145
BUXORONİNG DEVORİY NAQSHLARİ: TARİXİ VA SAN'ATİ
Qayumova Nilufar Aziz qizi
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti
Me’moriy yodgorliklar bezagini ta’mirlash
ta’lim yo‘nalishi 1-bosqich talabasi
qayumovanilufar623@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16734960
Annotatsiya.
Ushbu maqola va manbalar orqali Buxoroning devoriy naqshlari, ularning
tarixi, estetik xususiyatlari va ma'naviy qiymati haqida chuqurroq bilim olish mumkin.
Naqshlarning rivojlanishida diniy e'tiqod, geografik joylashuv va xalqning ijodiy salohiyati
katta ahamiyat kasb etgan.
Kalit so‘zlar:
arxeologiya, devoriy san’at, Buxoro naqshlari, geometrik naqshlar, ganch
ishlovlari, Buxoro san’ati. tarixiy naqshlar, islomiy naqsh, arabeska.
Buxoro shahri o'zining boy tarixiy va madaniy merosi bilan mashhur. Shaharning
arxitekturasi va san'ati, xususan, devoriy naqishlar, o'ziga xos estetik va diniy ma'nolarga ega.
Buxoroning devoriy naqishlari asosan Islom san'ati va arxitekturasi bilan chambarchas bog'liq
bo'lib, ular diniy inshootlar, masjidlar, madrasalar, maqbaralar va boshqa tarixiy binolarda
keng qo'llanilgan. Buxoro viloyatining qadimiy madaniy merosi, xususan, devoriy naqsh san'ati,
hududning boy tarixiy va madaniy merosini aks ettiradi. Varaxsha shahri (hozirgi Buxoro
viloyati)da topilgan devoriy ganch va loy bezaklari, bu hududning qadimgi madaniyati va
san'ati haqida qimmatli ma'lumotlarni taqdim etadi. Varaxshadagi devoriy naqshlar, asosan,
geometrik shakllar, bo'rtma naqshlar va guldor bezaklardan iborat bo'lib, ular mineral
bo'yoqlar bilan bezatilgan. Bu naqshlar, shuningdek, elinistik madaniyatning ta'sirini ham
ko'rsatadi. Devoriy rasmlar, ganch va loy bezaklarining o'rganilishi, Buxoroning qadimgi davr
madaniyatini tashqi dunyo bilan qanday aloqada bo'lganligini va qaysi davlatlar bilan
munosabatda bo'lganligini bilib olishimizga yordam beradi.
1. Buxoroning Devoriy Naqishlarining Tarixi
Buxoro, o'zining tarixiy ahamiyati bilan O'rta Osiyoning madaniy markazlaridan biri
bo'lgan. Bu yerda turli davrlarda, jumladan, Samanidlar, Xorazmshohlar, Temuriylar va
Shayboniylar sulolalari hukmronlik qilgan. Har bir sulola o'zining arxitekturaviy va san'ati
uslublarini qoldirgan. Buxoroning devoriy naqishlari asosan Islomning yashash va diniy
simvolikalarini aks ettirgan, bu esa ulardagi naqsh va o'yma ishlovlarini o'ziga xos va betakror
qiladi.
2. Naqishlarning Estetikasi va Ma'nosi
Buxoroning devoriy naqishlari o'zida juda ko'p turdagi geometrik va o'simlik naqshlarini
o'z ichiga oladi. Bu naqshlar, ko'pincha, Qur'on oyatlari, diniy simvollar va arab harflari bilan
bog'liq bo'ladi. Geometrik naqshlar va o'simlik motiflari, xususan, arabesklarga asoslangan
dizaynlar, Islom san'atining asosiy unsurlaridir. Ushbu naqshlar ko'pincha mukammallik va
tartibni ta'kidlaydi, bu esa Islom falsafasining go'zallik, tartib va tinchlikka bo'lgan aloqasini aks
ettiradi.
3. Devoriy Naqishlarda Qur'oniy Motiflar
Buxoroning devoriy naqishlarida Qur'on oyatlari va hadislarining tasvirlari keng
tarqalgan. Bunday naqshlar diniy maqsadlar uchun ishlatilgan bo'lib, ular ibodat joylarida,
146
masjidlar va madrasalarda tasvirlangan. Qur'on oyatlari naqshlarda o'ziga xos ravishda arab
harflariga joylashtirilgan va ular tez-tez devorlarga o'ymakorlik bilan ishlangan.
4. Naqishlarning Arxitektura Bilan Bog'liqligi
Buxoro arxitekturasi va devoriy naqishlari bir-biri bilan chambarchas bog'liq. Arxitektura
elementlari, masalan, arka, kolonna va minora shakllari, naqshlar bilan uyg'unlashgan. Buxoro
masjidlarida, xususan, "Bolo Haouz" masjidida, devoriy naqishlar yuqori sifatli tasvirlar bilan
bezatilgan bo'lib, ular binoning diniy va estetik jihatlarini kuchaytiradi.
5. Buxoroning Mashhur Naqshlari
Buxoroda eng mashhur devoriy naqishlardan biri "Samarqand naqshlari" deb ataladi. Bu
naqshlar, ko'pincha, o'simliklar va geometrik shakllardan tashkil topgan bo'lib, ularda eng
yuksak san'atkorlik darajasi ko'rsatilgan. Yana bir mashhur naqsh turi — "Islom naqshlari"
bo'lib, ular tasviriy ma'nolari bilan ham Islomning muqaddas qadriyatlarini yoritadi.
6. Devoriy Naqishlar va Buxoro Madaniyati
Devoriy naqishlar Buxoro madaniyatining ajralmas qismi bo'lib, ular nafaqat diniy, balki
milliy va tarixiy an'analarni ham aks ettiradi. Ushbu naqshlar yordamida Buxoro shahrining
ulug'vorligi va san'ati saqlanib qolgan. Buxoro devoriy naqishlarining o'ziga xosligi va
zamonaviy dizaynlar bilan uyg'unligi ushbu san'at shaklini davom ettirish va yangi avlodlarga
yetkazishda muhim ahamiyatga ega.
7. Bugungi Kunda Devoriy Naqishlarning Ahmiyati
Bugungi kunda Buxoroning devoriy naqishlari nafaqat tarixiy yodgorlik sifatida, balki
turizm va madaniy merosni saqlashning bir qismi sifatida ham muhimdir. Buxorodagi devoriy
naqishlar, asosan, kelajak avlodlarga o'zining san'ati, madaniyati va diniy qadriyatlarini
yetkazishda yordam beradi.
Buxoro O'rta Osiyoning eng qadimiy madaniy markazlaridan biri bo'lib, uning devoriy
naqsh san'ati o'ziga xosligi bilan ajralib turadi. Devoriy naqshlar, asosan, ganch va loydan
ishlangan bo'lib, ular boy tarixiy merosning bir bo'lagi hisoblanadi. Bu naqshlar Buxoro
me'morchilik maktabining yorqin namunalaridan biri sifatida tan olingan.
Devoriy naqshlarning o‘ziga xosliklari
1. Geometrik naqshlar: Ko'pincha simmetrik va takrorlanadigan shakllar ishlatiladi.
2. Guldor bezaklar: Stilize qilingan o'simlik naqshlari, ayniqsa gul va barglar tasviri keng
qo'llanilgan.
3. Kompozitsiya va rang: Mineral bo'yoqlar qo'llanilgan bo'lib, ular sarg'ish, ko'k va yashil
ranglarda ko'proq aks etadi.
Tarixiy ahamiyat Varaxsha, Buxoro va boshqa qadimiy shaharlardagi devoriy naqshlar
hududning zargarlik va san’at rivojlanganligini ko'rsatadi. Ular xalqning dunyoqarashi, diniy
e’tiqodi va estetik didining aksidir. Ayniqsa, Islom dini ta’siri kuchayganidan keyin arabeska
usulidagi naqshlar rivojlangan.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
"O'rta Osiyoning Ornamentlari Tarixi", A. Rozenberg.
2.
"Buxoro: Tarix va Me'morchilik", I. Sultonov.
3.
"Qadimgi Varaxsha Ganch Ishlari", T. Ergashev.
4.
"O‘zbekiston Arxeologiyasi" jurnalining 2019-yilgi 2-soni.
