45
KREDIT RISKLARINI BOSHQARISHDA SUG‘URTANING ROLI VA AMALIY
AHAMIYATI
Akramova Nargiza Nutfillayevna
“Mikrokreditbank” ATB Buxoro viloyat hududiy boshqarmasi Ijtimoiy kreditlar bo‘limi
boshlig‘i (ijtimoiy menejer).
G-mail: akramovan129@gmail.com
THE ROLE AND PRACTICAL IMPORTANCE OF INSURANCE IN CREDIT RISK
MANAGEMENT
Akramova Nargiza Nutfillayevna
Head of the Social Credit Department (social manager) of the Bukhara Regional
Department of JSCB "Mikrokreditbank".
G-mail: akramovan129@gmail.com
РОЛЬ И ПРАКТИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ СТРАХОВАНИЯ В УПРАВЛЕНИИ
КРЕДИТНЫМ РИСКОМ
Акрамова Наргиза Нутфиллаевна
Начальник отдела социального кредитования (социальный менеджер)
Бухарского областного управления АКБ «Микрокредитбанк».
G-mail: akramovan129@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15725806
Bugungi kunda sug‘urta bozori bank tizimi bilan o‘zaro integratsiyasi kuchayib
bormoqda. Xususan, moliyaviy xizmatlar bozorida universal moliyaviy guruhlarning
shakllanishi, bank-sug‘urta (bancassurance) modellari asosida xizmatlar ko‘rsatishning
kengayishi ushbu integratsiyaning eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bank va sug‘urta
tashkilotlari o‘rtasidagi hamkorlik ikki tomonlama manfaatlarga asoslangan bo‘lib, bu
moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, risklarni boshqarish va xizmatlar doirasini kengaytirishga
xizmat qiladi.
Sug‘urta va bank tizimlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik, ayniqsa, kredit risklarini
minimallashtirishda yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Banklar, ayniqsa, uzoq muddatli kreditlash,
jumladan, ipoteka kreditlari, avtomobil kreditlari va iste’mol kreditlari bo‘yicha qarzdorlarning
to‘lovga layoqatsizlik riskini kamaytirish maqsadida kreditlar bilan birga majburiy sug‘urtalash
amaliyotini joriy etmoqda. Bunday sug‘urtalash shakllari nafaqat kreditorning manfaatlarini
himoya qiladi, balki qarzdorga ham qo‘shimcha moliyaviy xavfsizlik kafolatini beradi. Bank-
sug‘urta integratsiyasi doirasida quyidagi 1-rasmda keltirilgan asosiy yo‘nalishlarni ajratish
mumkin.
46
1-rasm. Bank-sug‘urta integratsiyasi doirasidagi asosiy yo‘nalishlar
Tijorat banklari va sug’urta kompaniyalari o’rtasidagi integratsiya jarayoni
rivojlanayotgan davlatlar, xususan, O‘zbekiston moliya tizimi uchun ham dolzarbdir.
Respublikamizda tijorat banklari va sug‘urta kompaniyalari o‘rtasida strategik hamkorlik
aloqalari tobora mustahkamlanmoqda. Jumladan, ipoteka kreditlarini sug‘urtalash, kichik
biznes subyektlariga beriladigan kreditlar bo‘yicha kafolatlar va ixtiyoriy mulkiy sug‘urtalash
mahsulotlari kengaymoqda.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, sug‘urta va bank tizimlarining integratsiyasi nafaqat
moliyaviy sektorning barqarorligini oshiradi, balki aholi va xo‘jalik yurituvchi subyektlarning
moliyaviy himoyasini ham mustahkamlab, iqtisodiyotda uzoq muddatli investitsion faollikni
rag‘batlantiradi.
Shu nuqtai nazardan, kredit operatsiyalarini amalga oshirishda sug‘urta oluvchilarning
mulkiy manfaatlarini himoya qiluvchi risklarni sug‘urtalash tizimini rivojlantirish dolzarb
nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lmoqda.
Jahon tajribasida tijorat banklarining kredit risklarini boshqarish maqsadida turli
sug‘urtalash modellaridan foydalaniladi. Ularni quyidagi tashkilotlar amalga oshirishi mumkin:
mustaqil yuridik shaxslar sifatida tashkil etilgan sug‘urta kompaniyalari;
davlat tomonidan boshqariluvchi sug‘urta tashkilotlari;
tijorat banklari badallaridan tashkil topgan o‘zaro sug‘urta jamiyatlari.
Sug‘urta tashkilotining huquqiy shakliga qarab, bunday tashkilotlarni barpo etish mavjud
qonunchilikka o‘zgartirishlar kiritishni talab qilishi mumkin. O‘zbekiston amaliyotida kredit
risklarini sug‘urtalash orqali muammoli kreditlar hajmini qisqartirishga yo‘naltirilgan chora-
tadbirlar tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. So‘nggi yillarda bank tizimi barqarorligini
ta'minlash, kredit portfeli sifatini yaxshilash va moliyaviy vositachilik samaradorligini oshirish
maqsadida kredit risklarini sug‘urtalash mexanizmlarini joriy etish bo‘yicha izchil harakatlar
amalga oshirilmoqda. Ushbu yondashuv tijorat banklariga kredit bo‘yicha to‘lovlarni
qaytarmaslik xavfini kamaytirish, qarzdorlik darajasini pasaytirish, shuningdek, qarz
oluvchilar bilan munosabatlarda ishonchli huquqiy himoya yaratish imkonini beradi (1-jadval).
2- jadval
Kredit risklarini transfer qilish
•banklar kreditlar bo‘yicha asosiy risklarni (hayotni yo‘qotish, nogironlik, mulk zararlanishi)
sug‘urta tashkilotlariga o‘tkazadi.
Moliyaviy mahsulotlarning diversifikatsiyasi
•banklar o‘z mijozlariga kredit bilan birga sug‘urta mahsulotlarini ham taklif etadi (masalan,
kredit bo‘yicha hayot sug‘urtasi).
Resurslardan samarali foydalanish
•bank infratuzilmasi orqali sug‘urta mahsulotlarini targ‘ib qilish marketing va xizmat ko‘rsatish
xarajatlarini kamaytiradi.
Risklarni kompleks boshqarish
•bank-sug‘urta alyansi moliyaviy xavflarga tizimli yondashuvni shakllantiradi.
47
O‘zbekiston Respublikasi sug‘urta bozorida ixtiyoriy sug‘urta mukofotlarining
sinflar (klasslar) bo‘yicha taqsimoti [11]
№
Klass nomi
Sug‘urta mukofoti hajmi
(mln. so’mda)
O‘zgarishi,
%
2023-yil
2024-yil
1
Baxtsiz hodisalardan ehtiyot
shart sug‘urta qilish
51 456
92 405
79,6
2 Kasallikdan ehtiyot shart sug‘urta
qilish
65 156
88 784
36,3
3
Yer usti transport vositalarini
sug‘urta qilish
1 208 220
1 423 262
17,8
4
Harakatlanadigan temir yo‘l
tarkibini sug‘urta qilish
14 618
3 797
-74,0
5
Aviatsiya sug‘urtasi
107 680
99 288
-7,8
6
Dengiz sug‘urtasi
350
1460
317,0
7
Yo‘ldagi mol-mulkni sug‘urta
qilish
123 210
143 173
16,2
8
Mol-mulkni olovdan va tabiiy
ofatlardan sug‘urta qilish
1623
746
-54,0
9
Mol-mulkni zarardan sug‘urta
qilish
1812
3838
111,8
10
Avtofuqarolik javobgarligini
sug‘urta qilish
205
360
76,2
11
Aviatsiya sug‘urtasi doirasidagi
javobgarlikni sug‘urta qilish
21328
24772
16,1
12
Dengiz sug‘urtasi doirasida
javobgarlikni sug‘urta qilish
1289
1191
-7,6
13 Umumiy fuqarolik javobgarligini
sug‘urta qilish
200327
210518
5,1
14
Kreditlarni sug‘urta qilish
1300848
2098063
61,3
15
Kafillikni (kafolatlarni) sug‘urta
qilish
12316
24006
94,9
16
Boshqa moliyaviy
tavakkalchiliklardan sug‘urta
qilish
315940
140818
-55,4
17
Huquqiy himoya qilish bilan
bog‘liq xarajatlarni sug‘urta qilish
-
-
-
18
Tibbiy sug‘urta
11266
8568
-23,9
Jami
7 142 835
8 866 280
24,1
2024-yilda O‘zbekistonda umumiy ixtiyoriy sug‘urta mukofotlari hajmi 8,87 trillion
so‘mga yetib, 2023-yilga nisbatan 24,1 foizga o‘sdi. Aksariyat sug‘urta klasslarida o‘sish
48
kuzatilgan bo‘lsa-da, ba’zi yo‘nalishlarda (masalan, temir yo‘l, mol-mulkni tabiiy ofatlardan
sug‘urtalash, tibbiy sug‘urta) keskin pasayish mavjud.
Shu bilan birga, kredit risklarini sug‘urtalash klassi (14-klass) eng muhim va tez
sur’atlarda o‘sayotgan segmentlardan biri bo‘lib qolmoqda. 2023-yilda 1,3 trln. so‘mni tashkil
etgan bu ko‘rsatkich 2024-yilda 2,1 trillion so‘mga yetgan, ya’ni 61,3 foiz o‘sishga erishgan. Bu
ixtiyoriy sug‘urtaning umumiy hajmidagi eng yirik ulushlardan birini tashkil etadi — ya’ni jami
mukofotlarning 23,7 foizi aynan kredit sug‘urtasi hissasiga to‘g‘ri kelmoqda.
Bu holat quyidagi omillar bilan izohlanadi:
Bank sektorining o‘sishi va kreditlash hajmining ortishi;
Bank-sug‘urta integratsiyasining kuchayishi (bancassurance modeli);
Kredit bo‘yicha risklarni kamaytirish bo‘yicha davlat siyosati va tarmoqdagi talabning
ortishi;
Qarz oluvchilarning moliyaviy himoyasini ta’minlashga bo‘lgan ehtiyoj.
Kredit risklarini sug‘urtalash segmenti nafaqat sug‘urta bozorining eng faol
rivojlanayotgan yo‘nalishi, balki bank tizimi barqarorligi va kredit portfeli sifatining oshishiga
bevosita xizmat qiluvchi vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Uning jami sug‘urta mukofotlari
tarkibidagi yirik ulushi, bu yo‘nalishning strategik ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Shu bois,
ushbu yo‘nalishda chuqur tahlil, normativ huquqiy baza takomillashtirilishi va mahsulotlar
xilma-xilligini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, kredit risklarini sug‘urtalash
banklar uchun xavf-xatarlarni diversifikatsiya qilish va ehtimoliy yo‘qotishlarni moliyaviy
jihatdan qoplash vositasi sifatida xizmat qilmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, muammoli kreditlar
ulushining kamayishiga va kreditlash faoliyatining yanada faol rivojlanishiga zamin yaratadi.
Kredit risklarini sug’urtalash, muammoli kreilar hajmini kamaytirishda banklar va
sug‘urta kompaniyalari o‘rtasidagi hamkorlik kengaytirilishi zarur. Bu bank mijozlari uchun
ham foydali bo‘ladi. Banklar o‘z xizmatlar assortimentini kengaytirmoqchi, sug‘urta
kompaniyalari esa har qanday holatda bank oldidagi majburiyatni bajarish imkonini beruvchi
mahsulotlarni taklif qilmoqda.
Ayniqsa, chakana xizmatlar bozorida sug‘urta mahsulotlariga talab ortmoqda. Masalan,
ko‘chmas mulk garovi bilan bog‘liq kreditlar sek’yuritizatsiyasi va refinanslash uchun risklarni
qoplovchi sug‘urtalar allaqachon paydo bo‘lgan. Bu sug‘urtalar kreditlar uchun garov, kafillik
va boshqa ta’minot vositalari kabi zaruriy elementga aylanmoqda.
Shunday istiqbolli yo‘nalishlardan biri – bu o‘zaro sug‘urta jamiyatlari (OSJ) ni yaratishdir.
Bunday jamiyatlar tijorat banklarining birlashuvi asosida tashkil qilinadi. Ular notijorat
hisoblanadi, daromad sug‘urta zaxiralariga yo‘naltiriladi va har bir bank a’zo-hissador sifatida
ishtirok etadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Страхование. Современный курс: Учебник/Под ред. Е.В. Коломина. — М.: Финансы
и статистика, 2006. — 416 с.: ил. С 215,216.
2.
Шахов В.В. Страхование: Учебник для вузов. — М.: ЮНИТИ, 2001. — 311 с.
3.
Никитина Т.В. Страхование коммерческих и финансовых рисков. — СПб.: Питер,
2002. — 240 с.: ил. — (Серия «Учебник для вузов»).
49
4.
Основы ипотечного кредитования/ Науч. ред. и рук. авт. колл. Н.Б. Косарева. — М.:
Фонд «Институт экономики города»: ИНФРА-М, 2007. — 576 с.
5.
Мигранян А. В. Особенности развития конкурентоспособности страны на этапе
перехода к рыночной экономике // Общество и экономика. 2004. № 10
6.
Abduraxmonov, I. (2020). Sug‘urta bozorini tartibga solish va prudensial nazoratning
samarali mexanizmlarini joriy etish,“. Xalqaro moliya va hisob” ilmiy elektron jurnali, 2.
7.
Хаасен У., Ван дер Берг Л. Страхование в условиях рыночной экономики. М.: 1992.
8.
Iqtisodiyot va moliya vazirligining rasmiy veb sayti ma’lumotlari asosida muallif
