128
GIYOHVANDLIK – ASR VABOSI
Jabborov Zokirjon Qodirjonovich
O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi professori vazifasini bajaruvchi,
yuridik fanlari bo’yicha falsafa doktori (Phd), dotsent.
Hakimboyev Hamza Askarovich
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich 326-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15720790
Annotatsiya:
"Giyohvandlik – asr vabosi" mavzusidagi ushbu ishda giyohvand
moddalarni inson hayotiga, jamiyatga va kelajak avlodlarga yetkazayotgan salbiy ta’siri
muhokama qilinadi. Giyohvandlik faqat shaxsiy muammo emas, balki global ijtimoiy
muammodir. Ushbu mavzu doirasida giyohvand moddalarining turlari, ularning inson
organizmiga ta’siri, bu illatga olib keluvchi omillar va unga qarshi kurashish chora-tadbirlari
yoritiladi. Shuningdek, yoshlar o‘rtasida profilaktika ishlarining ahamiyati, oila va ta’lim
muassasalarining roli haqida ham fikr yuritiladi. Ishning maqsadi – giyohvandlikning
xatarlarini ochib berish, jamiyatda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga hissa qo‘shishdir.
Kalit so‘zlar
Giyohvandlik, asr vabosi, narkotik moddalar, yoshlar, jamiyat, sog‘liq, profilaktika,
ijtimoiy muammolar, ruhiy salomatlik, ogohlik, jinoyatchilik.
Har bir jamiyatning taraqqiyoti va barkamol avlodlarni voyaga yetkazishdagi asosiy
omillaridan biri — aholining sogʼlom turmush tarziga amal qilishi, yaʼni giyohvandlik va
boshqa salbiy odatlardan ogohlikdir. Bugungi kundagi ilmiy-tadqiqotlar va amaliyot shuni
koʼrsatadiki, giyohvandlik butun dunyodagi eng xavfli muammolardan biri boʼlib, u nafaqat
individual salomatlikka, balki jamiyatning ijtimoiy va iqtisodiy rivojiga jiddiy zarar yetkazadi.
Moddiy va maʼnaviy yoʼqotishlar, oilaviy baxtsizliklar, huquqbuzarlik va jinoyatchilikning
oʼsishi kabi salbiy oqibatlar giyohvandlikni asr vabosi, yaʼni global muammo darajasiga
koʼtargan. Ushbu maqolada biz giyohvandlikning sabablari, uning jismoniy va ruhiy
salomatlikka taʼsiri, jamiyatga keltirgan zararlari hamda bu illatga qarshi kurashish yoʼllari
haqida soʼz yuritamiz
1
.
Giyohvandlikka olib keluvchi omillar koʼp va har xildir. Ularni asosan ijtimoiy, psixologik
va biologik sabablarga boʼlish mumkin. Bugungi jamiyatdagi ayrim muammolar yoshlarni
giyohvand moddalarga tortishga sabab boʼladi. Masalan, oilaviy muammolar — ota-
onalarning orasidagi kelishmovchiliklar, eʼtiborsizlik yoki beeʼtiborlik yoshlarni yomon
taʼsirlarga moyil qiladi. Shuningdek, yoshlar oʼrtasidagi ishsizlik, taʼlimdagi muvaffaqiyatsizlik,
jamiyatda oʼz oʼrnini topa olmaslik hissi kabi holatlar ularni stressga soladi va giyohvandlikka
tushishga sabab boʼladi. Stress, depressiya, ruhiy bosimlar va psixologik yordamning
yetishmasligi ham giyohvandlikka olib keladi. Koʼp hollarda inson oʼz muammolarini
giyohvandlik orqali unutmoqchi boʼladi. Аyniqsa yoshlar orasida jamiyatga moslasholmaslik,
tanqid va badiiy munosabatlar ularni bu illatga tobeʼ qiladi. Giyohvandlik baʼzan genetik
omillar bilan ham bogʼliq boʼlishi mumkin. Inson organizmidagi ayrim asabiy va kimyoviy
oʼzgarishlar narkomaniyaga moyillikni oshiradi. Giyohvandlik nafaqat inson hayotiga, balki
1
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
129
butun jamiyatga katta zarar keltiradi. Uning salbiy oqibatlari jismoniy, ruhiy, ijtimoiy va
iqtisodiy jihatlarni oʼz ichiga oladi
2
.
Giyohvandlik inson organizmi uchun halokatlidir. Turli narkokurta ishlatish oqibatida
ichki aʼzolar (jigar, buyrak, yurak) va asab tizimi shikastlanadi. Narkotiklar nafaqat immun
tizimini zaiflashtiradi, balki qon aylanishini buzadi, shuningdek oʼlimga olib keladigan
kasalliklar xavfini oshiradi. Bu kasalliklardan baʼzilari gepatit, VICh/SPID va boshqa infektsion
kasalliklardir. Giyohvandlik ruhiy salomatlikni ham chuqur buzadi. U insonda depressiya,
paranoyya, anʼanaviy psixologik muammolar, aslida, shizofreniyaga oʼxshash holatlarni
keltirib chiqaradi. Ushbu kasalliklar jamiyatdagi shaxsning ijtimoiy faolligiga salbiy taʼsir
koʼrsatadi. Giyohvandlik ijtimoiy muammolarni kuchaytiruvchi omil hisoblanadi. U oiladagi
tinchlikni buzadi, bolalarning tarbiyasiga salbiy taʼsir koʼrsatadi va koʼp hollarda oilaviy
inqirozlarga olib keladi. Bundan tashqari, giyohvandlik bilan bogʼliq jinoyatlar soni oshib,
jinoyatchilik darajasi ortishiga sabab boʼladi. Ushbu illatning tarqalishi mamlakatning ijtimoiy
barqarorligiga xavf soladi. Giyohvandlik ishsizlik va ish unumdorligining pasayishiga sabab
boʼladi. Narkotiklarni isteʼmol qiluvchilar ish joylarida samarali faoliyat koʼrsatolmaydi,
shuningdek ular tibbiy yordamga muhtoj boʼlib qoladi. Bu davlat sogʼliqni saqlash tizimiga
qoʼshimcha yuk boʼladi va iqtisodiy yoʼqotishlarni keltirib chiqaradi
3
.
Giyohvandlikka qarshi samarali kurashish jamiyatning barcha tarmoqlarini qoʼllab-
quvvatlashni talab qiladi. Yosh avlodni giyohvandlikning zararlari haqida ilgaridan ogoh qilish
muhimdir. Maktublarda, maktablarda, oilada tarbiya jarayonida ushbu illatga qarshi maʼrifiy
ishlar olib borilishi kerak. Yoshlarga sport va boshqa ijodiy faoliyatlarni keng ommalashtirish
zarur. Narkotiklarni tarqatishga qarshi qatʼiy qonunlar qabul qilinishi va ularni amalga
oshirishda qatʼiylik talab etiladi. Shifoxonalar va reabilitatsiya markazlari taʼsis etilib, muolaja
va psixologik yordamni kengaytirish kerak. Har bir fuqaro giyohvandlikka qarshi kurashda
faol ishtirok etishi lozim. Bu borada ommaviy axborot vositalari, mahalliy jamgʼarmalar va
NNTlar oʼrni katta. Ular giyohvandlikka qarshi targʼibot ishlarini kuchaytirishi kerak
4
.
Giyohvandlik – bugungi kunda dunyo jamiyati oldida turgan eng katta muammolardan
biri boʼlib, uni “asr vabosi” deb nomlash beasos emas. U nafaqat insonning jismoniy va ruhiy
salomatligiga katta zarar yetkazadi, balki oila, jamiyat va davlatning barqaror rivojlanishiga
ham salbiy taʼsir koʼrsatadi. Giyohvandlik oqibatida faolligi pasayadi, ijtimoiy tartib buziladi,
jinoyatchilik va begonachilik kuchayadi. Muammoni hal qilish uchun yagona yoʼl —
jamiyatning barcha qatlamlari, davlat, oila, taʼlim muassasalari va ommaviy axborot vositalari
hamkorligidagi birgalikdagi kurashdir
5
. Yoshlarni tarbiyalash, ularni jamiyatda faol ishtirok
etishga jalb qilish, sport va madaniy tadbirlarni ommalashtirish, profilaktika ishlarini
2
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган
шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва
психология” номли Республика илмий-амалий конференцияси.
3
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария
ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги
Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
4
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик жиноятларни тергов қилишнинг
ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 31-35.
5
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган тақдирда дастлабки терговни
тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг
Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024. 95-98 б.
130
kuchaytirish kerak. Yoshlar oʼrtasidagi maʼrifiy ishlar kuchaytirilishi lozim. Maktablarda va
oilalarda giyohvandlikning zararlari haqidagi maʼlumotlar muntazam targʼibot qilinish kerak.
Qonunchilikni mustahkamlash va unga qatʼiy amal qilish orqali narkotiklar tarqalishining oldi
olinishi kerak. Reabilitatsiya markazlari va psixologik yordam xizmatlari rivojlantirilishi,
giyohvandlikdan butkul voz kechishga yordam berish uchun imkoniyatlar kengaytirilishi
zarur. Jamiyatning faol ishtiroki, NNTlar va ommaviy axborot vositalari giyohvandlikka qarshi
targʼibotda doimiy ishtirok etishi kerak. Sport va ijodiy faoliyatlar yoshlarni maishiy
muammolardan chetlatish va ularni sogʼlom turmush tarziga jalb qilishda muhim ahamiyatga
ega
6
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов.
“Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов.
Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
6
Н.Қ.Усманалиев. “Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий жиҳатлари //Наука и
инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
131
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев.
Жиноят
ишини
тўхтатиш
тушунчаси
ва
аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев
. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев.
“Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж
. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С
. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А
. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д
. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У
. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Хушвактова Н.А
. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
132
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
26.
Хушвактова Н.А
. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
