119
TIJORAT BANKLARI FAOLIYATINI BAHOLASHDA BANK BALANSINING
AHAMIYATI VA UNING TAHLILINI TAKOMILLASHTIRISH
(“MIKROKREDITBANK”ATB MISOLIDA)
Madraximova Gulmira Neymat qizi
O’zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi2-kurs tinglovchisi
+998911250647
https://doi.org/10.5281/zenodo.15798021
Tijorat banklari moliyaviy tizimning asosiy bo‘g‘ini hisoblanadi va ularning samarali
faoliyati mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Banklarning
moliyaviy holatini chuqur va puxta tahlil qilish, ularning ichki imkoniyatlarini aniqlash, aktiv
va passivlarni boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa,
bank balansining o‘rganilishi tijorat banklarining moliyaviy barqarorligi va rentabelligi
to‘g‘risida to‘liq tasavvur hosil qilish imkonini beradi. Ushbu mavzuning dolzarbligi bank
balansini chuqur tahlil qilish orqali tijorat banklarining aktivlarini samarali boshqarish,
likvidlikni saqlab qolish hamda daromad olish strategiyasini belgilash zarurati bilan
izohlanadi.
Bank balansining o‘rni shundaki, u bankning moliyaviy holati, aktivlari va
majburiyatlari, o‘z mablag‘lari tuzilmasi, pul oqimlari holati, likvidlik va to‘lovga layoqatlilik
darajasini aniqlashda asosiy manba hisoblanadi. Balansda aks ettirilgan ko‘rsatkichlar asosida
bank faoliyati natijalari baholanadi va bu ko‘rsatkichlar asosida boshqaruv qarorlari qabul
qilinadi. Bank balansini puxta tahlil qilish orqali uning real moliyaviy holatini aniqlash,
mavjud xatoliklar, moliyaviy tavakkalchiliklar va samarasiz aktivlar aniqlanadi hamda ularga
nisbatan tegishli choralar ko‘riladi.
Hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasida bank tizimi bosqichma-bosqich isloh qilinib,
xalqaro standartlarga moslashtirilmoqda. Xususan, tijorat banklarida xalqaro moliyaviy
hisobot standartlariga (XMHXS) asoslangan tahlil tizimi joriy etilmoqda. Bu esa bank
balansining strukturasi va tahlilini yanada murakkablashtiradi, shu bilan birga, chuqurroq,
kompleks yondashuvni talab etadi. Shu jihatdan olib qaralganda, Mikrokreditbank ATB
misolida bank balansini tahlil qilish va uning asosida bank faoliyatini baholash dolzarb ilmiy
va amaliy masala hisoblanadi.
Mikrokreditbank ATBning oxirgi yillardagi faoliyati ko‘rsatadiki, bank kichik biznes
subyektlarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, mikromoliyalashtirish vositalarini kengaytirish,
mijozlar bazasini kengaytirish orqali o‘zining operatsion samaradorligini oshirishga
intilmoqda. Ushbu jarayonlarda bank balansining tahlili alohida o‘rin tutadi, chunki aktivlar
tuzilmasi, passivlar manbalari, mijozlar qarz portfeli, bankning o‘z mablag‘lari hajmi va
rentabellik darajasini aniqlash orqali bankning strategik yo‘nalishlarini belgilash mumkin.
Bank balansini tahlil qilishda quyidagi asosiy yondashuvlar qo‘llaniladi: vertikal tahlil,
gorizontal tahlil, koeffitsiyentlar usuli hamda qiyosiy tahlil. Vertikal tahlilda balansning har
bir elementi umumiy hajmga nisbatan foizda ifodalanadi va strukturaviy o‘zgarishlar
baholanadi. Gorizontal tahlil esa vaqt davomida biror ko‘rsatkich qanday o‘zgarganini
aniqlashga yordam beradi. Bu ikki usul bankning dinamikasi va ichki muvozanatini
aniqlashda katta ahamiyatga ega. Shuningdek, moliyaviy koeffitsiyentlar orqali bankning
120
likvidlik darajasi, foydalilik darajasi, kapital yetarliligi, aktivlar aylanuvchanligi kabi
ko‘rsatkichlar tahlil qilinadi.
Mikrokreditbank ATB misolida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, bank
aktivlarining asosiy qismini kreditlar tashkil etadi. Bu esa bankning daromad olishdagi asosiy
manbasi kredit operatsiyalari ekanligini bildiradi. Shu bilan birga, kredit portfeli tarkibini
chuqur o‘rganish orqali xatarli aktivlar ulushi, muddati o‘tgan qarzlar, foiz stavkalari bo‘yicha
differensial tahlil olib borish lozim. Tahlil natijalari ko‘rsatadiki, Mikrokreditbank ATBda
kreditlar strukturasi kichik biznes va yakka tartibdagi tadbirkorlarni moliyalashtirishga
yo‘naltirilgan bo‘lib, bu bankning ijtimoiy yo‘nalganligini ko‘rsatadi.
Bankning passivlari tahliliga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, depozitlarning ulushi yuqori.
Bu esa bank uchun nisbatan arzon moliyaviy resurslar mavjudligini bildiradi. Ammo bu
resurslar muddatining qisqa bo‘lishi bank likvidligiga bosim o‘tkazishi mumkin. Shu sababli
passivlarni tahlil qilishda ularning muddatli tarkibi, foiz stavkalari, bankning jalb qilingan
mablag‘larga bog‘liqlik darajasi chuqur o‘rganilishi kerak.
Tahlil davomida aniqlangan yana bir muhim jihat bu – balansdagi “muammoli aktivlar”
ulushining ortib borayotganidir. Bu holat bankning tavakkalchilik darajasining yuqoriligini
anglatadi. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun kredit siyosatini qayta ko‘rib chiqish,
garov siyosatini takomillashtirish, qarzdorlarning moliyaviy holatini oldindan baholash
tizimini mustahkamlash zarur. Bundan tashqari, kredit portfelini diversifikatsiya qilish, ya’ni
bir nechta sohalarga tarqatish orqali xatarlarni kamaytirish mumkin.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, bank balansini tahlil qilish nafaqat bank ichki boshqaruv
organlari, balki tashqi manfaatdor tomonlar – investorlar, nazorat organlari, auditorlar uchun
ham juda muhim. Bankning moliyaviy hisobotlari asosida shakllantirilgan balans tahlili
asosida bank faoliyatining samaradorligi, barqarorligi va istiqbollari haqida to‘liq tasavvur
hosil qilish mumkin. Xususan, Mikrokreditbank ATB misolida bu tahlil bank faoliyatining
kuchli va zaif tomonlarini, mavjud imkoniyat va tahdidlarni aniqlash imkonini beradi.
Taklif etilayotgan takomillashtirish yo‘nalishlari quyidagilardan iborat: birinchidan,
bank balansining elektron tahlil platformalarini ishlab chiqish va joriy etish orqali operativ
tahlil imkoniyatlarini kengaytirish; ikkinchidan, XMHXS asosida balans strukturasini yanada
soddalashtirish
va
shaffoflashtirish;
uchinchidan,
avtomatlashtirilgan
moliyaviy
koeffitsiyentlar tahlil modellarini yaratish. Bu takliflar bank rahbariyatiga o‘z vaqtida va to‘g‘ri
qarorlar qabul qilishda yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda, tijorat banklari faoliyatini baholashda bank balansining o‘rni
beqiyosdir. Balans tahlili orqali bankning real moliyaviy holatini baholash, istiqbolli
yo‘nalishlarni aniqlash va samarali boshqaruv mexanizmlarini ishlab chiqish mumkin.
Mikrokreditbank ATB misolida olib borilgan tahlillar ushbu bankning moliyaviy holatini
chuqur o‘rganishga xizmat qiladi va amaliy jihatdan muhim natijalarni beradi. Kelgusida bu
yo‘nalishda kompleks axborot tizimlarini joriy qilish, bank xodimlarining tahliliy
ko‘nikmalarini rivojlantirish, hamda xalqaro tajribani kengroq qo‘llash orqali tahlil sifatini
yanada oshirish mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
121
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Bank tizimini isloh qilish va moliyaviy
barqarorligini oshirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-3270-sonli
Qarori. 12.09.2017 y.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy veb-sayti – www.cbu.uz
3.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. (2020 yildagi tahriri).
4.
Abdukarimov A., Xayitov M. – Bank ishi: Darslik. – Toshkent: “IQTISOD-MOLIYA”, 2022. –
452 b.
5.
Saidova D.S., To‘laganov B.S. – Tijorat banklari faoliyatini moliyaviy tahlil qilish: o‘quv
qo‘llanma. – Toshkent: TDIU, 2021. – 148 b.
6.
Karimov N.N. – Banklar moliyaviy tahlili: nazariya va amaliyot. – Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2020. – 176 b.
7.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS) to‘plami. O‘zbekiston Respublikasi Moliya
vazirligi tarjima va tavsiyalari asosida.
8.
“Mikrokreditbank” ATB yillik moliyaviy hisobotlari (2022–2024 yillar) – rasmiy sayti:
www.mkb.uz
9.
Nurmuhamedov B.M. – Moliyaviy menejment asoslari. – Toshkent: “Iqtisodiyot”, 2021. –
215 b.
10.
Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi va boshqa xalqaro moliyaviy tashkilotlar
hisobotlari – www.worldbank.org, www.imf.org
11.
Hasanova G. – Banklarda buxgalteriya hisobi va moliyaviy tahlil. – Toshkent: TMI, 2020.
– 198 b.
12.
Moliya va bank ishi jurnalining maqolalari (2021–2024 yillar).
