9
INTELLEKTUAL KAPITAL KO'RSATKICHLARINI O'LCHASH VA BAHOLASH
METODLARI
Solieva Feruza Qoxromonovna
О‘zbеkistоn Rеsрublikаsi Vаzirlаr Mаhkаmаsi huzuridаgi
Biznеs vа tаdbirkоrlik oliy mаktаbi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15614656
Annotatsiya:
Ushbu maqola intellektual kapital ko'rsatkichlarini o'lchash va baholash
metodlarini tahlil qiladi. Tadqiqotda zamonaviy iqtisodiyotda intellektual aktivlarning
ahamiyati va ularni baholashning turli yondashuvlari o'rganiladi. Adabiyotlar tahlili orqali
moliyaviy va nomoliyaviy o'lchov metodlari, shuningdek kompleks baholash tizimlarining
afzalliklari va kamchiliklari aniqlanadi. Natijalar shuni ko'rsatadiki, intellektual kapitalni to'liq
baholash uchun bir nechta metodlarni birlashtiradigan kompleks yondashuv zarur bo'lib, bu
tashkilotlarning raqobatbardoshligini oshirishda muhim rol o'ynaydi.
Kalit so'zlar:
intellektual kapital, baholash metodlari, ko'rsatkichlar, insan kapitali,
tuzilma kapitali, munosabatlar kapitali.
Kirish
. XXI asrda bilim va intellektual aktivlar tashkilotlarning asosiy boylik manbai
sifatida tan olinmoqda. An'anaviy moliyaviy hisobotlar tashkilotlarning haqiqiy qiymatini to'liq
aks ettira olmaydi, chunki ular asosan moddiy aktivlarga e'tibor qaratadi [1]. Intellektual
kapital - bu tashkilotning raqobat ustunligini ta'minlaydigan nomoddiy aktivlar majmui bo'lib,
u insan kapitali, tuzilma kapitali va munosabatlar kapitalidan iborat [2].
Intellektual kapitalni o'lchash va baholash zamonaviy boshqaruv amaliyotida muhim
qiyinchilik tug'diradi. Bu qiyinchilik intellektual aktivlarning nomoddiy tabiati, ularning
qiymatining vaqt o'tishi bilan o'zgaruvchanligi va an'anaviy buhgalteriya hisobi usullari bilan
baholanishining murakkabligi bilan bog'liq. Shunga qaramay, raqobatbardosh iqtisodiyotda
intellektual kapitalni boshqarish va rivojlantirish uchun uni aniq o'lchash zarur [3].
Hozirgi kunda intellektual kapitalni baholash uchun ko'plab metodlar ishlab chiqilgan
bo'lib, ularning har biri o'ziga xos afzalliklari va cheklovlariga ega. Ba'zi metodlar moliyaviy
ko'rsatkichlarga asoslansa, boshqalari nomoliyaviy parametrlarni hisobga oladi. Kompleks
yondashuvlar esa ikki yo'nalishni birlashtiradi [4]. Ushbu tadqiqotning maqsadi intellektual
kapital ko'rsatkichlarini o'lchash va baholashning mavjud metodlarini tahlil qilish va ularning
samaradorligini baholashdan iborat.
Asosiy qism
. Intellektual kapitalni baholash metodlari adabiyotlarda turli yo'llar bilan
tasniflanadi. Sveiby (2010) tomonidan taklif qilingan tasniflash eng keng tarqalgan bo'lib, u
metodlarni to'rt asosiy guruhga ajratadi: bozor kapitalizatsiyasi metodlari, aktivlar
daromadliligi metodlari, to'g'ridan-to'g'ri intellektual kapital metodlari va scorecard metodlari
[5].
Bozor kapitalizatsiyasi metodlari tashkilotning bozor qiymati va uning balans qiymati
o'rtasidagi farqni intellektual kapital qiymati sifatida hisoblaydi. Market-to-Book Ratio (M/B)
va Tobin's Q kabi ko'rsatkichlar ushbu guruhga kiradi. Ushbu metodlarning asosiy afzalligi
soddaligi va tushunarliligi hisoblanadi. Biroq ular bozor kon'yunkturasiga bog'liq bo'lib,
barqaror bo'lmagan natijalar berishi mumkin [6].
Aktivlar daromadliligi metodlari intellektual kapitalning tashkilot daromadiga qo'shgan
hissasini hisoblashga asoslanadi. Economic Value Added (EVA) va Calculated Intangible Value
10
(CIV) metodlari ushbu kategoriyaga kiradi. EVA metodi kapital xarajatlarini hisobga olgan
holda haqiqiy iqtisodiy qiymat yaratishni o'lchaydi. CIV esa tashkilotning normaldan yuqori
daromadini intellektual kapitalni samarali ishlatish natijasi sifatida ko'radi [7].
To'g'ridan-to'g'ri intellektual kapital metodlari har bir komponent bo'yicha alohida
baholash o'tkazadi. Technology Broker metodi, Citation-Weighted Patents va Inclusive
Valuation Methodology (IVM) kabi yondashuvlar ushbu guruhga mansub. Ular intellektual
kapitalni tarkibiy qismlariga ajratib, har birini alohida baholaydi va umumiy qiymatni
hisoblaydi.
Scorecard metodlari intellektual kapitalni turli ko'rsatkichlar yordamida kompleks
baholaydi. Balanced Scorecard, Skandia Navigator va Intellectual Capital Index kabi tizimlar
moliyaviy va nomoliyaviy ko'rsatkichlarni birlashtiradi. Balanced Scorecard metodida
moliyaviy ko'rsatkichlar, mijozlar, ichki jarayonlar va o'rganish hamda rivojlanish nuqtai
nazaridan baholash amalga oshiriladi [8].
Rossiyalik tadqiqotchi Rudakova (2018) tomonidan ishlab chiqilgan integral baholash
metodologiyasi post-sovet makonidagi tashkilotlarning xususiyatlarini hisobga oladi [9].
Ushbu yondashuv mahalliy iqtisodiy sharoitlar va boshqaruv amaliyotlariga moslashtirilgan.
Har bir metodning o'ziga xos afzalliklari va kamchiliklari mavjud. Moliyaviy metodlar aniq
miqdoriy natijalar beradi, ammo intellektual kapitalning sifat jihatlarini yetarli darajada aks
ettira olmaydi. Nomoliyaviy metodlar chuqur tahlil imkonini beradi, ammo natijalarni
solishtirish qiyin. Scorecard metodlari muvozanatli yondashuvni ta'minlaydi, biroq murakkab
va ko'p vaqt talab qiladi.
Zamonaviy sharoitda raqamli texnologiyalarning rivojlanishi intellektual kapitalni
o'lchashda yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Big Data analytics, sun'iy intellekt va mashinani
o'rgatish algoritmlari katta hajmdagi ma'lumotlarni tahlil qilib, intellektual kapital
ko'rsatkichlarini aniqroq baholash imkonini beradi. Shuningdek, real vaqt rejimida monitoring
amalga oshirish va dinamik o'zgarishlarni kuzatish mumkin bo'lmoqda.
Intellektual kapitalni o'lchashda asosiy qiyinchiliklar qatoriga quyidagilar kiradi:
intellektual aktivlarning nomoddiy tabiati, ularning qiymatining subyektiv xususiyati, bozor
qiymatlarining yo'qligi, vaqt omilining ta'siri va turli stakeholderlar uchun turli qiymat
yaratish. Shuningdek, madaniy va milliy xususiyatlar, sanoat sohasining o'ziga xosliklari va
tashkilot hajmining ta'siri ham hisobga olinishi kerak [10].
Muvaffaqiyatli baholash uchun tashkilotlar o'zlarining strategik maqsadlari, faoliyat
sohalari va resurs imkoniyatlariga mos metodlarni tanlashi kerak. Ko'pincha bir nechta
metodlarni birlashtirgan kompleks yondashuv eng samarali natija beradi. Shuningdek,
muntazam monitoring va metodlarni yangilab turish zarur.
Xulosa
. Intellektual kapital ko'rsatkichlarini o'lchash va baholash zamonaviy tashkilotlar
uchun strategik ahamiyatga ega. Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, yagona universal metod
mavjud emas va har bir yondashuv o'ziga xos afzalliklari hamda cheklovlariga ega. Eng samarali
yechim turli metodlarni birlashtirgan kompleks yondashuvdir. Moliyaviy ko'rsatkichlar
miqdoriy baholash imkonini bersa, nomoliyaviy parametrlar sifat jihatlarini aks ettiradi.
Scorecard metodlari muvozanatli va har tomonlama baholash imkoniyatini yaratadi.
Kelajakda raqamli texnologiyalarning rivojlanishi intellektual kapitalni yanada aniq va
samarali baholash imkoniyatlarini yaratadi. Sun'iy intellekt, big data va real vaqt monitoringi
bu sohadagi imkoniyatlarni sezilarli darajada kengaytiradi. Tashkilotlar intellektual kapitalni
11
o'lchash tizimini joriy etishda o'zlarining strategik maqsadlari, sanoat xususiyatlari va mavjud
resurslarini hisobga olishlari kerak. Muntazam baholash, natijalarni tahlil qilish va metodlarni
takomillashtirish intellektual kapitalni samarali boshqarishning asosiy shartlari hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Stewart, T. A. (1997). Intellectual Capital: The New Wealth of Organizations. Doubleday
Business.
2.
Edvinsson, L., & Malone, M. S. (1997). Intellectual Capital: Realizing Your Company's True
Value by Finding Its Hidden Brainpower. HarperBusiness.
3.
Bontis, N. (2001). Assessing knowledge assets: A review of the models used to measure
intellectual capital. International Journal of Management Reviews, 3(1), 41-60.
4.
Mouritsen, J., Bukh, P. N., & Marr, B. (2004). Reporting on intellectual capital: Why, what
and how? Measuring Business Excellence, 8(1), 46-54.
5.
Sveiby, K. E. (2010). Methods for measuring intangible assets. Retrieved from
6.
Pulic, A. (2000). VAIC - An accounting tool for IC management. International Journal of
Technology Management, 20(5/6/7/8), 702-714.
7.
Luthy, D. H. (1998). Intellectual capital and its measurement. Proceedings of the Asian
Pacific Interdisciplinary Research in Accounting Conference, Osaka, Japan.
8.
Kaplan, R. S., & Norton, D. P. (1996). The Balanced Scorecard: Translating Strategy into
Action. Harvard Business School Press.
9.
Рудакова, О. С. (2018). Методы оценки интеллектуального капитала организации.
Экономические науки, 162, 89-94.
10.
Қаримов, И. А. (2020). Интеллектуал капиталнинг иқтисодий аҳамияти ва уни
баҳолаш масалалари. Иқтисодиёт ва молия, 4(132), 67-73.
