149
“MOLIYA HISOBOTLARINI TAQDIM ETISH ASOSI” VA UNI O’ZBEKISTON
AMALIYOTIGA JORIY ETISH USLUBIYATI
Ismailova Dildora Qudratillayevna
O’zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15798272
Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish iqtisodiy sub’ektlarning moliyaviy holatini aniq,
haqqoniy va tushunarli shaklda aks ettiruvchi jarayon bo‘lib, u zamonaviy moliya tizimining
ajralmas qismi hisoblanadi. Hisobotlar moliyaviy faoliyatning barcha tomonlarini qamrab
olishi, foydalanuvchilarga (investorlar, kreditorlar, davlat organlari, xodimlar va boshqalar)
o‘z qarorlarini asoslash uchun kerakli ma’lumotlarni yetkazishi lozim. Shu bois, moliyaviy
hisobotlarning sifati, ularni taqdim etish mezonlari va asoslari davlat iqtisodiy siyosatida
alohida o‘rin tutadi.
Moliya hisobotlarini taqdim etish asosi bu hisobotlarni shakllantirish va taqdim qilishda
amal qilinadigan qoidalar, prinsiplardir. Bu qoidalar moliyaviy ma’lumotlarning haqiqiy
holatga to‘g‘ri kelishini ta’minlaydi va hisobotlarning bir xilda, solishtiriladigan hamda
ishonchli bo‘lishiga xizmat qiladi. Jahon moliya amaliyotida bu sohada xalqaro moliyaviy
hisobot standartlari (IFRS) asosiy yo‘nalish bo‘lib, ular xalqaro moliya bozorlarida moliyaviy
ma’lumotlarning bir xil tushunilishini ta’minlaydi. IFRS asosida tuzilgan hisobotlar
investorlarga, moliyaviy institutlarga va boshqa manfaatdor tomonlarga moliyaviy
instrumentlar, korxona qiymati va risklar haqida to‘liqroq va real ma’lumotlarni beradi.
O‘zbekistonda moliyaviy hisobotlarni taqdim etish tizimi mustaqillik yillarida
o‘zgarishlarga yuz tutdi. Sovet davridan qolgan hisob tizimi zamonaviy moliya bozorlarining
talablariga javob bermasligi natijasida, mamlakat yangi moliyaviy hisobot standartlarini
ishlab chiqish va xalqaro tizimga moslashtirish ustida ish boshladi. Milliy Amaliyot
Standartlari (NAS) yaratilib, dastlabki bosqichlarda mahalliy korxonalar uchun asosiy
yo‘riqnomalar belgilandi. Ammo global moliyaviy oqimlarga integratsiyalashish uchun
xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS) o‘tish zarurati paydo bo‘ldi.
IFRSning asosiy ustunligi shundaki, u bozor qiymatlari asosida baholash, risklarni va
shaffoflikni oshirishga urg‘u beradi. O‘zbekistonda esa moliyaviy hisobotlar ko‘proq tarixiy
qiymatga asoslanadi, bu esa moliyaviy ko‘rsatkichlarning real bozor holatini to‘liq aks
ettirmasligiga olib kelishi mumkin. Shu bois, jahon amaliyotidagi bozor qiymatiga asoslangan
yondashuvni asta-sekin joriy etish dolzarb hisoblanadi.
Moliyaviy hisobotlarni taqdim etishda hamma narsadan oldin ularning asosiy sifat
xususiyatlari – haqqoniylik, to‘g‘rilik, muhimlik, solishtirilish qobiliyati va tushunarli bo‘lishi
ta’kidlanadi. Haqqoniylik moliyaviy holat va natijalarni haqiqiy voqelikka yaqin shaklda
ko‘rsatishni anglatadi. To‘g‘rilik esa xatolik va firibgarlikdan holi bo‘lishni talab qiladi.
Muqobil usullar orqali moliyaviy ko‘rsatkichlarni yashirish yoki o‘zgartirish investitsiyalar
oqimini kamaytiradi va iqtisodiyotni zaiflashtiradi. Muqobil ravishda, solishtirish qobiliyati –
bu turli davrlar va korxonalar o‘rtasida moliyaviy ko‘rsatkichlarni taqqoslash imkoniyatidir,
bu investitsiya va kredit qarorlarini qabul qilishda muhimdir.
O‘zbekistonda moliyaviy hisobotlarni xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish jarayoni
murakkab va ko‘p qirrali ishlarni talab qiladi. Avvalo, bu jarayon normativ hujjatlar bazasini
tubdan yangilash, yangi standartlarni milliy qonunchilikka kiritishdan boshlanadi. Shu bilan
150
birga, moliyaviy hisobotlarni tuzish va taqdim etish bo‘yicha mutaxassislarni tayyorlash,
malakasini oshirish zarurati mavjud. Bugungi kunda malaka oshirish markazlari soni va sifati
yetarli emasligi sababli, ushbu sohada katta ishlar qilinmoqda. Auditorlik faoliyati ham
mustahkamlanib, yirik korxonalar uchun majburiy tashqi audit joriy etildi.
Shuningdek, raqamli texnologiyalarni moliyaviy hisobotlarga tatbiq etish muhim o‘rin
tutadi. Xalqaro amaliyotda XBRL (eXtensible Business Reporting Language) kabi
standartlashtirilgan raqamli hisobot formatlari keng qo‘llanilmoqda. Bu tizimlar moliyaviy
ma’lumotlarni avtomatik yig‘ish, qayta ishlash va tahlil qilish imkonini beradi, shu bilan birga,
hisobotlar sifatini oshiradi va ularning tezkorligini ta’minlaydi. O‘zbekistonda ham ushbu
tizimlarni joriy etish istiqbolli yo‘nalish sifatida qabul qilinmoqda.
Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish uslubiyati shuningdek, ularning mazmuni va shakli,
hisobotlar tarkibi va ularni e’lon qilish tartibini ham o‘z ichiga oladi. Har bir moliyaviy hisobot
asosiy balans, foyda va zarar hisoboti, pul oqimlari hisobotini o‘z ichiga olishi kerak. Bundan
tashqari, hisobotlarda korxona faoliyatining moliyaviy ko‘rsatkichlarini izohlovchi qo‘shimcha
ma’lumotlar taqdim etiladi. Ushbu ma’lumotlarning to‘liqligi va aniqligi foydalanuvchilarga
qaror qabul qilishda katta yordam beradi.
O‘zbekistonda moliyaviy hisobotlarni taqdim etish jarayonida ayrim qiyinchiliklar
mavjud. Jumladan, kichik va o‘rta korxonalar uchun IFRSga o‘tish katta xarajatlar va
murakkabliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun davlat tomonidan bosqichma-
bosqich yondashuvni qo‘llash, qo‘llab-quvvatlash dasturlarini ishlab chiqish zarur. Shu bilan
birga, moliyaviy ma’lumotlarni oshkor qilish madaniyatini rivojlantirish muhim ahamiyatga
ega, chunki shaffoflik va ishonch moliya bozorlarining barqarorligi va investitsiyalarni jalb
qilish uchun asosdir.
Milliy moliyaviy hisobot standartlarini xalqaro standartlar bilan uyg‘unlashtirish
jarayoni ko‘plab mamlakatlarda ham o‘xshash muammolar bilan yuzlashmoqda. Bunday
integratsiya jarayonida normativ hujjatlarni moslashtirish, moliyaviy boshqaruv tizimini isloh
qilish va kadrlarni tayyorlash bir vaqtda amalga oshirilishi talab etiladi. Shu bois, O‘zbekiston
uchun bu jarayon uzoq muddatli strategik yo‘nalish sifatida belgilanmoqda.
Xulosa qilib aytganda, moliyaviy hisobotlarni taqdim etish asoslari va ularni O‘zbekiston
amaliyotiga joriy etish uslubiyati iqtisodiyotni shaffoflashtirish, moliyaviy boshqaruv sifatini
oshirish va xalqaro moliya bozorlariga integratsiyalashish uchun zaruriy shartdir. Ushbu
jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun normativ bazani yangilash, mutaxassislarni
malakasini oshirish, auditorlik tizimini mustahkamlash, raqamli texnologiyalarni tatbiq etish
va moliyaviy madaniyatni rivojlantirish bo‘yicha tizimli chora-tadbirlar olib borilishi kerak.
Bu esa O‘zbekistonning moliya tizimini barqaror, raqobatbardosh va ishonchli qilishga xizmat
qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi. (2024). Milliy Amaliyot Standartlari (NAS)
bo‘yicha yillik hisobot. Toshkent. Milliy standartlarning joriy holati va ularning moliyaviy
hisobotlarga ta’siri haqida rasmiy ma’lumot.
151
2.
Hisobot Standartlari bo‘yicha Milliy Qo‘mita. (2024). Xalqaro Moliyaviy Hisobot
Standartlari (IFRS) joriy etilishi bo‘yicha strategik hujjatlar va yo‘riqnomalar. Toshkent.
IFRSni O‘zbekistonda bosqichma-bosqich joriy etish bo‘yicha tavsiyalar va tahlillar.
3.
International Financial Reporting Standards Foundation. (2024). IFRS Standards and
Interpretations.
. IFRSning rasmiy veb-sayti, standartlarning to‘liq
matnlari va yangilanishlari.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi. (2023). Raqamli moliyaviy hisobot tizimlari
va
audit
talablari
bo‘yicha
ko‘rsatmalar.
Toshkent.
— Raqamli hisobot tizimlarini joriy etish va auditorlik jarayonlarining tartibga solinishi.
5.
Abdullayeva, M. (2023). "O‘zbekistonda moliyaviy hisobotlarni xalqaro standartlarga
moslashtirish: muammolar va yechimlar".
Moliyaviy tahlil jurnali
, 12(3), 45-58. Milliy va
xalqaro standartlar integratsiyasi haqidagi ilmiy maqola.
6.
World Bank. (2022). Improving Financial Reporting and Audit in Emerging Markets.
Washington, D.C. Moliyaviy hisobot va audit sifatini oshirish bo‘yicha xalqaro tavsiyalar.
7.
International Federation of Accountants (IFAC). (2023). Guidance on Implementing IFRS
in
Developing
Economies.
New
York.
— Rivojlanayotgan mamlakatlarda IFRSni tatbiq etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar.
8.
PwC O‘zbekiston. (2023). Hisobot standartlari bo‘yicha so‘nggi tendensiyalar va
moliyaviy audit. Toshkent. Yirik auditorlik kompaniyasining milliy va xalqaro standartlar
haqida yillik hisobotlari.
9.
Deloitte Central Asia. (2023). IFRS joriy etishdagi amaliy muammolar va ularning
yechimlari. Toshkent. Amaliy tajriba asosida IFRSga o‘tishda uchraydigan muammolar va
tavsiyalar.
10.
KPMG O‘zbekiston. (2024). Moliyaviy hisobotlarni sifatini yaxshilash yo‘llari va yangi
standartlar. Toshkent. Hisobot sifatini oshirish va yangi moliyaviy standartlarni joriy etish
bo‘yicha tahlillar.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Banki. (2023). Moliyaviy bozorlarni rivojlantirish va
standartlarni
joriy
etish
bo‘yicha
hisobot.
Toshkent.
— Moliyaviy bozorlar va ularning hisobot standartlari bilan bog‘liq ma’lumotlar.
12.
Asian Development Bank (ADB). (2022). Strengthening Financial Reporting Frameworks
in Central Asia. Manila. Markaziy Osiyo mamlakatlarida moliyaviy hisobot tizimlarini
mustahkamlash bo‘yicha xalqaro loyihalar va tavsiyalar.
