67
ZAMONAVIY IQTISODIY ISLOHOTLAR SHAROITIDA DAVLAT MOLIYAVIY
SIYOSATINI TAKOMILLASHTIRISHNING USTUVOR YO‘NALISHLARI
Xamrayev Begali Shirinovich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
begalihamrayev1@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15572525
Annotatsiya:
Mazkur tezisda O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan
zamonaviy iqtisodiy islohotlar sharoitida davlat moliyaviy siyosatini takomillashtirishning
dolzarb yo‘nalishlari ilmiy asosda tahlil qilingan. Jumladan, byudjet siyosatining strategik
rejalashtirilishi, xarajatlar samaradorligini oshirish, soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish,
davlat qarzini boshqarish va mahalliy moliyaviy mustaqillikni kuchaytirish kabi ustuvor
yo‘nalishlar chuqur o‘rganilgan. Tezisda xalqaro tajribalar asosida fiskal islohotlarni milliy
sharoitga moslashtirish bo‘yicha takliflar ilgari surilgan. Tadqiqot natijalari davlat moliyaviy
siyosatini isloh qilishda amaliy tavsiyalar ishlab chiqishda foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit soʻzlar:
davlat moliyaviy siyosati, iqtisodiy islohotlar, byudjet siyosati, soliq
ma’muriyatchiligi, mahalliy moliyaviy boshqaruv, raqamli fiskal tizim, davlat qarzi, xarajatlar
samaradorligi, moliyaviy barqarorlik, fiskal islohotlar.
Kirish.
Bugungi kunda dunyo mamlakatlari chuqur iqtisodiy o‘zgarishlar va
globallashuv jarayonlari bilan yuzlashmoqda. Bu holat har bir davlatdan o‘z moliyaviy
siyosatini qayta ko‘rib chiqishni, strategik yo‘nalishlarini zamon talablari asosida
takomillashtirishni talab qiladi. Xususan, O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarning yangi bosqichida
turibdi va bu jarayonda davlat moliyaviy siyosatining samaradorligi muhim rol o‘ynamoqda.
Moliyaviy resurslardan oqilona foydalanish, byudjet intizomini mustahkamlash, fiskal
muvozanatni ta’minlash va raqamli texnologiyalarni keng joriy etish davlat moliyasini
boshqarish tizimini zamonaviylashtirishning ajralmas tarkibiy qismlaridir.
Davlat moliyaviy siyosati — bu davlatning byudjet, soliq, qarz, subsidiyalar va xarajatlar
orqali iqtisodiyotni tartibga soluvchi vositalar tizimidir. U milliy iqtisodiyotning barqaror
o‘sishini, ijtimoiy farovonlikni, bandlikni oshirishni va infratuzilmaviy rivojlanishni
ta’minlashga qaratilgan. Bugungi zamonaviy talablarga ko‘ra, ushbu siyosat quyidagi
yo‘nalishlarda ishlashi zarur:
Byudjet siyosatining natijadorlik va shaffoflikka asoslanganligi;
Soliq yengilliklari va baza kengaytirish orqali investitsion muhitni yaxshilash;
Ijtimoiy xarajatlarning natijadorligi va tahliliy monitoringi;
Mahalliy moliyaviy boshqaruvni mustaqil va raqobatbardosh holatga keltirish.
2017-yildan boshlab O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar davlat moliyaviy
boshqaruvining tubdan isloh qilinishini taqozo etdi. Xususan, “Ochiq byudjet” portali orqali
moliyaviy shaffoflik oshdi, mahalliy hokimiyatlar o‘z moliyaviy qarorlarini mustaqil qabul
qilish imkoniyatiga ega bo‘ldi, davlat qarzini boshqarish bo‘yicha qonunchilik
takomillashtirildi.
Soliq islohotlari orqali korxonalarga yengilliklar yaratilib, yagona stavkali soliq tizimi
joriy etildi. Bu o‘zgarishlar natijasida rasmiy sektorda faoliyat yurituvchi tadbirkorlar soni
ortdi, budjetga tushumlar barqarorlashdi, investitsion muhit yaxshilandi.
68
Fiskal siyosatni o‘rta va uzoq muddatli rejalashtirishga o‘tkazish zarur. Har yillik
byudjetdan farqli ravishda o‘rtacha 3–5 yillik strategik byudjetlar ishlab chiqilishi iqtisodiy
barqarorlikka zamin yaratadi.
Davlat xarajatlarining natijadorligini oshirish tizimini joriy etish lozim. Har bir
xarajatning ijtimoiy va iqtisodiy samarasi baholanishi va bu baholash tizimida sun’iy intellekt,
raqamli monitoring vositalaridan foydalanish afzal hisoblanadi.
Mahalliy byudjetlarning mustaqilligini kengaytirish orqali har bir viloyat, tuman va
shahar moliyaviy strategiyalarni o‘z hududining ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda tuzish
imkoniga ega bo‘lishi kerak.
Davlat qarzini boshqarishdagi tartib va chegaralarni aniq belgilash zarur. Qarzni faqat
ishlab chiqarishga yo‘naltirish, ijtimoiy sarflar uchun esa grantlar va DXSh (davlat-xususiy
sheriklik) vositalarini jalb qilish kerak.
Zamonaviy iqtisodiy islohotlar sharoitida davlat moliyaviy siyosatini takomillashtirish
zarurati iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashda hal qiluvchi omil
hisoblanadi. Ushbu siyosat samarali amalga oshirilsa, davlat resurslaridan oqilona
foydalanish, iqtisodiyotni innovatsion yondashuvlar asosida rivojlantirish va xalq
farovonligini oshirishga keng imkoniyatlar yaratiladi. Bu yo‘lda muhim vazifa – fiskal
tizimning zamonaviy talablar asosida moslashuvi va xalqaro tajribalarni milliy modelga
integratsiya qilishdan iboratdir.
Xulosa.
Tezisda zamonaviy iqtisodiy islohotlar sharoitida davlat moliyaviy siyosatining
roli, ahamiyati va rivojlanish yo‘nalishlari tahlil qilindi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki,
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan fiskal islohotlar byudjet siyosatini ochiqlashtirish, soliq-
baza samaradorligini oshirish, davlat xarajatlarini natijadorlik asosida rejalashtirish kabi
ustuvor vazifalarni ilgari surmoqda. Raqamli texnologiyalarning joriy etilishi, moliyaviy
nazorat mexanizmlarining mustahkamlanishi va mahalliy byudjet mustaqilligining
kengaytirilishi bu siyosatning strategik barqarorligini ta’minlamoqda.
Shuningdek, davlat moliyaviy siyosatini takomillashtirish uchun o‘rta va uzoq muddatli
byudjet rejalashtiruvi, qarz siyosatining optimallashtirilishi, soliq ma’muriyatchiligining
avtomatlashtirilishi hamda ijtimoiy-iqtisodiy ustuvorliklarga yo‘naltirilgan xarajatlar
mexanizmi zarur ekani ta’kidlandi. Mazkur yo‘nalishlarning bosqichma-bosqich joriy etilishi
O‘zbekiston iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alimov, R.X. (2021). O‘zbekistonda fiskal siyosatning innovatsion yo‘nalishlari.
Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
2.
G‘aniyev, Yu.M. (2019). Moliyaviy menejment asoslari. Toshkent: TDYU nashriyoti.
3.
Tashmuxamedov, A. (2022). Byudjet siyosati va davlat moliyasini boshqarish tizimi.
Samarqand: SamISI.
4.
Barulin, V.V. (2019). Государственная финансовая политика: современные вызовы
и решения. Москва: Финансы и статистика.
5.
Kasyanova, E.A. (2020). Реформирование бюджетного процесса в условиях
цифровизации экономики. Санкт-Петербург: Изд-во СПбГУ.
69
6.
Yamamoto, T. (2021). Fiscal Policy in Digital Asia: Public Finance Reforms in Japan and
Korea. Tokyo: Keio University Press.
7.
Lee, J.H. (2020). Smart Fiscal Governance in Korea: Achievements and Future Challenges.
Seoul: KIF Institute.
8.
Fischer, H. (2018). Fiscal Transparency and Public Trust in the United States.
Washington DC: Brookings Institution Press.
9.
Sanders, L. & Miller, J. (2023). Modernizing Fiscal Institutions: Comparative Models from
the US and Europe. New York: Routledge.
10.
Schmidt, H. (2020). European Union Budget Reforms: From Rules to Results. Brussels:
EU Publications Office.
11.
Johnson, M.E. (2022). Digital Transformation in Government Budgeting. Harvard
Kennedy School Working Paper Series.
12.
IMF Fiscal Affairs Department (2023). Fiscal Monitor: Strengthening Fiscal Frameworks
in Uncertain Times. International Monetary Fund.
13.
World Bank Group (2022). Uzbekistan Public Expenditure Review: Improving Efficiency
of Fiscal Policy. Washington DC: World Bank Publications.
