссиқлик физикаси хисоби ва тахдили асосида ПУВ-300 курилмаси плазмокимёвий рсакторининг ишлаш рсжими ва конструкциясини аниклаштиришга эришилди: ток ёйи 0,45 дан 0,55 КАгача, ёй кучланиши 380 дан 410 Вгача, плазмотрон оркали ўтадиган водород сарфи 60 дан 70 м3 гача, вольфрам ангидридини транспортировка-лаш учун водород сарфи 2 дан 4 м3/ч гача, плазмотрондаги сув сарфи 2,15 дан 3,6 м3/ч гача ошганининг аниқлангани янги конструкциядаги рсакторларни ишлаб чиқишда асосий кўрсаткич сифатида хизмат килади.
3. Технологик жихозларнинг ишлаб чиқариш самарадорлигини сезиларли ошириш имконини бсрувчи, қийин эрийдиган мсталларнинг ультрадиспсрс кукунларини олиш учун биринчи марта янги плазмокимсвий реактор ишлаб чиқилди. Бу барча турдаги металлардан ультрадиспсрс кукунларини ишлаб чикишда муҳим аҳамият касб этади.
4. Бугланиш яширин иссиклиги микдорини хисоблаш учун плазмотрон рсакторининг физик модели ишлаб чиқилди. Бу иссиқлик алмашинув жараёнини тадқиқ қилишда ва плазмотрон конструкциясини такомиллаштиришга хизмат килади.
5. Структура шаклланишида муҳим энергетик омил ҳисобланган нур-ланиш кувватининг ортиши плазмотрон рсакторида яширин бугланиш иссиклиги ортишига сезиларли таъсир кўрсатиши аникланди. Модда иссиқлик ўтказувчанлигининг ўзгариши плазмотрон рсакторида яширин бугланиш иссиклигининг секин камайишига олиб келади, модда зичлигининг ортиши эса яширин бугланиш иссиклигининг бир тскис пасайишига олиб кслиши кузатилди, натижада структура шаклланиш жараёнини максадли бошкариш имкони яратилди.
6. Кукунларни сақлаш учун термик ишлаш тартиблари таклиф қилинган. Кукунлар таркибидаги кислороднинг микдори 20 сутка давомида 2,0-2,65 % га етиши ва ксйин ўзгармасдан колиши аниқланди. Вольфрам кукунида кислород микдорини камайтириш учун маҳсулотни рсакторнинг ўзида ўрнатилган графитли ёки мсталлматоли фильтрларда тутиб қолиш технологияси ишлаб чиқилди. Рсакторга хом ашё билан биргаликда углеводородларни киритиш хамда ишчи бўшлиқка юборилаётган газни бензин оркали пуркаш усули ишлаб чикилди. Бу рсакторларнинг ишлаш самарадорлигини ошириш имконини яратди.
7. Вольфрам ультрадиспсрс кукунларини қўллаган ҳолда биметал кесувчи ва штамплаш асбоблари ишлаб чиқиш усули ишлаб чикилди. Бу биметалл кесувчи асбоб ва штампларнинг кўлланиш сохасини кенгайтириш имконини бсради.
8. Биметалл композитлар оптимал структуравий шаклланиши ҳисобига мсталлга ишлов бсрувчи асбобларнинг ишончли ишлашини таъминловчи тезкесар пўлатнинг термик ишлаш усули таклиф этилди. Бу тезкесар пўлатлардан ясалган асбобларнинг хизмат муддатини ошириш имконини беради.
9. Қуйма биметалл қаттик қотишмали асбобни термик ишлаш техноло-гиясини соддалаштирувчи ва асбоб тургунлигининг 30-40 % га ошишига са-баб бўладиган термик ишлаш усули таклиф килинди.

285-288 78 0

Барбанли қуритгич гидродинамикаси ўрганиш материалларни қуритишда самарадорликга эришиш

Наргизахан Ражабова , Шукурулло Хабибуллаев

Мақолада минерал ўғитларга теримк ишлов бериш орқали қуритиш жараёни ва унда қўлланиладиган қурилмаларнинг тахлили, жараёндаги мавжуд муаммолар ва уларнинг мақбул ечимлари ҳамда барабанли қуритгичнинг гидродинамик режимлари тадқиқ қилинган. Қурилманинг умумий гидравлик қаршилиги ва контакт элементнинг қаршилик коэффициентини аниқловчи тенглама тавсия этилган.

1-62 67 0

Аэродинамик ҳаракат таъсирида машинасозлик корхоналаридаги технологик жиҳозларни автоматлаштириш концепциялари ва методологияси

Шуҳрат Файзиматов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунё амалиётида автоматлаштириш сохасида энергия ва ресурслардан самарали фойдаланиш, уларни тежайдиган технология ва техника воситаларини яратиш хамда уларни ишлаб чиқаришга каратилган тадқиқотлар олиб борилмокда. Ривожланган давлатларнинг ишлаб чикариш саноати фаолияти ва уларда технологии жараёнларни назорат килиш хамда бошқаришнинг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиккан холда замонавий илмий-техник тарақкиётининг ривожланиши концепцияси саноатнинг барча тармокларида юқори унумдорликка эга, ишончли, тежамкор технологии жиҳозларни яратишда замонавий технологияларни кенг кўламда қўлланишини таъминлаш долзарб муаммолардан бири бўлиб ҳисобланади. Бу борада ривожланган чет эл мамлакатларида, яъни АҚШ, Германия, Япония, Жанубий Корея, Хитой, Россия ва бошка давлатларда маълум ютукларга эришилган бўлиб, уларда ишлаб чикариш самарадорлигини ошириш, маҳсулотлар сифати ва рақобатбардошлигини таъминлаш учун машинасозлик корхоналарида технологии жараёнларни бошкариш ва автоматлаштиришга алоҳида эътибор каратилмокда.
Жахонда технологии жиҳозларни автоматлаштиришда ноанъанавий усуллардан фойдаланиб янги турдаги жиҳозларни лойиҳалашни фундаментал тадқиқотлари асосида ечилаётган масалалар кўламига боглаш ва комплекс автоматлаштиришга катта ахамият берилмокда. Бу борада, жумладан автоматлиштирилган технологии жиҳозларда маҳсулот сифатини, юқори ишончлилик ва самарадорликни таъминловчи аэродинамик харакати таъсиридаги технологии жихозларни автоматлаштириш, уларни хисоблаш ва лойиҳалаш усулларини ишлаб чиқиш, бошқариш жараёнларини техник ва дастурий воситаларини, бошкариш алгоритмлари асосида пардозловчи-мустақкамловчи ишлов бериш параметрларини оптималлаштириш мух,им вазифалардан бири ҳисобланади.
Республиками? мустақилликка эришганидан буен энергия сарфини камайтириш ва юқори самарадорликка эга бўлган техника ва технологияларни ишлаб чикариш хамда бошкариш тизимларини яратишда технологик жиҳоз ва қурилмаларнинг унумдорлиги ва юқори ишончлилигини таъминлашга алоҳида эътибор каратилмокда. Бу борада, жумладан аэродинамик харакатли автоматлаштирилган технологик жихозларни яратишда сезиларли натижаларга эришиб келинмокда ва уларнинг бошқарув тизимларини такомиллаштириш, энергия тежамкор курилмалар, техник восита ва технологияларни такомиллаштириш талаб этилмокда. 2017-2021 йилларида Узбекистан Республикасини янадан ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «....миллий иқтисодиётни модернизациялаш асосида унинг рақобатдошлигини оширишнинг стратегик йўналишларини янада такомиллаштириш»1 вазифаси белгилаб берилган. Мазкур вазифани амалга оширишда аэродинамик харакатли автоматлаштирилган технологик жихозларни ва технологияларни ишлаб чиқаришга тадбик этиш, уларни унумдорлигини, ишончлилигини янада ошириш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чикишда диссертация тадқиқотида олинган натижалар маълум даражада хизмат килади.
Ўзбекистон Республикасининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасининг янада ривожлантириш харакатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2017-2021 йилларига мўлжалланган бешта устувор йўналишлар бўйича харакатлар стратегияси», 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги, 2014 йил 4 февралдаги ПҚ-2120-сон «2014-2016 йилларда тайёр махсулотлар, бутловчи буюм ва материаллар ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш Дастури тўғрисида»ги Қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишда аэродинамик ҳаракатдаги автоматлаштирилган технологик жиҳозларни лойиҳалаш ва яратишнинг илмий-назарий асосларини ривожлантиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгилиги куйидагилардан иборат:
аэродинамик ҳаракат таъсири ёрдамида цилиндрсимон деталларга якунловчи-пардозловчи ишлов берадиган автоматлаштирилган технологик жиҳозларни лойиҳалаш ва яратишнинг концепцияси ишлаб чиқилган;
деформацияловчи элементга (шар) ҳаво оқимининг ўзаро таъсирини назарий тахдили асосида якунловчи-пардозловчи автоматлаштирилган технологик жараённи физик мохияти аниқланган;
аэродинамик ҳаракат таъсирида автоматлаштирилган технологик жиҳозларда ишлов берилаётган юзани шакллантириш жараённинг боришини энг мақбул шароитини аниқлаш, ишлов бериладиган деталнинг физик-механик хоссалари ва чиқиш характеристикалари ўртасидаги боғланиш ўрнатилган;
вертикал ҳамда горизонтал ўк бўйича тешикларга парчин мих ўрнатувчи, майда донадор буюмларни узатиш ва уларни тармоқлар бўйича тарқатадиган автоматлаштирилган ускуналар конструкциясини илмий-назарий асослари яратилган;
цилиндрсимон деталларга якунловчи-пардозловчи ишлов берувчи аэродинамик харакат таъсири ёрдамида ишловчи автоматлаштирилган курилма яратилган.
Хулоса
Диссертацияда олинган илмий натижалар асосида куйидаги асосий хулосаларга эришилди.
1. Машинасозлик ишлаб чикаришда автоматлаштирилган технологик жихозларнинг аэродинамик харакат асосида лойихалашнинг концепция ва методологияси ишлаб чиқилган.
2. Цилиндрсимон деталларга пардозловчи-мустаҳкамловчи ишлов бериш, текис махсулотларни юклаш, вертикал ва горизонтал ўкли тешикларга парчин михларни ўрнатиш учун янги аэродинамик харакат асосида ишловчи автоматлаштирилган ускуналар лойиҳаланди.
3. Юпқа деворли цилиндрсимон деталларга тигли, пардозловчи-мустаҳкамловчи ишлов беришнинг мавжуд усул ва воситалари ёрдамида ишлов берилаётганган юзанинг зарурий ғадир-будирлигини (Ra=0,16-0,08 мкм) таъминлашнинг иложиси йўқлиги учун ишлов беришнинг ноанъанавий усулларини ишлаб чиқиш зарурияти пайдо бўлганлиги кўрсатилган.
4. Автоматлаштирилган технологик жараёнлар ва курилмаларни яратишнинг методологясини илмий асосланган ва шакллантирилган услублари ишлаб чиқилган.
5. Аэродинамик оқимни бир хил эмаслигини ва микротекисликларни мавжудлигини ҳисобга олган холда шарни ишлов бериладиган юзага катор зарбалар берилиши жараёнида ҳосил бўладиган туташув кучланишини хосил бўлиш назарияси ишлаб чикилган ва технологик факторларнинг макбул параметрларини танлаш имконияти яратилган.
6. Натижавий таркибий куч шарнинг огирлик кучидан устун ва мустаҳкам мувозанат пайдо бўлиши ҳолатида қурилманинг белгиланган кўрсаткичларида эркин шар билан аэродинамик окимларни ўзаро таъсир этиш механизми назарий тавсифланган.
7. Автоматик манипуляторларнинг қамраш механизмларини самара-дорлиги ва ишончлилигини ошириш мақсадида вакуум ҳосил киладиган айланувчан ҳаво оқимидан фойдаланиш тавсия этилган.
8. Технологик жихозларга узатиб берувчи транспорт трубаларининг эгилиш жойларида маҳсулот тикилиши ёки букилиб қолиш ҳолатларини олдини олиш учун аэродинамик эффект асосидаги автоматлаштирилган технологик курилмалардан фойдаланиш зарурияти борлиги асосланган.
9. Пакетларнинг горизонтал жойлашган тиркишларига парчинни ўрнатиш технологик жараёнини лойихалаш тамойиллари аэродинамик эффектнинг ягона назариясига асосланган. Цилиндрсимон деталларнинг ички юзаларига пардозловчи-мустаҳкамловчи ишлов берувчи аэродинамик харакатли автоматик жиҳозлар, майда донадор буюмларни транспортировка килиш ва тақсимлаш учун юкори унумдорли автоматлашган технологик ускуналар, текис буюмлар учун вакуум ушлатичлар, вертикал ва горизонтал ўқли тешикларга парчинлар конструкцияларини лойихалаш ва хисоблаш билан изоҳланади.
10. Технологик операциялар орасида маҳсулотни ташишда, юклашда автоматлаштирилган аэродинамик харакат асосида ишловчи курилмалардан транспортировка ва юклаш максадида фойдаланишга илмий асосланган тавсиялар берилган, контактсиз ва урилмасдан тартибли амалга ошириш усуллари келтирилган.
11. Олиб борилган илмий изланишлар натижасидан олинган маълумотларни ишлаб чикариш жараёнларини автоматлаштириш билан боглик масалаларини ечишда, якуний ишлов беришда, транспортировка килишда, юклашда, йиғиш каби жараёнларда қўллаш нафақат машинасозликда, балки саноатнинг бошқа соҳаларида ҳам фойдаланилиши мумкин.


 

79-83 119 0

The quality of the wool of dromedary camels in the conditions of Kyzyl-Kum (Nukus, Uzbekistan)

Akylbek Tleumuratov, Ruzimbay Turganbaev
The article presents the results of a study of the quality of wool of dromedary camels in the conditions of Kyzyl-Kum in the Republic of
Karakalpakstan depending on animal constitutions. The basic parameters of the quality of the wool were studied, such as density, fineness, length of wool fibers and conclusions have been drawn