137
PULLI AVTOMOBIL YO’LLARI LOYIHALARINI O’ZBEKISTONDA JORIY ETISH
MASALALARI
Xamdamov Rustam Zinurovich
O’zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15798168
O‘zbekiston Respublikasida avtomobil yo‘llari infratuzilmasini zamonaviylashtirish va
rivojlantirish masalalari davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishi, hududlar o‘rtasidagi transport aloqalarining
mustahkamlanishi va aholi farovonligining oshishi yo‘l infratuzilmasining rivojlanish
darajasiga bevosita bog‘liq. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda yo‘l qurilishi sohasida keng ko‘lamli
islohotlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, pulli avtomobil yo‘llarini joriy etish bo‘yicha bir
qator loyihalar ishlab chiqilgan va ayrimlarining amalga oshirilishi boshlab yuborilgan.
Pulli avtomobil yo‘llarining joriy etilishi nafaqat davlat budjetiga yukni kamaytiradi,
balki xususiy sektor investitsiyalarini jalb etish, zamonaviy texnologiyalar asosida sifatli
yo‘llarni barpo etish imkonini ham beradi. Bunda jamoat-xususiy sheriklik tamoyillari asosiy
vosita sifatida qaralmoqda. Xususan, Toshkent-Andijon, Toshkent-Samarqand kabi
yo‘nalishlarda pulli yo‘llar qurilishi rejalashtirilgan bo‘lib, bu loyihalar yirik xalqaro
investorlar va moliyaviy institutlar bilan hamkorlikda amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga,
bu loyihalarni amalga oshirishda mavjud infratuzilma, geologik sharoit, ijtimoiy-iqtisodiy
omillar, transport oqimi va xavfsizlik mezonlari alohida o‘rganilmoqda.
Pulli yo‘llarni joriy etish g‘oyasi aholining turli qatlamlarida turlicha qarshiliklarga
sabab bo‘lmoqda. Bu, birinchi navbatda, aholining to‘lov qobiliyati, mavjud yo‘llarning sifati,
alternativ yo‘llarning mavjudligi va tariflarning adolatliligi bilan bog‘liq. Misol uchun, agar
pulli yo‘lga muqobil sifatli bepul yo‘l mavjud bo‘lmasa, aholining majburiy tarzda to‘lovli
yo‘ldan foydalanishga majbur bo‘lishi ijtimoiy norozilikka sabab bo‘ladi. Shu boisdan, har bir
pulli yo‘l loyihasi joriy etilishidan avval muqobil yo‘l variantlari, aholi fikri va iqtisodiy
asoslanganlik darajasi chuqur tahlil qilinishi zarur.
Pulli yo‘llarni muvaffaqiyatli joriy etishning yana bir muhim omili bu — yo‘llarning
sifatidir. Afsuski, ayrim holatlarda yangi qurilgan yo‘llar qisqa muddatda eskirib, ta’mirtalab
holga kelmoqda. Buning sabablari orasida sifatli materiallardan foydalanilmasligi, qurilish
jarayonida texnik standartlarga amal qilinmasligi, texnologik nazoratning sustligi va yuqori
yuklamali transport vositalarining haddan tashqari ko‘p harakati mavjud. Shuningdek,
mavjud yo‘llarni muntazam ta’mirlab borish tizimi yetarlicha samarali ishlamayapti. Natijada,
transport harakati xavfsizligiga tahdid tug‘ilmoqda va avtomobil egalari uchun iqtisodiy
zararlar yuzaga kelmoqda.
O‘zbekistonning geografik joylashuvi va tabiiy sharoitlari ham ba’zi yo‘nalishlarda pulli
yo‘llarni qurishda muayyan murakkabliklarni keltirib chiqarmoqda. Masalan, Toshkent
viloyatini Farg‘ona vodiysi bilan bog‘laydigan Kamchik dovoni — bu mintaqaning eng muhim
transport arteriyalaridan biri bo‘lib, bu yerda qor ko‘chishi, er silkinishi va boshqa tabiiy
ofatlar xavfi doimiy mavjud. Shu sababli, bu yo‘nalishda tunnel va muqobil yo‘l qurilishi
zaruratga aylanmoqda. Bunday murakkab geologik hududlarda yo‘l qurilishi yanada katta
138
mablag‘ va texnologik yondashuvni talab qiladi. Ayni vaqtda Kamchik dovonini aylanib
o‘tuvchi yangi yo‘l yoki temir yo‘l tuneli loyihalari ustida ish olib borilmoqda.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, pulli yo‘llar tizimini muvaffaqiyatli joriy etgan
davlatlar bu yo‘nalishda aniq strategik rejalar asosida ish olib borgan. Masalan, Turkiya,
Janubiy Koreya, Xitoy va Yevropa Ittifoqiga a’zo davlatlarda pulli yo‘llar nafaqat transport
oqimini tartibga solishda, balki iqtisodiyotga qo‘shimcha daromadlar keltirishda ham katta rol
o‘ynaydi. Bu mamlakatlarda yo‘l ekspluatatsiyasi, xizmat ko‘rsatish punktlari, xavfsizlik va
monitoring tizimlari yuqori darajada rivojlangan. O‘zbekiston ham bu tajribalardan o‘rganib,
milliy sharoitga mos model ishlab chiqishi lozim.
Yana bir muhim masala — bu yo‘l infratuzilmasiga sarmoya kirituvchi investorlar uchun
qulay shart-sharoitlar yaratishdir. Investitsiya xavfsizligi, moliyaviy imtiyozlar, huquqiy
kafolatlar va uzoq muddatli foyda olish mexanizmlari mavjud bo‘lmasa, yirik investorlarni jalb
qilish qiyinlashadi. Shu nuqtayi nazardan, jamoat-xususiy sheriklik asosida yo‘l loyihalarini
amalga oshirish mexanizmlari doimiy takomillashtirilib borilishi kerak. Bugungi kunda
Toshkent—Andijon avtomobil yo‘li loyihasi misolida ko‘rish mumkinki, mazkur yondashuv
xalqaro moliyaviy institutlar tomonidan ijobiy baholanmoqda. Bunday yondashuvlar
kelgusida boshqa yo‘nalishlarga ham tatbiq etilishi mumkin.
Pulli yo‘llar tizimining muhim qismi bu — tarif siyosati va to‘lov tizimlaridir. Zamonaviy
dunyoda avtomatlashtirilgan to‘lov tizimlari, ya’ni elektron to‘lov punktlari orqali
haydovchilar yo‘l haqini to‘lov kartalari yoki ilovalar orqali to‘laydi. Bu esa, nafaqat qulaylik,
balki shaffoflikni ham ta’minlaydi. O‘zbekistonda bu boradagi ishlar hali boshlang‘ich
bosqichda bo‘lib, tegishli infratuzilmani yaratish zarur. Ayniqsa, xalqaro transport koridorlari
orqali harakatlanayotgan xorijiy yuk mashinalari uchun alohida to‘lov tizimlari joriy etilishi
masalasi ham dolzarbdir.
Pulli yo‘llarni muvaffaqiyatli joriy etish uchun jamiyatda ushbu tizimning zarurati va
afzalliklari to‘g‘risida yetarli tushuncha shakllantirilishi kerak. Axborot kampaniyalari orqali
aholiga pulli yo‘llarning iqtisodiy, ekologik va vaqt jihatidan afzalliklari tushuntirilishi muhim.
Bu yo‘nalishda ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar va davlat idoralari o‘rtasidagi
hamkorlik kuchaytirilishi lozim.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, O‘zbekistonda pulli avtomobil yo‘llari loyihalarini joriy
etish masalasi ko‘p qirrali va dolzarb hisoblanadi. U nafaqat texnik, balki iqtisodiy, ijtimoiy va
huquqiy yondashuvlarni ham o‘z ichiga oladi. Ushbu loyihalarni amalga oshirishda uzoq
muddatli strategik rejalashtirish, zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash, xalqaro tajribadan
foydalanish, eng asosiysi esa – aholining manfaatlarini hisobga olish va ijtimoiy adolat
tamoyillarini saqlash katta ahamiyat kasb etadi. Pulli yo‘llar tizimi O‘zbekistonda transport
infratuzilmasini yangi bosqichga olib chiqishi, iqtisodiy rivojlanishni tezlashtirishi va
mamlakatning xalqaro logistika zanjiridagi mavqeini mustahkamlashi mumkin
.
Bunday yo‘llar
orqali yuk va yo‘lovchi tashish samaradorligi ortadi, tranzit va ichki transport xarajatlari
kamayadi, yo‘l-transport xizmatlari sifatini oshirish imkoniyati yaratiladi.
Shuningdek, pulli yo‘llar investitsiyalar jalb qilish uchun qulay sharoit yaratadi. Xususiy
sektorning ishtiroki yo‘l infratuzilmasiga qo‘shimcha mablag‘ kiritilishiga olib kelib, davlat
byudjetiga tushadigan yukni kamaytiradi. Bu esa boshqa sohalarni moliyalashtirishga ko‘proq
imkon beradi.
139
Yana bir muhim jihat – bu xavfsizlik. Zamonaviy pulli yo‘llarda avtomobil harakati
tartibga solinadi, tezlik va transport oqimi nazorat qilinadi, bu esa yo‘l-transport
hodisalarining kamayishiga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, mintaqaviy va xalqaro ahamiyatga ega bo‘lgan avtomobil yo‘llarining
pulli bo‘lishi O‘zbekistonni yirik transport tuguniga aylantirish imkonini beradi. Markaziy
Osiyoning markazida joylashgan mamlakat sifatida bu imkoniyatlardan oqilona foydalanish,
eksport va import oqimlarini soddalashtirish orqali tashqi savdo hajmini oshirishga xizmat
qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Matbuot xizmati, 2023.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 4-fevraldagi “Avtomobil
yo‘llari sohasini modernizatsiya qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori.
3.
“Jamoat-xususiy sheriklik to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. – 2019-yil 10-
may.
4.
Unicase Law Firm.
PPP in Uzbekistan: Development of Road Projects
.
https://unicaselaw.com
5.
UzDaily.
The road sector will develop based on new approaches
. https://uzdaily.uz
6.
Gazeta.uz.
Toshkent–Andijon
yo‘lining
pulli
bo‘lishi
rejalashtirilmoqda
.
https://www.gazeta.uz
7.
Wikipedia.
Kamchik Pass
https://en.wikipedia.org/wiki/Kamchik_Pass
8.
KUN.UZ.
Pulli yo‘llar tajribasi: Qanday joriy etiladi va tariflar qanday belgilanadi?
https://kun.uz
9.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch.
– Toshkent: “Ma’naviyat” nashriyoti,
2008.
10.
Xalqaro tajriba asosida:
Transport infratuzilmasining rivojlanishi va iqtisodiy ta’siri
. –
Jahon Banki hisobotlari, 2022.
