161
TIJORAT BANKLARIDA KREDIT OPERATSIYALARI XISOBI VA AUDITINI
TAKOMILLASHTIRISH (IPAK YO’LI AITB MISOLIDA)
Uzoqov Shohrux Axmat o’g’li
O’zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16735907
Mamlakatimizda bozor iqtisodiyoti sharoitida moliyaviy muassasalar, ayniqsa, tijorat
banklarining iqtisodiy jarayonlardagi roli tobora ortib bormoqda. Xususan, ularning kredit
faoliyati orqali real sektorni moliyalashtirish, tadbirkorlik subyektlarini qo‘llab-quvvatlash,
investitsion loyihalarni amalga oshirishda muhim moliyaviy vositachilar sifatidagi o‘rni
nihoyatda katta. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, kredit operatsiyalarini to‘g‘ri hisobga olish,
ularning shaffof va ishonchli auditi bozor ishtirokchilari, investorlar va nazorat organlari uchun
dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Kredit operatsiyalari bank faoliyatining asosiy daromad manbai hisoblanadi. Ularning
xisobi moliyaviy hisobotning to‘g‘riligini, rentabellikni aniqlashni va risklarni baholashni
ta’minlaydi. Shu bilan birga, kredit portfeli sifatini aniqlash, kredit risklarini baholash va
yo‘qotishlarni minimallashtirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Biroq, amaliyotda kredit
operatsiyalarining hisobini yuritishda ayrim kamchiliklar va tizimli muammolar mavjud bo‘lib,
ular ushbu jarayonning mukammal auditini talab qiladi.
Ushbu tezisda “Ipak Yo‘li” AITB misolida tijorat banklarida kredit operatsiyalari xisobi va
auditini takomillashtirish masalalari tahlil qilinadi. Mazkur bankning kredit portfeli tarkibi,
kreditlash siyosati, xisob yuritish amaliyoti va audit jarayonlari asosida mavjud muammolar
aniqlanadi va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi.
Nazariy jihatdan, kredit operatsiyalari bank tomonidan yuridik va jismoniy shaxslarga pul
mablag‘larini muayyan foiz stavkasi va muddatda qarzga berish jarayoni sifatida tushuniladi.
Ular uzoq, o‘rta va qisqa muddatli bo‘lishi mumkin. Kreditlar turli shakllarda — overdraft,
lombard, ipoteka, avans, faktorinq va boshqalar ko‘rinishida taqdim etiladi. Har bir kredit turi
o‘ziga xos xisob yuritish tartibi va risk darajasiga ega bo‘lib, bank balansida ham turlicha aks
ettiriladi. Hisobda kreditlar odatda “Asosiy qarzdorlik” va “Foiz daromadlari” ko‘rinishida
yuritiladi, kreditlar bo‘yicha ta’minot, garov va boshqa kafolatlar ham muhim rol o‘ynaydi.
Audit nuqtai nazaridan qaralganda, kredit operatsiyalarining tekshiruvi uch bosqichda —
oldindan, joriy va yakuniy nazorat sifatida amalga oshiriladi. Kredit ajratish jarayonining
qonuniyligi, ichki siyosatlarga muvofiqligi, garov qiymatining etarliligi, risklarni baholash va
ularni yoritilishi asosiy tekshiruv obyektlaridan hisoblanadi. Shuningdek, hisob-kitoblarda
noto‘g‘ri aks ettirilgan kreditlar, yomon kreditlar (NPL — Non-Performing Loans) va ularning
zaxiralari ham auditorlik tekshiruvining asosiy e’tibor markazidir.
“Ipak Yo‘li” AITB misolida o‘rganilgan amaliy tahlil bankning kredit portfeli 2023-yil oxiri
holatiga ko‘ra 7,2 trln so‘mni tashkil etganini ko‘rsatdi. Shundan 65% qismini korporativ
mijozlarga, 25% — chakana mijozlarga va 10% — mikroqarzlar tashkil etgan. Kreditlar
bo‘yicha asosiy muammolar sifatida garovlarning etarlicha baholanmasligi, ayrim kredit
shartnomalarida foiz stavkalarning bozor kursidan chetga chiqishi, shartnoma shartlarining
to‘liq hujjatlashtirilmasligi holatlari aniqlangan. Shuningdek, kreditlar bo‘yicha ehtimoliy
yo‘qotishlarga zaxira ajratish tartibida muvofiqlik darajasining pastligi kuzatilgan.
162
Kredit hisobining avtomatlashtirilgan tizimlarda yuritilishi ayrim holatlarda inson
aralashuvini cheklasa-da, tizimdagi sozlamalarning yetarlicha optimallashtirilmagani risklarni
nazorat qilish imkoniyatini kamaytiradi. Bundan tashqari, kredit qarzlarini qaytarish
muddatlari uzaytirilganda bu holatning bank ichki siyosatlariga muvofiqligi har doim ham to‘liq
tahlil qilinmasligi aniqlangan. Audit tekshiruvlarida esa ichki auditorlar tomonidan ayrim
operatsiyalar yuzasidan xulosalar umumlashtirilgan holda berilib, har bir individual holat
batafsil tahlil qilinmasligi holatlari mavjud.
Ushbu muammolarni hal qilish uchun quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
1.
Kredit risklarini baholash tizimini kuchaytirish — kredit reytingini avtomatik tarzda
hisoblaydigan, risk indikatorlarini doimiy monitoring qiladigan tizimlarni joriy etish
zarur.
2.
Garovlarni baholash tizimini takomillashtirish — mustaqil baholovchi tashkilotlar bilan
doimiy hamkorlik va baholash mezonlarini xalqaro standartlarga moslashtirish.
3.
Kredit hisobining shaffofligini oshirish — har bir kredit shartnomasi bo‘yicha aniq,
tizimlashtirilgan axborot bazasini shakllantirish.
4.
Audit faoliyatini kuchaytirish — ichki audit departamentining vakolatlarini kengaytirish,
audit metodikasini xalqaro GAAP va IFRS talablariga muvofiqlashtirish.
5.
Kredit zaxiralari hisobini qayta ko‘rib chiqish — kreditlar bo‘yicha ehtimoliy
yo‘qotishlarga ajratiladigan zaxiralarning hajmini maqbullashtirish.
Xulosa qilib aytganda, tijorat banklarida kredit operatsiyalari xisobi va auditi bankning
moliyaviy barqarorligi, ishonchliligi va samarali faoliyat ko‘rsatishi uchun asosiy omil
hisoblanadi. “Ipak Yo‘li” AITB misolida o‘rganilgan holatlar ushbu yo‘nalishda hali ham
takomillashtirishni talab qiladigan jihatlar mavjudligini ko‘rsatmoqda. Shu bois, ilgari surilgan
takliflar asosida kredit xisobi va auditini zamonaviylashtirish, raqamlashtirish va xalqaro
standartlarga muvofiqlashtirish orqali nafaqat alohida bank, balki butun bank tizimining
samaradorligi oshadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Bank tizimini isloh qilish va moliyaviy
barqarorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–3270-son qarori. 2017-yil 12-sentabr.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan tasdiqlangan “Kredit portfelini
shakllantirish va unga xizmat ko‘rsatish tartibi” nizomi, 2020-yil.
3.
Abdurahmonov Q.X., Nazarov Q.N. – Bank ishi. O‘quv qo‘llanma. – T.: “IQTISOD-MOLIYA”,
2021. – 456 b.
4.
Jurayev M.M. – Banklarda buxgalteriya hisobi. – T.: “Moliya”, 2020. – 288 b.
5.
IFRS 9 – Moliyaviy asboblar: E’tirof etish va o‘lchash. Xalqaro moliyaviy hisobot
standartlari bo‘yicha qo‘llanma. London: IFRS Foundation, 2021.
6.
Karimov K.K. – Audit asoslari. O‘quv qo‘llanma. – T.: “IQTISODIYOT”, 2019. – 320 b.
7.
O‘zbekiston Respublikasi “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni. 1996-yil 25-
aprel, (oxirgi o‘zgarishlar bilan).
8.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni. 2016-yil 13-aprel.
9.
Ipak Yo‘li AITB yillik moliyaviy hisobotlari (2022–2023 yillar). – Rasmiy veb-sayt:
163
10.
Zohidov A.Z., Raxmatov B.B. – Tijorat banklarida kreditlash va audit. O‘quv qo‘llanma. –
T.: “Iqtisodchi”, 2022. – 270 b.
