43
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI BANKLARDA BUGALTERIYA XISOBINI
YURITISH VA BUGALTERIYA ISHLARINI TASHKIL QILISH USLUBIYATI
Ne’matullayeva Adiba Ne’matullayevna
O’zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15645544
O‘zbekiston Respublikasida moliyaviy tizimning barqaror faoliyat yuritishi, banklarning
ishonchliligi va moliyaviy shaffofligi bevosita buxgalteriya hisobi tizimining to‘g‘ri va zamon
talablariga mos ravishda tashkil etilganiga bog‘liq. Ayniqsa, bank sohasida buxgalteriya
hisobining yuritilishi va ushbu hisob ishlarini to‘g‘ri tashkil qilish, moliyaviy intizomni
ta’minlash, hisobotlarning aniqligi hamda regulyator organlar bilan o‘zaro axborot
almashinuvini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga egadir. O‘zbekistonda bank
buxgalteriyasining yuritilish uslublari o‘ziga xos tizimga ega bo‘lib, Markaziy bank tomonidan
ishlab chiqilgan me’yoriy hujjatlar asosida olib boriladi.
Buxgalteriya hisobi bank faoliyatining yuragi bo‘lib, unda barcha moliyaviy operatsiyalar
sinchkovlik bilan qayd etiladi, ularning iqtisodiy mohiyati aks ettiriladi va tahlil qilish uchun
asos bo‘ladigan moliyaviy hisobotlar shakllantiriladi. Ayniqsa, tijorat banklarining faoliyatida
to‘lov tizimi, kreditlash, depozitlar bilan ishlash, aktiv va passiv operatsiyalar, valyuta
operatsiyalari, sarmoyaviy faoliyat kabi ko‘plab yo‘nalishlar mavjud bo‘lib, ularning har biri
alohida hisob yuritishni talab qiladi. Shu nuqtai nazardan, buxgalteriya hisobini yuritish uslubi
bank xodimlarining yuqori malakasi, axborot texnologiyalaridan foydalanish darajasi va
amaldagi qonunchilikka rioya qilinishiga bevosita bog‘liq.
Bank buxgalteriyasini tashkil qilishda birinchi navbatda xalqaro moliyaviy hisobot
standartlariga (IFRS) moslashish muhim hisoblanadi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston bank tizimi
xalqaro standartlarga moslashtirilmoqda. Bu esa buxgalteriya hisobining yanada shaffof,
taqqoslanadigan va investorlarga tushunarli bo‘lishini ta’minlaydi. Xususan, tijorat banklarida
moliyaviy hisobotlar xalqaro standartlarga muvofiq tayyorlanayotgani, bank buxgalteriyasida
elektron tizimlar joriy etilgani natijasida inson omili ta’siri kamayib, xatoliklar ehtimoli sezilarli
darajada kamaymoqda.
Bank buxgalteriyasida hisob operatsiyalari avtomatlashtirilgan dasturiy vositalar orqali
olib boriladi. Zamonaviy banklar “Core Banking” tizimlari asosida faoliyat yuritmoqda. Bu
tizimlar real vaqt rejimida operatsiyalarni hisobga olish, audit yuritish, nazorat qilish va
hisobot tayyorlash imkoniyatlarini beradi. Buxgalteriya bo‘limi va boshqa funksional bo‘limlar
o‘rtasidagi integratsiya bank faoliyatining aniqligi va izchilligini ta’minlaydi. Masalan, kredit
bo‘limi tomonidan tuzilgan shartnomalar va ular asosida amalga oshirilgan operatsiyalar
bevosita buxgalteriya tizimida aks ettiriladi va ularning moliyaviy natijalari hisob-kitob
qilinadi.
Bank buxgalteriyasida yuritiladigan asosiy hisob registrlari — buxgalteriya balanslari,
foyda va zararlar hisoboti, naqd pul harakati, kapital o‘zgarishlari, qarzdorlik va aktivlar holati
bo‘yicha batafsil ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan hujjatlardir. Bu hisobotlar asosida bank faoliyati
baholanadi, moliyaviy barqarorlik darajasi aniqlanadi, soliq majburiyatlari hisoblab chiqiladi
hamda boshqaruv qarorlari qabul qilinadi. Buxgalteriya hisobi nafaqat tashqi auditorlar va
regulyator organlar uchun, balki bankning ichki boshqaruv tizimi uchun ham strategik axborot
manbaidir.
44
O‘zbekistonda banklar buxgalteriya ishlarini yuritishda O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy bankining normativ-huquqiy hujjatlariga, jumladan, “Banklar buxgalteriya hisobining
yagona hisob rejasiga” amal qiladi. Ushbu hujjat asosida barcha banklar buxgalteriya
operatsiyalarini yagona uslubda yuritadi, bu esa tizimda standartlashtirish va taqqoslanadigan
hisobotlarni ta’minlaydi. Bundan tashqari, banklar buxgalteriyasi regulyator tomonidan doimiy
monitoring qilib boriladi. Har chorak va yil yakuni bo‘yicha moliyaviy hisobotlar Markaziy
bank, Davlat soliq qo‘mitasi va boshqa vakolatli organlarga taqdim etiladi.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, banklarda buxgalteriya hisobi ikki darajali tizim asosida
yuritiladi: markaziy (bosh ofis) va hududiy filiallar buxgalteriyasi. Har bir filial o‘z faoliyati
bo‘yicha alohida hisob yuritadi va yakuniy ma’lumotlar markaziy buxgalteriyaga
integratsiyalashgan holda topshiriladi. Bu tizim bir tomondan mustaqil moliyaviy monitoring
olib borish imkonini bersa, ikkinchi tomondan yagona markaziy boshqaruvni ta’minlaydi.
Bank buxgalteriyasining muhim yo‘nalishlaridan yana biri — bu ichki nazorat va audit
tizimining mavjudligi. Har bir bankda ichki audit xizmati faoliyat yuritadi va buxgalteriya
hisobida yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan xatoliklarni aniqlash, oldini olish va tuzatish bo‘yicha
doimiy ish olib boradi. Shuningdek, tashqi auditorlar ham bank buxgalteriyasini baholaydi, bu
esa umumiy moliyaviy shaffoflikni oshiradi. 2020 yildan boshlab, O‘zbekistonda banklar
xalqaro auditorlik kompaniyalari bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘ymoqda, bu esa buxgalteriya
hisobining ishonchliligini yanada kuchaytiradi.
Buxgalteriya ishlarini tashkil qilishda inson resurslarining malakasi muhim rol o‘ynaydi.
Bank buxgalterlari o‘z faoliyatida nafaqat milliy me’yoriy hujjatlarni, balki xalqaro buxgalteriya
va audit standartlarini ham chuqur o‘rganishi, amaliyotga joriy etishi zarur. Bu borada
O‘zbekiston Respublikasi bank-moliya sohasida kadrlar tayyorlovchi oliy ta’lim muassasalari,
jumladan, Toshkent moliya instituti, Bank-moliya akademiyasi va boshqa o‘quv dargohlarining
hissasi beqiyosdir.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston banklarida buxgalteriya hisobini yuritish va
buxgalteriya ishlarini tashkil qilish uslubiyati tizimli yondashuv, xalqaro standartlarga
moslashuv, texnologik yechimlar va malakali mutaxassislar faoliyatiga tayanadi. Bank
buxgalteriyasi — bu nafaqat moliyaviy natijalarni aks ettiruvchi hisob-kitob tizimi, balki muhim
boshqaruv vositasi hamdir. Kelajakda buxgalteriya hisobining raqamlashtirilishi, sun’iy
intellekt yordamida audit tizimlarini rivojlantirish, blokcheyn texnologiyalari asosida
moliyaviy operatsiyalarni tasdiqlash kabi yo‘nalishlar bank buxgalteriyasining yangi bosqichga
ko‘tarilishiga xizmat qiladi. Shu boisdan, buxgalteriya hisobi va uni tashkil etish uslubiyati bank
tizimining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdurahmonov Q.X., Ergashev B.A. – Buxgalteriya hisobi: nazariya va amaliyot, Toshkent,
2022.
2.
Karimov A.K., Raxmatov M. – Bank ishi va buxgalteriya hisobi, Toshkent, 2020.
3.
Juraev M. – Moliyaviy hisobot va banklarda buxgalteriya ishlari, Toshkent, 2021.
4.
Soliev A.A., Qosimov B.S. – Bank amaliyoti va hisobi, Toshkent, 2020.
5.
Sharipov Sh.I., Tursunov B.O. – Korxona va banklarda buxgalteriya hisobining
45
avtomatlashtirilgan tizimi, Toshkent, 2021.
6.
Xalilov E., Nurmuxamedov A. – Moliyaviy tahlil va buxgalteriya hisobi asoslari, Toshkent,
2019.
7.
BBHMS – Bank buxgalteriya hisobining milliy standartlari, O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy banki, 2023.
8.
“Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun, O‘zbekiston Respublikasi, 2023-yilgi tahrir.
