155
VALYUTA BOZORINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI (VALYUTA BIRJASI
MISOLIDA)
Mamatqulov Lochin Norqulovich
O’zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16735757
Valyuta bozori mamlakat iqtisodiyoti barqarorligi va uning tashqi iqtisodiy aloqalarini
kengaytirishda muhim o‘rin tutadi. Raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirishda moliyaviy
instrumentlar qatori valyuta bozori, xususan, valyuta birjalari orqali erkin valyuta
ayirboshlashni ta’minlash zamonaviy iqtisodiy rivojlanish talabidir. O‘zbekiston iqtisodiyoti
ochiq bozor mexanizmlariga asoslangan tizimga bosqichma-bosqich o‘tmoqda va bu jarayonda
valyuta bozorining liberallashuvi, tartibga solinishi hamda rivojlanishi ustuvor yo‘nalishlardan
biri hisoblanadi.
Valyuta bozori – bu turli mamlakatlar valyutalarining ayirboshlanishi, savdo qilinishi,
narxlari shakllanishi bilan bog‘liq iqtisodiy munosabatlar majmuasidir. Mazkur bozor valyuta
ayirboshlash kursining shakllanishi, eksport-import operatsiyalarining amalga oshirilishi,
to‘lov balansining barqarorligi, valyuta zahiralarining boshqarilishi va moliyaviy xavfsizlikni
ta’minlashda beqiyos ahamiyatga ega. Valyuta birjasi esa ushbu bozordagi rasmiy savdo va
narxlar shakllanishini markazlashtirilgan holatda boshqaruvchi institut hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasida valyuta bozorini liberallashtirish jarayonlari 2017 yildan
boshlab yangi bosqichga kirdi. Valyuta konvertatsiyasi yo‘lga qo‘yildi, valyuta
operatsiyalarining ko‘lami kengaydi, valyuta birjasi faoliyatida ochiqlik va raqobat tamoyillari
joriy qilindi. Bu esa tashqi savdo faoliyatining erkinlashuvi, to‘lov balansining yaxshilanishi
hamda investorlar ishonchini ortishiga olib keldi. Shu bilan birga, valyuta bozorini
rivojlantirishda bir qator tizimli muammolar mavjud bo‘lib, ularni hal qilish istiqbollari
mamlakat moliyaviy barqarorligini ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Valyuta bozorini rivojlantirish istiqbollari quyidagi asosiy omillar bilan bog‘liq:
birinchidan, valyuta birjalarining infratuzilmasini modernizatsiya qilish, ikkinchidan, axborot
texnologiyalarini joriy etish orqali elektron valyuta savdolarini kengaytirish, uchinchidan,
xorijiy investorlar uchun qulay valyuta siyosatini shakllantirish va to‘rtinchidan, ichki valyuta
bozorida erkin raqobat muhitini yaratish.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida valyuta savdolari asosan “O‘zbekiston
respublika valyuta birjasi” AJ orqali amalga oshirilmoqda. Ushbu birja orqali xorijiy
valyutalarning o‘zbek so‘miga nisbatan rasmiy kurslari shakllantiriladi. Erkin bozor
mexanizmlari asosida valyuta kursining shakllanishi nafaqat savdo-sotiq subyektlari uchun,
balki barcha iqtisodiy agentlar uchun muhim axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Hozirda
valyuta birjasi faoliyati elektron platformaga o‘tkazilgan bo‘lib, bu shaffoflik, tezlik va
samaradorlikni oshirmoqda. Biroq, to‘liq erkin valyuta bozorini shakllantirish uchun mavjud
normativ-huquqiy bazani mukammallashtirish zarur.
Valyuta bozorining rivojlanishiga global omillar ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Jumladan,
AQSH dollarining jahon moliya bozoridagi mavqei, neft narxlarining o‘zgarishi, geosiyosiy
beqarorliklar, xalqaro moliyaviy tashkilotlar siyosati – bularning barchasi milliy valyuta
kursiga ta’sir qiluvchi omillardandir. Shu sababli, milliy valyuta bozorini rivojlantirishda
156
nafaqat ichki iqtisodiy siyosat, balki tashqi iqtisodiy sharoitlar va xavf-xatarlarni chuqur tahlil
qilish lozim bo‘ladi.
Valyuta birjasi misolida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, mamlakatda valyuta
savdolari hajmi yildan-yilga ortib bormoqda. Bunda eksport-import operatsiyalari, xorijiy
investitsiyalar oqimi va xalqaro to‘lovlar hajmining ortishi asosiy rol o‘ynamoqda. Valyuta
bozorining liberallashuvi esa inflyatsion bosimlarning pasayishiga, iqtisodiy subyektlarning
tashqi bozorlarga chiqishida erkinlikka olib kelmoqda. Ayniqsa, eksport faoliyati bilan
shug‘ullanuvchi korxonalar uchun valyuta kursining barqarorligi katta ahamiyat kasb etadi.
Shu nuqtayi nazardan, Markaziy bankning valyuta kursi siyosati va valyuta birjasi faoliyatining
muvofiqlashtirilganligi bozor ishtirokchilarining ishonchini mustahkamlaydi.
Valyuta birjasining kelajakdagi rivoji uchun quyidagi yo‘nalishlar ustuvor hisoblanadi:
birinchidan, zamonaviy savdo algoritmlarini joriy qilish orqali valyuta savdolarining likvidligini
oshirish; ikkinchidan, xorijiy valyutalar bilan erkin operatsiyalarni yuritish imkonini beruvchi
qulay moliyaviy infratuzilmani rivojlantirish; uchinchidan, valyuta risklarini boshqarish
bo‘yicha derivativ instrumentlarni joriy qilish, bu orqali valyuta kursidagi keskin
o‘zgarishlardan sug‘urtalanish tizimini yo‘lga qo‘yish mumkin bo‘ladi.
Shu bilan birga, xalqaro tajribaga e’tibor qaratish lozim. Masalan, London, Frankfurt,
Tokio va Nyu-York valyuta bozorlarida valyuta savdolari erkin, shaffof va yuqori likvidlik
darajasida amalga oshiriladi. Bu bozorlarda nafaqat savdo hajmlari, balki tahliliy xizmatlar,
konsalting, va zamonaviy texnologik platformalarning mavjudligi valyuta bozorini jadal
rivojlanishiga olib kelmoqda. O‘zbekiston ham ushbu tajribalardan foydalangan holda milliy
valyuta bozorini yanada rivojlantirishi mumkin.
Yuqorida keltirilgan mulohazalardan kelib chiqib, quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
O‘zbekistonda valyuta bozorining liberallashuvi va valyuta birjasining faoliyatini
takomillashtirish natijasida iqtisodiy faollik ortmoqda, tashqi savdo erkinlashmoqda, valyuta
ayirboshlash operatsiyalarida ishtirokchilar soni ko‘paymoqda. Biroq bu yo‘nalishda hali
bajarilishi lozim bo‘lgan vazifalar talaygina. Jumladan, valyuta xavflarini boshqarish tizimini
rivojlantirish, yangi moliyaviy instrumentlarni joriy qilish, zamonaviy texnologik
platformalarni kengaytirish, huquqiy bazani xalqaro standartlarga moslashtirish orqali valyuta
bozorining istiqbolli rivojlanishini ta’minlash mumkin.
Shunday qilib, valyuta birjasi misolida valyuta bozorini rivojlantirish mamlakat moliyaviy
sektorining raqobatbardoshligini oshirishga, xalqaro integratsiyani chuqurlashtirishga va
makroiqtisodiy barqarorlikka erishishga xizmat qiladi. Ushbu yo‘nalishda olib borilayotgan
islohotlar natijasida O‘zbekiston Respublikasi jahon moliya bozorining to‘laqonli
ishtirokchisiga aylanish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Islomov Z.I., Vaxobov A.V. Pul-kredit va banklar. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021. – 368 bet.
2.
Ibragimov Q.X. Xalqaro moliya. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. – 312 bet.
3.
Soliyev A.T. Valyuta bozorining nazariy va amaliy asoslari. – Toshkent: Iqtisod-Moliya,
2019. – 284 bet.
4.
Karimov R.A., Yusupov A.B. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2018.
157
– 295 bet.
5.
Abdukarimov A.Sh., Nishonov F.N. Moliyaviy menejment. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021. –
310 bet.
6.
Tursunov B.O. Bank ishi va valyuta operatsiyalari. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. – 298
bet.
7.
Mamatqulov Sh.I. Moliyaviy bozorlar va ularning rivojlanish
istiqbollari. – Toshkent:
Iqtisod, 2019. – 246 bet.
8.
Krugman P., Obstfeld M. Xalqaro iqtisodiyot nazariyasi va
siyosati (o‘zbek tilidagi tarjima
nashri). – Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. – 360 bet.
9.
Xalikov Q.H. Valyuta siyosati va valyuta risklarini boshqarish. – Toshkent: Moliya, 2018. –
270 bet.
10.
Jo‘rayev N., Xasanov N. Iqtisodiy xavfsizlik va valyuta bozori
barqarorligi. – Toshkent: Fan
va texnologiya, 2019. – 232 bet.
