106
ZAMONAVIY AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANGAN HOLDA
O‘QUVCHILARDA SOG‘LOM TURMUSH TARZINI SHAKLLANTIRISH
Saidov Izzatillo Istamovich
BuxDPI Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi kafedrasi
mudiri. P.f.f.d (PhD) professor
Oʻktamov Isroil Istam oʻgʻli
Buxoro Davlat Pedagogika Instituti
Jismoniy madaniyat fakulteti 6JM 24 guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15695299
Annotatsiya
Mazkur maqolada zamonaviy axborot texnologiyalarining umumta’lim maktab
o‘quvchilari orasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirishdagi roli va imkoniyatlari tahlil
qilinadi. Raqamli vositalarning ta’siri nafaqat o‘quvchilarning jismoniy faolligini oshirish, balki
ularning ruhiy holatini, ovqatlanish madaniyatini, gigiyena ko‘nikmalarini shakllantirishga
ham xizmat qilishi mumkinligi ilmiy asosda yoritiladi. Maqolada ilg‘or xorijiy va mahalliy
tajribalar, pedagogik texnologiyalar, tahliliy yondashuvlar va natijaviy strategiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
sog‘lom turmush tarzi, axborot texnologiyalari, raqamli vositalar,
umumta’lim maktabi, o‘quvchi salomatligi, jismoniy faollik, raqamli ta’lim, mobil ilovalar,
psixologik salomatlik, gigiyena tarbiyasi, elektron monitoring, sog‘lomlashtiruvchi
texnologiyalar, interaktiv o‘qitish, onlayn sog‘liqni saqlash, sog‘liq madaniyati.
Kirish
XXI asrda ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimlari raqamli inqilob ta’sirida jadal sur’atlar
bilan rivojlanib bormoqda. Rivojlangan hamda rivojlanayotgan davlatlarda axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining (AKT) imkoniyatlari ta’lim tizimida keng qo‘llanilmoqda,
ayniqsa pandemiyadan so‘ng raqamli vositalar o‘quv jarayonining ajralmas qismiga aylanib
ulgurgan. Bolalar va o‘smirlar hayotiga mobil qurilmalar, internet tarmoqlari, onlayn o‘qitish
platformalari va virtual kommunikatsiya vositalari chuqur kirib bormoqda. Bu esa zamonaviy
ta’lim muhitida yangi yondashuvlarni, xususan, o‘quvchilarning salomatligini asrash va
sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda raqamli texnologiyalardan foydalanishni taqozo
etadi.
Shu sababli maktab ta’limi endilikda faqat an’anaviy nazariy bilimlarni berish bilan
cheklanib qolmasligi, balki sog‘lom turmush tarzi elementlarini raqamli muhitda ham
integratsiyalashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yishi lozim. Bu jarayonda o‘quvchilarning
jismoniy faolligini oshirish, to‘g‘ri ovqatlanish odatlarini shakllantirish, gigiyenik bilimlarni
berish, stress va charchoqqa qarshi kurashish kabi omillar raqamli vositalar orqali tizimli
tarzda o‘rgatilmoqda.
Sog‘lom turmush tarzi — bu nafaqat kasalliklarning oldini olish, balki insonning
jismoniy, ruhiy va ijtimoiy farovonligini ta’minlaydigan muhim omillar majmuidir. U o‘z ichiga
muntazam jismoniy faoliyat, sog‘lom ovqatlanish, gigiyena qoidalariga amal qilish, zararli
odatlardan voz kechish, yetarli uyqu va ijobiy psixologik muhitni qamrab oladi. Ayniqsa,
o‘smirlik davri sog‘lom odatlarning shakllanishi uchun muhim bosqich bo‘lib, bu jarayonda
ta’lim tizimining roli beqiyosdir.
Hozirgi davrda ushbu hayot tarzini shakllantirishda raqamli vositalar va platformalar
keng imkoniyatlar yaratmoqda. Masalan, interaktiv mobil ilovalar, onlayn mashqlar dasturlari,
virtual sog‘lomlashtiruvchi o‘yinlar, sog‘liq monitoringi uchun elektron qurilmalar, psixologik
107
salomatlikni mustahkamlovchi meditatsiya dasturlari — bularning barchasi sog‘lom turmush
tarzini bolalar hayotiga joriy etishda samarali vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.
Bundan tashqari, raqamli texnologiyalar ta’lim muhitida shaxsga yo‘naltirilgan
yondashuvni kuchaytirib, o‘quvchilarning salomatlik holatini individual tarzda baholash va
tahlil qilish imkonini yaratadi. Masalan, yurish-qadam o‘lchagichlar, yurak urish chastotasini
kuzatuvchi smart-soatlar yoki sog‘lom turmush tarziga oid viktorinalar orqali o‘quvchining
faolligini muntazam monitoring qilish mumkin. Bu esa o‘qituvchilar va ota-onalar uchun ham
bolaning sog‘liq holati yuzasidan zarur choralarni ko‘rishga yordam beradi.
Umuman olganda, sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda raqamli texnologiyalar
zamonaviy ta’limning ajralmas va kuchli vositasiga aylanmoqda. Ular orqali o‘quvchilarda
sog‘liq uchun mas’uliyatli munosabatni shakllantirish, kasalliklarning oldini olish, ijobiy hayot
tarzi asoslarini mustahkamlash imkoniyati mavjud bo‘ladi. Shu bois raqamli texnologiyalarni
sog‘liqni saqlash va ta’lim tizimiga integratsiyalash jarayoni davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim.
Asosiy qism
1. Sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda raqamli texnologiyalarning ahamiyati
Sog‘lom turmush tarzi — bu inson salomatligini asrash va yaxshilashga qaratilgan
muvozanatli hayot tarzi bo‘lib, u bir necha asosiy komponentlardan iborat: to‘g‘ri ovqatlanish,
jismoniy faollik, ruhiy barqarorlik, shaxsiy gigiyena, zararli odatlardan voz kechish, yetarli
uyqu va psixologik muvozanat. Mazkur omillar o‘quvchilarning sog‘lom hayotga bo‘lgan
yondashuvini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Bugungi raqamli asrda ushbu
komponentlarni singdirish jarayonida axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)
samarali pedagogik vosita sifatida qo‘llanilmoqda. Ular orqali o‘quvchilarning qiziqishini
oshirish, o‘rganishni interaktiv tarzda tashkil etish, individual yondashuv asosida sog‘liq bilan
bog‘liq bilimlarni mustahkamlash mumkin.
Mobil ilovalar
sog‘lom turmush tarziga oid faoliyatlarni nazorat qilish, odatlarni
shakllantirish va o‘zini-o‘zi baholash imkonini beradi. Masalan:
MyFitnessPal — kunlik ovqatlanish ratsionini hisoblash va nazorat qilish imkonini
beradi;
Google Fit va Samsung Health — jismoniy faollikni kuzatish, yurish va yugurish
ko‘rsatkichlarini saqlab borish uchun xizmat qiladi;
Suv ichish vaqtini eslatuvchi ilovalar — suv balansini saqlashga yordam beradi.
Onlayn platformalar
orqali masofaviy sog‘lomlashtiruvchi mashg‘ulotlar tashkil etish
mumkin. YouTube, Zoom, Telegram kabi platformalarda sog‘liqni mustahkamlovchi darslar,
masalan, yoga, aerobika, zumba mashg‘ulotlari, bolalar uchun moslashtirilgan interaktiv
kontent bilan ta’minlanmoqda.
Ta’lim jarayoniga integratsiya
qilish orqali sog‘lom turmushga oid bilimlarni o‘quv
dasturlariga singdirish mumkin. Bu jarayonda raqamli viktorinalar (Kahoot, Quizizz),
interaktiv elektron darsliklar, gigiyenaga oid o‘yinli testlar yordamida o‘quvchilarning bilimi
samarali shakllantiriladi.
2. Jismoniy faollik va raqamli monitoring tizimlari
Zamonaviy maktab tizimida o‘quvchilarning jismoniy faolligini nazorat qilish, baholash
va rag‘batlantirish maqsadida turli raqamli monitoring vositalari keng joriy etilmoqda.
Xususan, smart soatlar, bilaguzuklar, qadam o‘lchagichlar yordamida o‘quvchilarning kunlik
108
jismoniy faolligi, yurilgan masofa, yurak urish chastotasi kabi ko‘rsatkichlar nazorat qilinadi.
Ushbu ma’lumotlarga asoslangan holda maktablarda sog‘lom raqobat elementlariga ega
bo‘lgan interaktiv tizimlar — kuzatuvchi monitoringlar joriy qilinmoqda. O‘zbekistonning
ayrim umumta’lim muassasalarida eksperiment tarzida o‘quvchilar o‘rtasida “qadamlar soni
bo‘yicha musobaqalar” tashkil etilmoqda. Bu usul o‘quvchilarning jismoniy faolligini oshirish,
ularni sog‘lom hayotga qiziqtirish va raqamli texnologiyalardan maqsadli foydalanishga
undaydi. Bu kabi monitoring tizimlari orqali o‘quvchilarning sog‘lig‘ini nafaqat o‘qituvchi,
balki ota-onalar ham masofaviy tarzda kuzatish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu esa oilaviy
sog‘lom turmush madaniyatining shakllanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
3. Raqamli texnologiyalar orqali salomatlik bo‘yicha bilim berish
Sog‘liq va gigiyena masalalariga oid bilimlar ayniqsa o‘smirlik davrida, ya’ni 10–15 yosh
oralig‘ida yanada muhim ahamiyat kasb etadi. Bu davrda farzandlar mustaqil fikrlay boshlaydi,
tanasida o‘zgarishlar sodir bo‘ladi va ularga sog‘lom turmush tarzi haqida ma’lumotni ilmiy
asoslangan, qiziqarli va tushunarli tarzda yetkazish talab etiladi.
Pedagogik yondashuvda quyidagi vositalar samarali deb hisoblanadi:
Animatsion videoroliklar
— gigiyena, ovqatlanish madaniyati, mikroblardan
himoyalanish, qo‘l yuvish texnikasi kabi mavzularni vizual tarzda tushuntiradi;
Elektron darsliklar va interaktiv testlar
— bolalarning bilim darajasini real vaqtda
baholashga imkon beradi;
Virtual laboratoriyalar
— inson organizmi faoliyati (ovqat hazm qilish, yurak urishi,
nafas olish tizimi)ni virtual muhitda tajriba qilish imkonini beradi. Bu o‘quvchilarning
biologik va anatomiya fanlariga qiziqishini oshiradi hamda sog‘liq haqida chuqurroq
tushuncha hosil qiladi.
4. Psixologik salomatlikni mustahkamlashda raqamli vositalar
Bugungi kunda maktab yoshidagi bolalarda stress, depressiv holatlar, motivatsiya
yo‘qligi, ijtimoiy izolyatsiya kabi psixologik muammolar ko‘p uchramoqda. Ayniqsa, raqamli
muhitda o‘zaro ta’sir va raqobat kuchaygan sharoitda o‘quvchilarning ruhiy salomatligiga
e’tibor qaratish muhim vazifaga aylanmoqda. Raqamli psixologik yordam vositalari
o‘quvchilarning ichki holatini barqarorlashtirish, ijobiy fikrlashni shakllantirish, emotsional
o‘zini anglash va boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishda samarali hisoblanadi:
Meditatsiya ilovalari
(Calm, Headspace) — diqqatni jamlash, stressni kamaytirish,
tinchlanishga xizmat qiladi. Bu ilovalar nafaqat katta yoshdagilar, balki bolalar uchun
moslashtirilgan versiyalarni ham o‘z ichiga oladi.
Raqamli kunliklar
(Reflectly, Daylio) — kunlik emotsiyalarni yozib borish, kayfiyat
tahlili orqali ichki kechinmalarni anglash va ularni nazorat qilishni o‘rgatadi.
Onlayn maslahat xizmatlari — maktab psixologlari yoki boshqa mutaxassislar bilan
virtual suhbatlar orqali bolalarga masofaviy yordam ko‘rsatish imkonini beradi.
Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli forumlar orqali psixologik salomatlikka oid
ma’lumotlar, maslahatlar, qisqa mashqlar, muammolarni yechish strategiyalari keng
tarqatilmoqda.
Xulosa
Zamonaviy axborot texnologiyalari sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda samarali va
innovatsion vosita sifatida xizmat qilmoqda. Ular nafaqat jismoniy faollikni oshirish, balki
insonning psixologik va ijtimoiy salomatligini ham qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
109
Axborot-kommunikatsiya vositalarining keng tarqalishi natijasida sog‘lom hayot tarzini keng
ommaga targ‘ib qilish, profilaktika ishlarini samarali olib borish va yosh avlodni salomatlik
madaniyatiga jalb etish uchun ilg‘or imkoniyatlar yaratilmoqda. Mobil ilovalar, onlayn
platformalar, raqamli sog‘liq monitoring tizimlari, shuningdek, masofaviy maslahat va
meditatsiya xizmatlari inson salomatligini saqlash va mustahkamlashning zamonaviy
yondashuvlarini namoyon etmoqda. Ular o‘quvchilar uchun interaktiv, qulay, individual va
real vaqt rejimida ishlaydigan shaklda sog‘lom turmush odatlarini o‘zlashtirishga yordam
beradi. Jumladan, raqamli kundaliklar orqali emotsional holatni kuzatish, fitness ilovalari
yordamida harakat faolligini oshirish, YouTube yoki boshqa raqamli manbalar orqali sog‘lom
ovqatlanish va gigiyena bo‘yicha videodarslarni tomosha qilish — bularning barchasi
salomatlikni kompleks ravishda qo‘llab-quvvatlaydi. Biroq, raqamli texnologiyalarni sog‘liqni
saqlash maqsadida qo‘llashda muvozanat va nazorat masalasi muhim ahamiyatga ega.
Texnologiyalardan noto‘g‘ri yoki ortiqcha foydalanish, uzoq vaqt ekranga tikilish, internetga
qaramlik, ijtimoiy tarmoqlardagi salbiy psixologik ta’sirlar kabi holatlar aksincha salbiy
oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun ta’lim muassasalari, ota-onalar va sog‘liqni
saqlash tizimi vakillari o‘quvchilarning raqamli vositalardan foydalanish faoliyatini kuzatib
borishlari, ularni sog‘lom tartibda foydalanishga o‘rgatishlari lozim. Yana bir muhim jihat —
bu texnologiyalarning mazmuniy sifati va yoshga mosligi. Bolalar uchun mo‘ljallangan
dasturlar, kontent va ilovalar pedagogik va psixologik mezonlarga muvofiq ishlab chiqilishi,
ularning rivojlanishiga salbiy emas, balki ijobiy ta’sir ko‘rsatishi lozim. Shu bois, zamonaviy
texnologiyalar salomatlikni mustahkamlashda kuchli resurs sifatida xizmat qilishi uchun uni
to‘g‘ri boshqarish, maqsadli yo‘naltirish va doimiy nazorat ostida bo‘lishi zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Egamberdiyev A., Raximova N. (2022).
Axborot texnologiyalarining sog‘liqni saqlashdagi
o‘rni. Toshkent: TDPU nashriyoti.
2.
Ubaydullaeva G. (2020).
Zamonaviy pedagogik texnologiyalar va sog‘lom turmush tarzi.
Samarqand.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-3032-sonli qarori. “Sog‘lom turmush tarzini
targ‘ib qilish va jismoniy faollikni oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
4.
Jones, M., & Smith, L. (2023).
Digital Health Interventions in Schools: A Global Overview
.
Educational Health Journal, 18(2), 45–62.
5.
Мухитдинова Н.М. Методология физических упражнений и игр в дошкольних
образовательных организациях // Проблемы науки-2020-№9 (57) с 81-83
6.
А.А.АфраимовМесто уроков физического воспитания в физическом развитии
молодёжи// У Ч Е Н Ы Й X X I В Е К А
апрель 2019 гмеждународный научный журнал 89-
91 бет
7.
Акрамова. Г.М. Как физическая культура в школах приносит пользу учащимся//
научно-методический журнал. 2020- №10 (61) ...(41-бет)
8.
Мухитдинова Н.М. Механизм инеллектуального развития у детей дошкольного
возраста с помощью спортивных игрых// АКАДЕМИЯ научно- методический журнал с
92-93 2019
