11
ISLOM MOLIYASI ASOSIDA LOYIHALARNI MOLIYALASHTIRISH
AMALIYOTINI RIVOJLANTIRISH
Usanov Saidahror Abdig’ulom o’g’li
O’zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16958155
Zamonaviy global iqtisodiyotda moliyalashtirish mexanizmlarini diversifikatsiyalash,
iqtisodiy xavfsizlikni ta'minlash va barqarorlikka erishish dolzarb vazifalardan biri bo‘lib
qolmoqda. Ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun ishonchli, halol va uzoq muddatli
investitsiya manbalariga ega bo‘lish iqtisodiy yuksalishning muhim sharti hisoblanadi. Shu
nuqtai nazardan qaralganda, islom moliyasi nafaqat shariat talablariga asoslangan moliyaviy
model, balki zamonaviy iqtisodiyot talablariga javob beruvchi, ijtimoiy adolat va barqaror
rivojlanishni ta’minlovchi muqobil moliyaviy tizimdir. Ushbu tizim loyihalarni
moliyalashtirishda ham tobora kengroq qo‘llanilmoqda.
Islom moliyasi shariat qonun-qoidalariga asoslangan bo‘lib, uning asosiy tamoyillari foyiz
olishni taqiqlash, real aktivlarga tayanish, spekulyatsiyaga yo‘l qo‘ymaslik va risk hamda
foydani adolatli taqsimlashdan iborat. Bu yondashuv islomiy loyihaviy moliyalashtirish
mexanizmlarini boshqa moliyaviy tizimlardan ajratib turadi. Loyihalarni moliyalashtirishda
foydalaniladigan asosiy vositalar — ijara, murabaha, mudaraba, musharaka, istisna, salam
hamda sukuk kabi islomiy moliyaviy instrumentlardir.
Ijara — bu aktivni ijaraga berish asosida amalga oshiriladigan moliyalashtirish shakli
bo‘lib, loyiha egasi mol-mulkni vaqtincha foydalanish uchun oladi va buning evaziga to‘lov
qiladi. Murabaha — bu xaridor uchun tovarni bank yoki investor tomonidan xarid qilib, ustama
qo‘shib sotish shaklidir. Mudaraba esa — kapital egasi bilan boshqaruvchi o‘rtasidagi foyda va
zararni bo‘lish asosida tuziladigan sheriklikdir. Musharaka — barcha tomonlarning loyihaga
moliyaviy yoki boshqa resurslar bilan qo‘shilishi va foyda-zararni ulushga qarab bo‘lishini
nazarda tutadi.
Islomiy moliyalashtirishda eng ko‘p foydalanilayotgan instrumentlardan biri bu — sukuk,
ya’ni islomiy obligatsiyalardir. Sukuk real aktivga asoslangan bo‘lib, foiz emas, balki mulkdan
keladigan daromad asosida ishlaydi. Yirik infratuzilma loyihalari — yo‘llar, elektr stansiyalari,
aeroportlar va boshqa strategik ob’ektlar aynan sukuk orqali moliyalashtirilgan holatlar
ko‘plab mamlakatlar tajribasida uchraydi. Bu vosita orqali investorlar haqiqiy aktivlarga egalik
qiladi va ularning daromadi loyihaning haqiqiy iqtisodiy natijalariga bog‘liq bo‘ladi.
1-jadval
Islomiy moliyaviy instrumentlar turlari va ularning asosiy jihatlari
Islomiy
moliyaviy
instrument
Asosiy mazmuni
Asosiy xususiyatlari
Ijara
Aktivni ijaraga berish orqali
moliyalashtirish shakli
Loyiha egasi mulkni
vaqtinchalik foydalanadi va
ijara to‘lovi qiladi
Murabaha
Bank tovarni xarid qilib,
ustama qo‘shib xaridorga
sotadi
Foiz o‘rniga ustama qo‘shiladi,
real tovar asosida
12
Mudaraba
Kapital egasi va boshqaruvchi
o‘rtasida foyda-zararni bo‘lish
asosidagi sheriklik
Foyda va zarar adolatli
taqsimlanadi
Musharaka
Tomonlarning moliyaviy yoki
boshqa resurslar bilan
loyihaga qo‘shilishi va foyda-
zararni ulushga qarab
taqsimlash
Sheriklik asosida kapital va
risklarni bo‘lishish
Istisna
Oldindan kelishilgan tovarni
keyinchalik ishlab berish
shartnomasi asosida
moliyalashtirish
Qurilish va ishlab chiqarish
loyihalari uchun ishlatiladi
Salam
Oldindan to‘lov asosida
kelajakda tovar yetkazib
berish shartnomasi
Oldindan moliyalashtirish,
kelajakdagi hosil yoki
mahsulot
Sukuk
Islomiy obligatsiya, real
aktivga asoslangan, daromad
aktivdan keladigan foydaga
bog‘liq
Investor haqiqiy aktivlarga
egalik qiladi, daromad
loyihaning iqtisodiy
natijalariga bog‘liq
Manba:
Usmani (2002), Iqbal & Mirakhor (2011), Khan (1994), Saeed (1996), El-Gamal
(2006), Ayub (2007), Jobst (2007) asarlari asosida, muallif tomonidan tuzildi.
Jadvalda islomiy moliyaviy instrumentlarning asosiy turlari, ularning mazmuni va amaliy
xususiyatlari keltirilgan. Ushbu vositalar shariat tamoyillariga asoslanib ishlab chiqilgan bo‘lib,
foiz (ribo) olish taqiqlangan va barcha operatsiyalar real aktivlarga tayanadi. Har bir
instrumentning o‘ziga xosligi mavjud: masalan
,
Ijara ko‘proq ko‘chmas mulk va asbob-
uskunalarni moliyalashtirishda qo‘llanadi, Murabaha
savdo va chakana moliyalashtirishda
keng tarqalgan, Mudaraba va Musharaka
sheriklik asosida risk va foydani taqsimlash imkonini
beradi
.
Istisna va Salam qishloq xo‘jaligi va ishlab chiqarish sohalarida samarali bo‘lsa, Sukuk
yirik infratuzilma loyihalarini moliyalashtirishda asosiy vosita sifatida xalqaro amaliyotda keng
qo‘llanilmoqda. Shu jihatdan, ushbu instrumentlar nafaqat moliyalashtirish mexanizmlarini
diversifikatsiya qiladi, balki iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy adolatni ta’minlashga ham xizmat
qiladi.
Bugungi kunda islomiy moliyalashtirish amaliyoti nafaqat musulmon davlatlarda, balki
boshqa mamlakatlarda ham joriy etilmoqda. Jumladan, Indoneziya, Malayziya, Saudiya
Arabistoni, Pokiston, Birlashgan Arab Amirliklari singari mamlakatlarda islomiy loyihaviy
moliyalashtirish yirik miqyosda yo‘lga qo‘yilgan. Pokistonda gidroelektr stansiyalar, kon
loyihalari, avtomobil yo‘llari islomiy banklar va sukuk emissiyasi orqali moliyalashtirilgan.
Indoneziyada esa hukumat tomonidan chiqarilgan sukuklar orqali davlat infratuzilmasiga
sarmoya jalb qilingan.
Yevropa davlatlarida ham islomiy moliyaga qiziqish ortmoqda. Ba’zi Yevropa
mamlakatlarining qonunchiligi Shariat tamoyillariga zid bo‘lmagan asoslarda tuzilganligi
sababli, bu davlatlarda ham islomiy moliyaviy instrumentlar sinov tariqasida joriy etilmoqda.
Misol uchun, Italiyada ijara va sukuk asosida infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish bo‘yicha
13
tajribalar olib borilgan. Bu jarayon islom moliyasining faqat musulmon davlatlarga emas, balki
xalqaro miqyosda universalligi va qulayligini ko‘rsatmoqda.
Islom moliyasining ustunliklaridan biri — bu ijtimoiy adolat tamoyiliga asoslanishi.
Moliyaviy bitimlarda spekulyativ harakatlar, g‘arar va noaniqliklar, zararli ishlab chiqarish yoki
faoliyatlarni moliyalashtirish taqiqlangan. Bunday yondashuv atrof-muhitni muhofaza qilish,
ijtimoiy himoya va uzoq muddatli barqaror rivojlanishni ta’minlaydi. Ayniqsa, islomiy
moliyaning barqaror rivojlanish maqsadlari bilan uyg‘unligi uni zamonaviy global iqtisodiyot
uchun dolzarb qilmoqda.
Shunga qaramay, islomiy loyihaviy moliyalashtirishda bir qator muammolar mavjud. Eng
asosiy muammo — bu islom moliyasining huquqiy infratuzilmasining yetarlicha
shakllanmaganligi, xalqaro standartlarning farqliligi, investorlarning bu instrumentlarga to‘liq
ishonmasligi va riskdan qochishga moyilligi. Bundan tashqari, ba’zi mamlakatlarda islom
moliyasining nazorat va audit tizimi to‘liq yo‘lga qo‘yilmagan. Bu esa islomiy moliyaviy
mahsulotlarning xalqaro moliyaviy bozorga chiqishiga to‘sqinlik qiladi.
Boshqa tomondan esa, bu soha rivojlanishi uchun katta imkoniyatlarga ega. Xususan,
axborot texnologiyalarini joriy etish, islomiy moliyaviy savodxonlikni oshirish, xalqaro
moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni kuchaytirish orqali ushbu sohani yuksaltirish mumkin.
Islom moliyasi nafaqat moliyaviy resurs jalb qilish vositasi, balki ijtimoiy farovonlik va iqtisodiy
adolatga erishish yo‘lida strategik vositaga aylanishi mumkin.
O‘zbekiston sharoitida ham islom moliyasi orqali loyihalarni moliyalashtirish istiqbollari
mavjud. Mamlakatda investitsiyaviy muhitni yaxshilash, yangi moliyaviy xizmatlarni joriy etish,
shuningdek, shariat tamoyillariga muvofiq moliyaviy mahsulotlarga ehtiyoj ortib bormoqda.
Islom moliyasi orqali ayniqsa infratuzilma, energetika, sog‘liqni saqlash va qishloq xo‘jaligi
loyihalarini moliyalashtirish bo‘yicha muhim salohiyat mavjud. Bu borada qonunchilik
asoslarini yaratish, islomiy banklar va investitsiya fondlarini shakllantirish, xalqaro tajribani
o‘rganish zarur.
Xulosa qilib aytganda, islom moliyasi asosida loyihalarni moliyalashtirish amaliyoti —
zamonaviy iqtisodiy muammolarga javob bera oladigan, barqaror va ijtimoiy mas'uliyatli
moliyaviy modeldir. U real iqtisodiyot bilan bog‘liq, spekulyatsiyadan holi va foyda-zararning
adolatli taqsimlanishini ta’minlaydi. O‘zbekiston va boshqa rivojlanayotgan davlatlar uchun bu
yondashuv iqtisodiy mustaqillik, halol sarmoya va xalq farovonligi yo‘lida muhim vosita bo‘lib
xizmat qilishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Usmani, M.T. (2020).
An Introduction to Islamic Finance
. Karachi: Idaratul Ma’arif.
2.
Iqbal, Z. & Mirakhor, A. (2017).
An Introduction to Islamic Finance: Theory and Practice
.
3rd ed. Singapore: Wiley.
3.
Khan, M. (2019).
Islamic Economics and Finance: A Glossary
. Updated Edition. London:
Routledge.
4.
Saeed, A. (2018).
Islamic Banking and Interest: Prohibition of Riba and Its Contemporary
Interpretation
. Leiden: Brill.
5.
El-Gamal, M. (2015).
Islamic Finance: Law, Economics, and Practice
. Revised Edition.
14
Cambridge University Press.
6.
Ayub, M. (2019).
Understanding Islamic Finance
. 2nd ed. Chichester: Wiley.
7.
Jobst, A. (2021).
The Economics of Sukuk and Islamic Capital Markets
. IMF Research Paper
Series.
8.
Chapra, M.U. (2016).
The Future of Economics: An Islamic Perspective
. 2nd ed. Leicester:
The Islamic Foundation.
9.
Karimov, A.A. (2022).
O‘zbekistonda islomiy moliya tizimini rivojlantirish yo‘nalishlari
.
Toshkent: Iqtisodiyot.
10.
Abdukarimov, B.B. (2023).
Islom moliyasi va bank amaliyoti: nazariya va tajriba
. Toshkent:
Akademnashr.
