151
OZIQ-OVQAT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHDA CHORVACHILIK
LOYIHALARINING AHAMIYATINI OSHIRISH YO’LLARI (AMUDARYO TUMANI
MISOLIDA)
Alimov Baxodir Batirovich
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy
maktabining “Loyiha boshqaruv” kafedrasi professori v.b., PhD, dotsent
Xaytimbetov Xamza Kamalovich
O’zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16735749
ANNOTATSIYA
Amudaryo tumanida oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda chorvachilik loyihalarining
ahamiyati yoritilgan. Unda chorvachilik tarmog‘ining mavjud holati, uning mahalliy aholi
ehtiyojini qondirishdagi o‘rni, oziq-ovqat mahsulotlari yetkazib berish zanjiridagi roli hamda
iqtisodiy samaradorligi tahlil qilingan. Shuningdek, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish
yo‘llari ko‘rib chiqilib, chorvachilikni rivojlantirish orqali oziq-ovqat xavfsizligini
mustahkamlash bo‘yicha amaliy takliflar ilgari surilgan. Tadqiqot natijalari Amudaryo tumani
misolida mahalliy chorvachilik salohiyatini to‘liq ishga solishning zarurligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
oziq-ovqat xavfsizligi, chorvachilik, Amudaryo tumani, qishloq xo‘jaligi,
iqtisodiy samaradorlik, mahalliy loyihalar.
O‘zbekiston Respublikasida oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash masalasi davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Aholi sonining ortishi, iqlim
o‘zgarishlari, suv resurslarining cheklanishi va global geoiqtisodiy notinchlik sharoitida
mamlakat ichki ehtiyojlarini barqaror qondirishning eng muhim manbalaridan biri bu –
mahalliy chorvachilik tarmog‘ini rivojlantirishdan iborat. Xususan, Amudaryo tumanida
chorvachilik loyihalarini kengaytirish orqali nafaqat oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlash,
balki aholining daromadini oshirish, qishloq infratuzilmasini rivojlantirish va mahalliy bozorni
sifatli hayvonchilik mahsulotlari bilan ta’minlash mumkin.
Bugungi kunda tumanning 65 foiz qishloq xo‘jaligi yerlarida yem-xashak ekinlari
yetishtiriladi va bu resurs bazasi chorvachilikni barqaror rivojlantirishga asos yaratadi. Shu
bilan birga, suv tejovchi texnologiyalar faqat 40 foizgacha joriy etilgan bo‘lib, bu ko‘rsatkichni
oshirish orqali yem bazasining unumdorligini oshirish mumkin. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki,
tuman chorvachilik tarmog‘ida hali foydalanilmagan katta imkoniyatlar mavjud. Nasldor
qoramol ulushi atigi 35 foizni tashkil qilgani, sun’iy urug‘lantirish darajasi pastligi, zamonaviy
laboratoriyaning yo‘qligi va qayta ishlash korxonalarining yetarli emasligi sektorning intensiv
rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Aholining go‘sht va sut mahsulotlariga bo‘lgan talabini
mahalliy ishlab chiqarish hisobidan qondirish, importga bog‘liqlikni kamaytirish va mahsulot
tannarxini pasaytirish uchun chorvachilik klasterlari tizimini joriy etish lozim.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, oziq-ovqat xavfsizligi to‘rtta asosiy ustunga tayanadi:
resurs bazasi, genetik salohiyat, veterinariya xizmati va marketing-logistika infratuzilmasi.
Amudaryo tumanida bu ustunlar bo‘yicha qator ishlar amalga oshirilayotgan bo‘lsa-da,
kompleks va tizimli yondashuv yetishmaydi. Masalan, yem-xashak maydonlarini proteinga boy
dukkakli ekinlar bilan diversifikatsiya qilish, chorva genetikasini takomillashtirish uchun
seleksiya va sun’iy urug‘lantirish markazlarini ko‘paytirish, profilaktik emlashlarni
152
kengaytirish, kasalliklarni erta aniqlash bo‘yicha zamonaviy veterinariya laboratoriyasini
tashkil etish zarur. Bu borada mobil veterinariya brigadalarini GPS tizimi bilan jihozlash va
veterinariya xizmatini har bir mahallaga yaqinlashtirish muhim ahamiyatga ega.
Shuningdek, chorvachilik mahsulotlarini qayta ishlash tarmog‘ini rivojlantirish oziq-
ovqat xavfsizligi zanjirining muhim bo‘g‘inidir. Tumanda faqat bitta o‘rta go‘sht qayta ishlovchi
korxona faoliyat yuritadi, sut yig‘ish punktlari esa yetarli emas. Shuning uchun ham sutni qayta
ishlashga ixtisoslashgan kichik va o‘rta korxonalarni davlat-xususiy sheriklik asosida tashkil
etish lozim. Logistika tizimida esa sovutkichli transport vositalarining tanqisligi mahsulot sifati
va saqlanish muddatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu muammoni yechish uchun sovutkichli
transport vositalarini subsidiyalash va lizing asosida taqdim etish bo‘yicha dasturlarni
kengaytirish talab etiladi.
Moliyaviy jihatdan esa chorvachilik loyihalarini imtiyozli kreditlar, grantlar va xorijiy
investitsiyalar bilan qo‘llab-quvvatlash zarur. Ayni paytda yoshlar va ayollarni chorvachilikka
jalb etishga qaratilgan dasturlar, startap loyihalar va o‘quv markazlari yetarli darajada yo‘lga
qo‘yilmagan. Shu bois, tuman miqyosida “Agro Skills” markazi tashkil etilib, har yili kamida 500
nafar yosh va ayolni amaliy chorvachilik bo‘yicha tayyorlash, ularni loyihalarga jalb etish
iqtisodiy faollikni oshiradi. Zamonaviy chorvachilik texnologiyalarini joriy etishda esa aqlli
sensorlar, IoT qurilmalari va raqamli monitoring tizimlari asosidagi boshqaruv platformalarini
joriy etish katta samara beradi. Bunday texnologiyalar yordamida chorva salomatligi, em-
xashak zaxiralari, ishlab chiqarish hajmi va mahsulot tannarxini real vaqt rejimida kuzatish
imkoniyati yaratiladi.
Amudaryo tumani ekologik va iqlim sharoitini inobatga olgan holda barqaror chorvachilik
modelini rivojlantirish ham muhim. Go‘ngdan organik o‘g‘it sifatida foydalanish, biomassa
asosida biogaz ishlab chiqarish, quyosh va shamol energiyasidan foydalanish orqali “yashil”
chorvachilikni yo‘lga qo‘yish mumkin. Shuningdek, “halol” va “eko” sertifikatlariga ega
mahsulotlar ishlab chiqarishni rag‘batlantirish, ularni ichki va tashqi bozorlarga chiqishiga
yordam berish orqali eksport salohiyatini kengaytirish mumkin. Tumanda ishlab chiqarilgan
mahsulotlar sifati, xavfsizligi va kelib chiqishini tasdiqlovchi QR-kodli raqamli kuzatuv tizimini
joriy etish esa iste’molchi ishonchini oshiradi va sog‘lom raqobatni shakllantiradi.
Xulosa qilib aytganda, Amudaryo tumanida chorvachilik tarmog‘i oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlashda strategik o‘rin tutadi. Mazkur sohani rivojlantirishda resurs bazasi, infratuzilma,
kadrlar, innovatsion texnologiyalar va moliyalashtirish kabi omillar bir butun tizim sifatida
ishlashi zarur. Kompleks yondashuv asosida chorvachilik loyihalarini amalga oshirish tumanda
oziq-ovqat mustaqilligini ta’minlash, iqtisodiy barqarorlikni oshirish va aholi bandligini
kengaytirishda muhim o‘rin egallaydi. Amudaryo tumanida chorvachilik tarmog‘ining
rivojlanishi nafaqat oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, balki ijtimoiy barqarorlik va hududiy
iqtisodiy taraqqiyot uchun ham muhim yo‘nalishdir. Mavjud statistik ma’lumotlarga ko‘ra,
tumandagi chorvachilik bilan shug‘ullanayotgan aholi soni yil sayin oshib bormoqda, bu esa
sohani tashkilotchilik va menejment nuqtayi nazaridan yangicha yondashuvlarni talab qiladi.
Xususan, oilaviy chorvachilik subyektlari uchun soliq imtiyozlari, maxsus subsidiyalar va
veterinariya xizmatlariga yengilliklar yaratish orqali bu qatlamni tizimli ishlab chiqaruvchiga
aylantirish mumkin. Shu bilan birga, chorvachilik loyihalarini agroturizm bilan
integratsiyalashgan shaklda yo‘lga qo‘yish orqali qo‘shimcha daromad manbalarini
shakllantirish mumkin.
153
Qolaversa, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash faqatgina mahsulot hajmini oshirish emas,
balki uning sifati, ekologik tozaligi va gigiyenik xavfsizligini ta’minlash bilan chambarchas
bog‘liq. Tumanda ishlab chiqarilayotgan chorvachilik mahsulotlari uchun xalqaro sifat va
gigiyena standartlariga mos maxsus laboratoriyalar va nazorat punktlarini joriy etish muhim
ahamiyatga ega. Bu borada mahalliy tadbirkorlar va davlat organlari hamkorligida
“Chorvachilikda sifat menejmenti” dasturini ishga tushirish taklif qilinadi. Bu dastur orqali
ishlab chiqaruvchilarni xalqaro sertifikatlar olishga tayyorlash, trening va konsultatsiyalar
o‘tkazish, sinov laboratoriyalari faoliyatini yo‘lga qo‘yish mumkin.
Mahalliy bozor bilan bir qatorda xorijiy bozorlarni ham mo‘ljallagan eksport
yo‘nalishidagi chorvachilik loyihalarini rivojlantirish lozim. Tumanda ishlab chiqarilayotgan
go‘sht, sut, teri, jun kabi mahsulotlarni eksportga yo‘naltirish uchun ularni saqlash, tozalash,
sertifikatlash va tashish infratuzilmasini jahon talablariga moslashtirish zarur. Bu borada
eksportchilarni maxsus grantlar va eksportga yo‘naltirilgan loyihalar bo‘yicha soliq imtiyozlari
bilan qo‘llab-quvvatlash muhim hisoblanadi.
Yana bir muhim jihat – bu bilimli, raqobatbardosh va ixtisoslashgan mutaxassislar
tayyorlash masalasidir. Bugungi kunda chorvachilik sohasida zamonaviy texnologiyalarni
o‘zlashtira oladigan va menejment ko‘nikmalariga ega kadrlar yetishmaydi. Shu sababli,
Amudaryo tumanida agrar yo‘nalishda kasb-hunar markazlari, fermer-menejerlar maktablari,
stajirovka va tajriba almashinuvi dasturlari tashkil etilishi soha samaradorligini oshiradi.
Yurtimiz oliy ta’lim muassasalari bilan hamkorlikda akademik bilimlar amaliy ko‘nikmalar
bilan uyg‘unlashtirilgan maxsus o‘quv kurslari joriy etilishi tavsiya qilinadi.
Ekologik barqarorlik masalasi ham chorvachilikda alohida o‘rin tutadi. Ayniqsa, issiqxona
gazlari chiqindilarini kamaytirish, chorva chiqindilarini qayta ishlash va ekologik muvozanatni
saqlash bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqilishi lozim. Tumanda biogaz ishlab chiqarish
loyihalari, organik o‘g‘it tayyorlash sexlari, suv aylanma tizimlaridan foydalangan fermer
xo‘jaliklariga rag‘bat berish orqali ekologik xavfsizlikka erishish mumkin.
Bularning barchasi Amudaryo tumanining oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashdagi
chorvachilik tarmog‘i salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarishga xizmat qiladi. Strategik
yondashuv, iqtisodiy rag‘bat, ilm-fan yutuqlari, zamonaviy texnologiyalar va mahalliy tajriba
uyg‘unligi asosida yuritilgan chorvachilik siyosati orqali nafaqat tuman, balki butun respublika
miqyosida oziq-ovqat mustaqilligi, aholi salomatligi va barqaror ijtimoiy rivojlanishga erishish
mumkin bo‘ladi
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2023–2024 yillardagi
qishloq xo‘jaligini rivojlantirishga oid qaror va farmonlari.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi hisobotlari, 2024 yil.
3.
Amudaryo tumani hokimligi rasmiy ma’lumotlari va statistika bo’limining hisobotlari,
2024 yil.
4.
“Oziq-ovqat xavfsizligi: muammolar va yechimlar” ilmiy-amaliy konferensiyasi
materiallari, Toshkent, 2023 yil.
5.
Xalqaro oziq-ovqat siyosati tadqiqot instituti (IFPRI) ma’lumotlari.
154
6.
Jahon banki va FAO (BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti) tomonidan e’lon
qilingan tahliliy hisobotlar.
7.
G‘ulomov R., “Chorvachilik sohasini modernizatsiya qilish istiqbollari”, “Iqtisodiyot va
innovatsiya” jurnali, 2023 yil, №4.
8.
Qodirov A., “Oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda chorvachilik tarmog‘ining o‘rni”,
“Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti” jurnali, 2022 yil, №2.
9.
Qoraqalpog’iston Respublikasi statistika boshqarmasi rasmiy sayti:
10.
FAO Uzbekistan Country Programming Framework 2021–2025.
11.
Alimov B.B. RISK MANAGEMENT IN INVESTMENT PROJECTS. International Journal of
Marketing and Technology Vol. 12 Issue 08, August 2022, ISSN: 2249-1058 Impact Factor:
6.559 Journal Homepage: http://www.ijmra.us, Email: editorijmie@gmail.com Double-Blind
Peer Reviewed Refereed Open Access International Journal - Included in the International
Serial Directories Indexed & Listed at: Ulrich's Periodicals Directory ©, U.S.A., Open J-Gate as
well
as
in
Cabell’s
Directories
of
Publishing
Opportunities,
U.S.A.
https://www.ijmra.us/2022ijmt_august.php
12.
Алимов, Б. Б. (2023). ЎЗБЕКИСТОНДА ЯШИЛ ИҚТИСОДИЁТНИ РИВОЖЛАТИРИШ
СТРАТЕГИЯСИ. Miasto Przyszłości, 37, 175-184.
13.
Miralimovich, A. M., Kholmurodovich, S. D., & Batirovich, A. B. (2023). PROSPECTS FOR
THE DEVELOPMENT OF THE GREEN ECONOMY BASED ON INVESTMENT PROJECTS IN
COOPERATION WITH DEVELOPED COUNTRIES. Western European Journal of Modern
Experiments and Scientific Methods, 1(2), 19-31.
