120
YOSH FUTBOLCHILARNING KUN TARTIBINI GIGIYENIK BAHOLASH
Eshtemirov Abbos Normo‘min o‘g’li
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi mustaqil izlanuvchisi.
EMU University mutaxassislik fanlari kafedrasi assistenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15710113
Annotatsiya
Ushbu maqolada maktab yoshidagi futbolchilarni gigiyenik tarbiyalash masalasi har
tomonlama tahlil qilinadi. Bolalar va o‘smirlar sportida, xususan futbolda, jismoniy faollikning
yuqori darajada bo‘lishi bola organizmiga salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi uchun to‘g‘ri gigiyenik
tarbiya juda muhim ahamiyat kasb etadi. Maktab yoshi inson hayotida jismoniy, ruhiy va
psixologik rivojlanishning eng faol davri bo‘lib, bu bosqichda to‘g‘ri shakllangan gigiyena
ko‘nikmalari nafaqat sog‘lom turmush tarzini yuritish, balki sportda yuqori natijalarga
erishishga ham xizmat qiladi.
Maqolada futbol bilan shug‘ullanuvchi yoshlar uchun jismoniy mashqlardan oldin va
keyin bajarilishi lozim bo‘lgan gigiyenik talablar, sport formalari va poyabzallarining tozaligi,
to‘g‘ri ovqatlanish, mashg‘ulot va dam olish rejimlari, shuningdek, shaxsiy gigiyena (qo‘l yuvish,
dush qabul qilish, tish tozaligi va h.k.) kabi omillar batafsil yoritilgan. Shu bilan birga,
futbolchilarni kasalliklardan muhofaza qilish, ayniqsa, infeksion va shamollash bilan bog‘liq
xastaliklarning oldini olish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ham beriladi.
Maqolada murabbiy, ota-ona va maktab mutaxassislarining futbolchi bolalarda sog‘lom
hayot tarzini shakllantirishdagi roli alohida o‘rin tutadi. Gigiyenik tarbiya nafaqat sog‘liqni
saqlash, balki bolalarning o‘zini o‘zi nazorat qilish, shaxsiy intizom va mas’uliyat tuyg‘usini
oshirishga ham xizmat qiladi. Shu boisdan, mazkur maqolada berilgan nazariy ma’lumotlar va
amaliy tavsiyalar futbol to‘garaklari, sport maktablari hamda umumta’lim muassasalarida
samarali foydalanilishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
futbol, gigiyenik tarbiya, jismoniy mashqlar, shaxsiy gigiyena qoidalari,
badantarbiya, jismoniy rivojlanish
Аннотатсия
В данной стате всесторонне рассматривается вопрос гигиенического воспитания
школников, занимающихся футболом. В детско-юношеском спорте, особенно в футболе,
высокая физическая активност требует соблюдения правилных гигиенических норм,
чтобы предотвратит возможное негативное влияние на организм ребёнка. Школный
возраст — это период активного физического, психического и психологического
развития, и сформированные в это время навыки личной гигиены способствуют не
толко ведению здорового образа жизни, но и достижению высоких резултатов в спорте.
В стате подробно изложены гигиенические требования, которых должны
придерживатся юные футболисты до и после тренировок, включая чистоту спортивной
одежды и обуви, правилное питание, режим труда и отдыха, а также соблюдение личной
гигиены (мытё рук, принятие душа, уход за зубами и т.д.). Также даны практические
рекомендасии по профилактике заболеваний, в особенности инфексионных и
простудных.
Особое внимание уделяется роли тренера, родителей и педагогов в формировании
у юных футболистов навыков здорового образа жизни. Гигиеническое воспитание
способствует не толко укреплению здоровя, но и развитию самодиссиплины, чувства
121
ответственности и умения контролироват своё поведение. Изложенные в стате
теоретические положения и практические советы могут быт эффективно исползованы
в футболных сексиях, спортивных школах и общеобразователных учреждениях.
Ключевые слова:
футбол, гигиеническое воспитание, физические упражнение,
правила личной гигиены, физическое воспитание.
Futbol insonning har tomonlama jismoniy rivojlanishiga katta hissa qo‘shadigan va shu
bilan birga uning tanasiga juda yuqori talablar qo‘yadigan sport turlariga kiradi. Yuklamaning
fiziologik xususiyatiga ko‘ra, futbol, boshqa sport o‘yinlari singari, doimiy o‘zgaruvchan
intensivlik (maksimaldan o‘rtachagacha) bilan o‘zgaruvchan xususiyatga ega bo‘lgan atsiklik,
asosan dinamik ishdir. O‘yin davomida xarakteri, shiddati va davomiyligi turlicha bo‘lgan
mashqlar turli ketma-ketlik va nisbatda, turli intervallar bilan almashinib turadi.
To‘p uchun uzluksiz kurash juda xilma-xil harakatlar va harakatlar (yurish, keskin
to‘xtashlar, siltashlar, tez startlar, tezlanishlar, burilishlar bilan turli jadallikda yugurish;
sakrashlar; to‘pga zarbalar berish; turli kuch va akrobatik usullar) bilan bog‘liq.
Futbolchilarning jismoniy tayyorgarligi xilma-xil harakat ko‘nikmalarini egallash yo‘li
bilan sport ixtisoslashuvi bazasini yaratadi va shu bilan futbolchilarga zarur bo‘lgan jismoniy
rivojlanishni ta’minlaydi.
Tezlik, chidamlilik, kuch, chaqqonlik va egiluvchanlik futbolchiga yuksak mahorat
ko‘rsatish uchun zarur bo‘lgan asosiy jismoniy sifatlardir. Ularning rivojlanish va
takomillashish darajasiga nafaqat bir o‘yinning, balki butun musobaqa davrining natijasi
bog‘liq.
Yosh futbolchilarni har bir yosh davrida o‘qitish va mashq qildirishning oqilona
metodikasini tuzish uchun ular organizmining anatomik-fiziologik shakllanish xususiyatlarini
bilish va hisobga olish zarur.
Shuni ham ta’kidlash kerakki, organizmning turli a’zolari va tizimlarining ishlashi nafaqat
jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish, balki insonning yoshga bog‘liq shakllanishining tabiiy
jarayoni bilan ham bog‘liq. Mavjud tadqiqotlar asosida yosh xususiyatlari vujudga keltiradigan
davrlar yaqqol ko‘zga tashlanadi, bu davrlarda yosh yoki boshqa qobiliyatlarni rivojlantirish
uchun eng yaxshi imkoniyatlar paydo bo‘ladi.
Organizm shakllanishining borishi maxsus ta’sir ko‘rsatish uchun qulay sharoitlar
tug‘diradigan, odam organizmi anatomik-fiziologik shakllanishining tabiiy borishi bilan
asoslanadigan sensitiv davrlar deb shuni aytiladi. U yoki bu sport turi bilan muntazam
shug‘ullanishning maxsus ta’siri eng qulay bo‘lgan uchta asosiy davr ajratib ko‘rsatiladi
(Matveev L.P., 1991):
- kichik maktab yoshidagilar;
- o‘smirlik yoshidagilar;
- katta maktab yoshidagilar.
Kichik maktab yoshi 7 yoshdan 10 yoshgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi, bu umuman
organlar va tizimlarning bir xil rivojlanish sur’atlari bilan tavsiflanadi. 13-14 yoshda gavdaning
bo‘yiga o‘sishi intensiv ravishda ortadi.
Vazni gavda o‘sishidan birmuncha orqada qoladi. Ko‘krak qafasi sekin rivojlanadi. O‘g‘il
va qiz bolalarning fiziologik rivojlanishidagi farqli belgilar yaqqol namoyon bo‘ladi. Faol
harakat faoliyati ta’sirida suyaklarning o‘sish sur’ati tezlashadi va davri uzayadi. Umurtqa
122
pog‘onasining suyaklanishi tugaydi, oyoq panjasining shakllanishi tugaydi, umurtqa pog‘onasi
va tos-son bo‘g‘imlarining harakatchanligi pasayadi, ularning harakatchanligini maxsus
mashqlar bilan doimo ta’minlab turish zarur.
Shunday qilib, yuqorida ko‘rib chiqilgan ma’lumotlardan shu narsa mutlaqo ravshanki,
organlar va sistemalarning rivojlanishi 16-18 yoshga kelib kattalar darajasiga yetadi, biroq bu
yoshdagi funksional imkoniyatlar ancha yetuk yoshdagi odamlardagiga qaraganda ancha past
bo‘ladi.
Organizmning turli a’zolari va tizimlari faoliyatida to‘lqinsimon yoshga bog‘liq
o‘zgarishlar kuzatilib, ular 11 va 13-15 yoshda yaqqol namoyon bo‘ladi.
