60
TIJORAT BANKLARI FOYDASI VA RENTABILLIK KURSATKICHLARIGA TASIR
ETUVCHI OMILLAR TAXLILINI TAKOMILLASHTIRISH
Shukurova Mavjuda Fayzullayevna
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15730114
Tijorat banklari iqtisodiyotning muhim bo‘g‘ini sifatida, mamlakatning moliyaviy tizimida
faol ishtirok etib, kreditlash, depozitlar qabul qilish, pul oqimlarini boshqarish va boshqa
ko‘plab xizmatlarni taqdim etadi. Banklarning foydasi va rentabillik ko‘rsatkichlari esa nafaqat
bankning moliyaviy barqarorligini, balki butun iqtisodiyotning salohiyatini ham belgilaydi. Shu
sababli, tijorat banklarining foydasi va rentabilligi ko‘rsatkichlarini shakllantiruvchi omillarni
tahlil qilish nafaqat banklar, balki davlat siyosati va moliyaviy barqarorlikni ta’minlash uchun
ham juda muhimdir.
Tijorat banklari foydasi va rentabilligi ko‘rsatkichlariga ta’sir etuvchi omillar ko‘plab ichki
va tashqi faktorlar orqali shakllanadi. Ichki omillar orasida bankning boshqaruv tizimi,
moliyaviy boshqaruv, risklarni boshqarish, kapitalning optimal tuzilishi va bankning biznes-
modeli alohida ahamiyatga ega. Tashqi omillar esa iqtisodiy barqarorlik, davlatning moliyaviy
siyosati, kredit stavkalari, inflyatsiya darajasi, soliqlar va boshqa iqtisodiy sharoitlar bilan
bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun tijorat banklarining rentabilligini oshirish va foydasini maksimal
darajaga etkazish uchun bu omillarni chuqur tahlil qilish zarur.
Mazkur mavzu dolzarb hisoblanadi, chunki har bir mamlakatda tijorat banklari orqali
amalga oshiriladigan moliyaviy operatsiyalarning o‘sishi, iqtisodiyotning umumiy
rivojlanishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, banklarning rentabilligini
oshirishda amaliy yondashuvlar va innovatsion usullarni qo‘llash, yangi texnologiyalarni joriy
etish, xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilash orqali bank foydasini oshirish mumkin.
Shu bilan birga, banklarning moliyaviy ahvoli va rentabilligi ko‘rsatkichlarini to‘g‘ri tahlil
qilish, kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan moliyaviy xatarlarga qarshi samarali
strategiyalar ishlab chiqish uchun asos bo‘ladi. Demak, tijorat banklarining foydasi va
rentabilligiga ta’sir etuvchi omillarni chuqur o‘rganish va tahlil qilish, zamonaviy bank
tizimining barqarorligini ta’minlash va uning o‘sishini ta’minlash uchun katta ahamiyatga ega.
Tijorat banklarining foydasi va rentabillik ko‘rsatkichlari ularning moliyaviy barqarorligi
va iqtisodiy samaradorligini aniqlovchi muhim mezonlardan biri hisoblanadi. Banklarning
daromadlari kredit foizlari, komissiya to‘lovlari, investitsion daromadlar va boshqa moliyaviy
operatsiyalar natijasida shakllanadi. Shu bilan birga, banklarning xarajatlari ham katta
ahamiyatga ega bo‘lib, ularga foiz to‘lovlari, operatsion xarajatlar, soliqlar va risklarni qoplash
jamg‘armalari kiradi.
Banklarning foydasi va rentabillik darajasiga ta’sir etuvchi omillar turli toifalarga
bo‘linadi. Birinchi navbatda, ichki omillarni ko‘rib chiqadigan bo‘lsak, bankning kredit siyosati,
aktivlar va passivlar boshqaruvi, operatsion samaradorligi va risklarni boshqarish tizimi asosiy
o‘rin tutadi. Bankning kredit siyosati daromadlilikka sezilarli ta’sir ko‘rsatadi, chunki kredit
portfeli sifatli va diversifikatsiyalangan bo‘lsa, bank risklarni kamaytirib, barqaror daromadga
ega bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, passivlarni samarali boshqarish, depozit bazasini
61
kengaytirish va arzon resurslarni jalb qilish orqali foiz xarajatlarini kamaytirish ham
rentabillikni oshirishga yordam beradi.
Ikkinchi muhim omillar guruhi tashqi omillardan iborat bo‘lib, ular makroiqtisodiy muhit,
pul-kredit siyosati, inflyatsiya darajasi va tartibga soluvchi organlar talablarini o‘z ichiga oladi.
Markaziy bankning pul-kredit siyosati banklar uchun muhim ahamiyat kasb etadi, chunki
asosiy stavkalarning o‘zgarishi kredit va depozit foiz stavkalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Inflyatsiya darajasi oshgan sharoitda bank kreditlari bo‘yicha risklar ortib, qarz oluvchilarning
to‘lov qobiliyati pasayishi mumkin. Shu sababli banklar iqtisodiy muhitdagi o‘zgarishlarni
oldindan baholab, moslashuvchan strategiyalar ishlab chiqishi kerak.
Raqobat muhiti ham tijorat banklarining foydasi va rentabillik ko‘rsatkichlariga ta’sir
etuvchi muhim omillardandir. Banklar orasidagi raqobat kuchaygani sari foiz stavkalari va
komissiyalar pasayishi, mijozlarni jalb qilish uchun qo‘shimcha xizmatlar taklif etilishi
kuzatiladi. Zamonaviy bank texnologiyalarining rivojlanishi ham banklarning foydasiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Raqamli bank xizmatlari va onlayn operatsiyalar orqali banklar
operatsion xarajatlarini kamaytirish va mijozlarga qulay xizmat ko‘rsatish imkoniyatiga ega
bo‘lmoqda.
Banklarning rentabelligini oshirish uchun bir qator chora-tadbirlarni amalga oshirish
lozim. Birinchidan, kredit risklarini kamaytirish va mijozlar to‘lov qobiliyatini chuqur tahlil
qilish orqali kredit portfelining sifatini oshirish lozim. Ikkinchidan, xarajatlarni
optimallashtirish va operatsion samaradorlikni oshirish bank foydasini ko‘paytirishga xizmat
qiladi. Uchinchidan, yangi moliyaviy mahsulotlar va xizmatlar joriy etish orqali daromad
manbalarini diversifikatsiyalash muhimdir.
Tijorat banklari foydasi va rentabillik ko‘rsatkichlariga ta’sir etuvchi omillarni tahlil
qilishda jahon tajribasi muhim ahamiyatga ega. Dunyo miqyosida rivojlangan mamlakatlarning
bank tizimlari o‘zining barqarorligi, innovatsion yondashuvlari va samarali boshqaruv
mexanizmlari bilan ajralib turadi. Ularning tajribasi mahalliy banklar uchun foydali model
sifatida xizmat qilishi mumkin.
Dastlab, AQSh va Yevropa bank tizimlarini ko‘rib chiqadigan bo‘lsak, ushbu
mamlakatlarda tijorat banklari rentabelligiga ta’sir etuvchi asosiy omillar bozor
mexanizmlarining rivojlanganligi, tartibga soluvchi normalarning mukammalligi va moliyaviy
texnologiyalarning keng qo‘llanilishi bilan bog‘liq. Masalan, AQSh banklari raqamli
texnologiyalar va Big Data tahlilidan keng foydalanib, mijozlarga moslashtirilgan kredit
takliflari ishlab chiqmoqda. JPMorgan Chase va Citibank kabi yirik banklar sun’iy intellekt va
blockchain texnologiyalarini tatbiq etish orqali operatsion samaradorlikni oshirmoqda.
Yevropa banklari esa, ayniqsa Germaniya va Buyuk Britaniya tajribasi,
diversifikatsiyalangan moliyaviy xizmatlarga e’tibor qaratmoqda. Deutsche Bank va HSBC
singari moliyaviy institutlar nafaqat an’anaviy kreditlash, balki investitsion bank xizmatlari,
aktivlarni boshqarish va sug‘urta xizmatlarini ham keng yo‘lga qo‘ygan. Bu esa ularning
daromad manbalarini diversifikatsiya qilishga va moliyaviy barqarorlikni ta’minlashga imkon
beradi.
Osiyo davlatlarida, xususan, Yaponiya va Xitoyda bank tizimining o‘ziga xos xususiyatlari
mavjud. Yaponiya banklari, masalan, past foiz stavkalari sharoitida ham barqaror daromad
olish strategiyasini qo‘llash orqali uzoq muddatli investitsiyalarga e’tibor qaratadi. Mitsubishi
UFJ Financial Group va Sumitomo Mitsui Banking Corporation kabi yirik banklar asosan
62
korporativ kreditlash va xalqaro investitsion loyihalarda faol ishtirok etadi. Xitoy banklari esa,
sanoatni qo‘llab-quvvatlash va ichki talabni rag‘batlantirish uchun davlat tomonidan faol
qo‘llab-quvvatlanadi. Industrial and Commercial Bank of China (ICBC) va China Construction
Bank singari yirik banklar infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish orqali o‘z rentabelligini
oshirmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mishkin F. S. The Economics of Money, Banking, and Financial Markets. Pearson, 2018.
2.
Rose P. S., Hudgins S. C. Bank Management & Financial Services. McGraw-Hill, 2019.
3.
Saunders A., Cornett M. M. Financial Institutions Management: A Risk Management
Approach. McGraw-Hill, 2020.
4.
Ko‘rolov K. X., Axmedov I. I. Bank ishi: Nazariya va amaliyot. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
5.
Usmonov A. B., Karimov Sh. M. Pul-kredit siyosati va bank ishi. – Toshkent: Moliya, 2020.
6.
Berger A. N., Humphrey D. B. Efficiency of financial institutions: International survey and
directions for future research. European Journal of Operational Research, 2018.
7.
Demirgüç-Kunt A., Levine R. Finance and Inequality: Theory and Evidence. Annual Review
of Financial Economics, 2021.
8.
Claessens S., Laeven L. What Drives Bank Competition? Some International Evidence.
Journal of Money, Credit, and Banking, 2019.
9.
Uzbekistonda tijorat banklarining rentabelligi va foydadorlik ko‘rsatkichlarini oshirish
yo‘nalishlari. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar ilmiy jurnali, 2022.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Pul-kredit siyosati sharhi. www.cbu.uz
11.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. Bank tizimining rivojlanish tendensiyalari
bo‘yicha hisobotlari. www.mf.uz
12.
Jahon banki (World Bank). Global Financial Development Report 2023.
www.worldbank.org
13.
Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF). Financial Soundness Indicators. www.imf.org
14.
Bank for International Settlements (BIS). Basel Committee Reports on Banking
Supervision. www.bis.org.
