115
TOVAR MODDIY ZAHIRALAR XISOBI VA AUDITINI TAKOMILLASHTIRISH
Oqilov Abrorjon Raxmonqulovich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
abrorjon.rahmonqulovich@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.16668776
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tovar-moddiy zahiralarning buxgalteriya hisobi va
auditini tashkil etishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Tovar-moddiy
resurslarning hisobini yuritishda uchraydigan muammolar, mavjud yondashuvlar va ularni
hal etish yo‘llari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, inventarizatsiya jarayonlarini
avtomatlashtirish, axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish va ichki nazorat tizimini
mustahkamlash orqali hisob va audit jarayonini takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab
chiqilgan. Mazkur maqola ishlab chiqarish va savdo korxonalari moliyaviy boshqaruvida
ishtirok etuvchi mutaxassislar, auditorlar hamda ilmiy tadqiqotchilar uchun amaliy ahamiyat
kasb etadi.
Kalit soʻzlar:
tovar-moddiy zahiralar, buxgalteriya hisobi, audit, inventarizatsiya, ichki
nazorat tizimi, avtomatlashtirish, axborot texnologiyalari, zahiralarni baholash, hisob siyosati,
auditorlik tekshiruvi.
Kirish.
Tovar-moddiy zahiralar (TMZ) har qanday xo‘jalik yurituvchi subyektning
moliyaviy resurslari orasida muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, ishlab chiqarish va savdo bilan
shug‘ullanuvchi korxonalar faoliyatida TMZning mavjudligi, ulardan oqilona foydalanish va
ularning to‘g‘ri hisobini yuritish moliyaviy barqarorlikning asosi hisoblanadi. Shu sababli,
zamonaviy buxgalteriya hisobida TMZ hisobi va ularning auditi dolzarb masala bo‘lib
qolmoqda. Maqolada TMZ hisobining amaliy muammolari, buxgalteriya tizimida yuzaga
keladigan xatoliklar va ularni bartaraf etish yo‘llari, shuningdek, audit jarayonida e’tibor
qaratilishi lozim bo‘lgan jihatlar haqida tahliliy fikrlar bildiriladi.
Tovar-moddiy zahiralar – bu ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish yoki sotish jarayonida
to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita ishtirok etuvchi moddiy resurslardir. Ular korxonaning joriy
aktivlari tarkibida muhim rol o‘ynaydi va ko‘p hollarda moliyaviy hisobotda eng katta ulushni
egallaydi. TMZ quyidagi guruhlarga ajratiladi: xom ashyo va materiallar, yordamchi
materiallar, tayyor mahsulotlar, tovarlar, tugallanmagan ishlab chiqarish va qayta
ishlanadigan chiqindilar.
Ularni buxgalteriya hisobida to‘g‘ri aks ettirish uchun bir qator muhim tamoyillarga
rioya qilish talab etiladi. Avvalo, davriylik tamoyiliga ko‘ra, tovar-moddiy zahiralar har bir
hisobot davrida alohida qayd etiladi va ularning harakatlari tegishli davr ichida aks ettiriladi.
Bu moliyaviy natijalarni aniq va solishtiriladigan tarzda taqdim etish imkonini beradi.
Shuningdek, baholashning izchilligi tamoyili muhim ahamiyatga ega bo‘lib, unda korxona
tomonidan tanlangan baholash usuli (masalan, FIFO, o‘rtacha og‘irlashtirilgan baho va
boshqalar) bir necha hisobot davrlari davomida qat’iy va bir xilda qo‘llanilishi kerak. Bu
usullarni doimiy o‘zgartirish moliyaviy natijalarni manipulyatsiya qilish xavfini tug‘diradi.
Bundan tashqari, realizatsiyaga asoslangan tan olish tamoyiliga muvofiq, TMZ buxgalteriya
hisobida faqat ular asosida foyda olish ehtimoli yuzaga kelganda, ya’ni sotish yoki boshqa
iqtisodiy manfaatli voqea sodir bo‘lganida tan olinadi. Bu tamoyil foyda va zararni haqiqiy
iqtisodiy voqealar asosida aks ettirishga xizmat qiladi. Shu tarzda, mazkur tamoyillarga amal
116
qilinishi tovar-moddiy zahiralar hisobining aniqligi va moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini
ta’minlaydi.
1-rasm. TMZ hisobi jarayonida uchraydigan muammolar
Manba: Muallif ishlanmasi.
Amaliyotda tovar-moddiy zahiralar hisobini yuritishda bir qator tizimli kamchiliklar
kuzatiladi. Eng avvalo, inventarizatsiya jarayonining noto‘g‘ri tashkil etilishi moliyaviy
hisobotlarda real holatdan farq qiluvchi qoldiqlarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Bu esa o‘z
navbatida zahiralarning mavjudligi, harakati va qiymati to‘g‘risidagi ma’lumotlarning
ishonchliligini pasaytiradi. Bunday xatoliklar korxonaning moliyaviy barqarorligiga salbiy
ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Yana bir muhim muammo — bu TMZ baholash usullarining noto‘g‘ri tanlanishidir.
Amaliyotda FIFO, LIFO yoki o‘rtacha og‘irlashtirilgan baho kabi metodlar beqaror qo‘llaniladi
yoki hisob siyosatiga zid tarzda tez-tez o‘zgartiriladi. Bu esa hisobotlarda sun’iy daromad yoki
zarar ko‘rsatkichlarini keltirib chiqarib, moliyaviy tahlil va qaror qabul qilish jarayonini
noto‘g‘ri yo‘naltiradi.
Axborot texnologiyalarining yetishmovchiligi ham TMZ hisobida muhim muammo
sifatida e’tirof etiladi. Aksariyat kichik va o‘rta korxonalar buxgalteriya hisobini
avtomatlashtirilmagan yoki qisman avtomatlashtirilgan tizimlar orqali yuritadi. Bu esa inson
omiliga bog‘liq xatoliklar, kechikkan ma’lumotlar va noto‘g‘ri qarorlar ehtimolini oshiradi.
Avtomatlashtirish darajasining pastligi, shuningdek, real vaqt rejimida nazoratni imkonsiz
holga keltiradi.
Shuningdek, ichki nazorat tizimining sustligi TMZ hisobida yuzaga keladigan yana bir
asosiy muammodir. Nazorat vositalari yetarli darajada ishlatilmagani sababli tovar-moddiy
zahiralarning o‘zlashtirilishi, hujjatlarda soxtalashtirish va noto‘g‘ri qaydlar kabi xatarlar
yuzaga chiqadi. Bu holat nafaqat moliyaviy hisobotlarning sifatsizligiga, balki korxonaning
umumiy ishonchliligiga ham putur yetkazadi.
Tovar-moddiy zahiralarning auditini tashkil etish esa yuqoridagi muammolarni aniqlash
va bartaraf etish vositasidir. TMZ auditi buxgalteriya hisobi orqali aks ettirilgan
Inventarizatsiya jarayonining noto‘g‘ri tashkil etilishi
Baholash usullarining noto‘g‘ri tanlanishi
Axborot tizimining yetishmovchiligi
Ichki nazorat tizimining sustligi
117
ma’lumotlarning haqiqatga mosligini tekshiradi hamda ichki nazorat tizimining
samaradorligini baholaydi. Audit jarayoni huquqiy asoslar va normativ hujjatlarni tahlil
qilishdan boshlanib, zahiralar mavjudligini fizik tekshirish, baholash usullarining
asoslanganligini aniqlash, ichki nazoratning ishlash darajasini baholash kabi bosqichlarni o‘z
ichiga oladi. Yakunda esa auditor tomonidan aniqlangan kamchiliklarga asoslangan holda
taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Yuqoridagi muammolarni bartaraf etish uchun TMZ hisobi va auditini takomillashtirish
bo‘yicha bir qator yo‘nalishlar ishlab chiqilishi zarur. Birinchi navbatda, korxonalarda ERP
(Enterprise Resource Planning) tizimlarini joriy etish lozim. Bu korxonaning barcha bo‘limlari
va jarayonlarini yagona elektron platformada integratsiya qilish orqali zahiralar harakatini
real vaqt rejimida kuzatishga imkon beradi.
Shuningdek, TMZ baholashda yagona standartlarga asoslanish muhimdir. Baholash
usullarining hisob siyosatida qat’iy belgilanishi va izchil qo‘llanishi moliyaviy natijalarning
ishonchliligini oshiradi hamda tahlil jarayonini soddalashtiradi. Bunda xalqaro moliyaviy
hisobot standartlariga muvofiq metodlarni tanlash tavsiya etiladi.
Inventarizatsiya jarayonlarini mobil texnologiyalar bilan integratsiyalash ham dolzarb
yo‘nalishlardan biridir. Skanerlash qurilmalari, QR-kodli tizimlar va mobil ilovalar yordamida
zahiralarni joyida ro‘yxatdan o‘tkazish imkoniyati xatoliklarni kamaytiradi, shaffoflikni
ta’minlaydi va inson omiliga bog‘liq xatarlardan holi bo‘ladi.
Korxonada ichki audit bo‘limini kuchaytirish, xususan katta hajmdagi tovar aylanmasiga
ega subyektlarda, TMZ ustidan muntazam nazoratni ta’minlaydi. Ichki auditorlar tomonidan
o‘tkaziladigan tekshiruvlar moliyaviy intizomni mustahkamlab, tashqi audit uchun ham
mustahkam zamin yaratadi.
TMZ hisobini yurituvchi va auditini olib boruvchi mutaxassislarning malakasini doimiy
oshirib borish zarur. Bu nafaqat texnik bilimlar darajasini oshiradi, balki zamonaviy hisobot
standartlari, raqamli audit vositalari va xalqaro amaliyotdan xabardor bo‘lishlariga xizmat
qiladi. Shu yo‘sinda TMZ hisobi va auditi zamonaviy talablar darajasida takomillashadi. TMZ
hisobi bilan shug‘ullanuvchi buxgalter va auditorlarning bilim darajasini oshirish, doimiy
o‘quv mashg‘ulotlarini tashkil etish takomillashuvning kalitidir.
Xulosa.
Tovar-moddiy zahiralar har qanday xo‘jalik yurituvchi subyektning moliyaviy
salohiyatini aniqlovchi asosiy aktivlar sirasiga kiradi. Ularning hisobini zamonaviy talablar
asosida yuritish, axborot texnologiyalarini keng joriy qilish va auditorlik tekshiruvlarini
tizimli ravishda o‘tkazish orqali moliyaviy intizomni oshirish mumkin. Shu bois, TMZ hisobini
takomillashtirish faqat buxgalterlar zimmasidagi vazifa bo‘lib qolmasdan, korxonaning
umumiy boshqaruv strategiyasining muhim qismiga aylanishi lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abduraxmonov Q.X. (2019). Buxgalteriya hisobining zamonaviy tamoyillari. Toshkent:
Iqtisodiyot nashriyoti.
2.
Qurbonov R.J. (2021). Tovar-moddiy boyliklar harakatini hisobga olish va auditni
takomillashtirish yo‘llari. “Iqtisodiy fanlar axborotnomasi”, №2, 45–51-betlar.
3.
Сидорова Е.В. (2020). Аудит товарно-материальных запасов в условиях цифровой
118
трансформации. Москва: Финансы и статистика.
4.
Журавлева И.Г., Абрамова А.В. (2018). Бухгалтерский учет и внутренний контроль
запасов. Санкт-Петербург: Питер.
5.
Lee, S.H. (2021). Inventory Valuation and Internal Control in Korean Manufacturing
SMEs. Asian Journal of Accounting Research, Vol. 6, No. 2, pp. 112–128.
6.
Nakamura, Y. (2019). Digital Transformation in Inventory Management: A Case Study of
Japanese Firms. International Journal of Asian Business, Vol. 4, No. 3, pp. 90–104.
7.
Schmidt, M., & Meyer, T. (2017). Modern Inventory Accounting under IFRS and its Audit
Challenges. European Accounting Review, Vol. 26, No. 4, pp. 623–648.
8.
Müller, K. (2022). The Role of Internal Audit in Inventory Fraud Prevention in EU
Logistics Firms. Journal of European Auditing Practices, Vol. 8, Issue 1, pp. 33–47.
9.
Anderson, R. & Black, J. (2018). Advances in Inventory Control: A Financial Reporting
Perspective. Journal of Accounting and Economics, Vol. 65, Issue 1, pp. 74–92.
10.
Thomas, L. (2023). AI-Based Inventory Valuation Models and their Impact on Audit
Efficiency. Contemporary Auditing Review, Vol. 12, No. 1, pp. 11–27.
11.
Abdullaeva Z.Sh. (2020). Tovar-moddiy zahiralarni nazorat qilish va audit qilish
mexanizmlari. Moliyaviy tahlil jurnali, №4, 63–70-betlar.
12.
Karimova D.M. (2022). O‘zbekiston korxonalarida zahiralar hisobi va MSFO talablari.
Buxgalteriya hisobi va audit, №2, 29–36-betlar.
13.
World Bank (2021). Modernizing Inventory Management in Developing Economies: A
Diagnostic Toolkit. Washington, D.C.: The World Bank Publications.
