1
«Zamonaviy dunyoda amaliy fanlar: muammolar va
yechimlar» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
МАККАЖЎХОРИ СЎТАЛАРИ ҚОБИҚЛАРИНИНГ ИШЧИ
ОРГАНЛАР ТАЪСИРИДА ТИТИЛИШИНИ ТАДҚИҚ ЭТИШ
Ғ.Ғ.Фозилов
1
, Ў.Э.Зоиров
2
, Ш.Х.Юлдашев
3
1
PhD, “ТИҚХММИ” миллий тадқиқот университети,
2,3
тадқиқотчилар, ТИҚХММИ” миллий тадқиқот университети
https://doi.org/10.5281/zenodo.6068530
Аннотация.
Ушбу мақолада маккажўхори сўтаси қобиқларини
сўтаянчгич қурилмасининг сидирувчи планкалар таъсирида титилиш
жараёнини тадқиқ қилиш бўйича олиб борилган назарий тадқиқотлар
натижалари келтирилган.
Аннотация.
В
данной
статье
представлены
результаты
теоретического исследования процесса шелушения обёртки кукурузных
початков под воздействием сдирающих планок устройства для обмолота
кукурузы.
Калит сўзлар:
маккажўхори, сўта, қобиқ, дон, зарба кучи, планка тезлиги.
Маккажўхори сўталарини қобиқларидан тозаламасдан янчиб, донини
ажратиб оладиган қурилмани ишлаб чиқиш устида изланишлар олиб
борилди. Олиб борилган изланишлар натижасида такомиллашган
сўтаянчгич қурилма ишлаб чиқилди ва унинг техник янгиликларига
Ўзбекистон Республикасининг FAP 00736 ва FAP 00776 патентлари олинди
[1,2].
Тадқиқотлар мобайнида қобиқли сўталарнинг тузилиши ва физик-
механик хоссаларини ўрганиш даврида қобиқлар сўталарни зич ҳолатда 6-
7 қават ўраб туриши аниқланди. Қобиқли сўталарни янчиб, донини
ажратиб олиш учун дастлаб сўталарнинг қобиқларини сидириш ёки титиш
талаб этилади. Бунинг учун сидирувчи планкалар ишлаб чиқилган бўлиб,
унинг таъсирида сўта қобиқларининг титилиш жараёнининг моҳиятини
очиб бериш зарур бўлади. Бунда сидирувчи планка томонидан қобиқли
сўтага берилган зарба кучи P
з
ни иккита ташкил этувчига, яъни сўтанинг
маркази томон йўналган P
зм
ва сўтага уринма йўналган P
зу
ташкил
этувчиларга ажратилади (1-расм) P
зу
қуйидагича аниқланади:
0
0
0
0
з
о
з
з
зу
cos
P
90
sin
P
sin
P
P
, (1)
бунда
– зарба кучи ва унинг сўта маркази томон йўналган ташкил
этувчиси орасидаги бурчак, град.;
0
– барабан ўқидан сўта ўқигача бўлган
масофа ва сўта радиуси орасидаги бурчак (барабан ва сўта марказини
туташтирувчи тўғри чизиқ ва сўта марказини сидирувчи планка
таъсир этган нуқта билан туташтирувчи тўғри чизиқ орасидаги бурчак),
2
«Zamonaviy dunyoda amaliy fanlar: muammolar va
yechimlar» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
град.;
0
– барабан ўқидан сўта ўқигача бўлган масофа ва барабан радиуси
орасидаги бурчак (барабан ва сўта марказини туташтирувчи тўғри чизиқ ва
сўтанинг сидирувчи планка таъсир этган нуқтасини барабан маркази билан
туташтирувчи тўғри чизиқ орасидаги бурчак), град.
P
зм
кучининг ифодаси:
0
0
0
0
з
о
з
з
зм
sin
P
90
cos
P
cos
P
P
(2)
бунда
–зарба кучи ва уни уринма ташкил этувчиси орасидаги бурчак,
град.
1 – сидирувчи планка; 2 – барабан; 3 – дека; 4 – қобиқли сўта
1-расм. Янчиш аппаратида сидирувчи планканинг қобиқли сўта
билан ўзаро таъсирлашиш схемаси
Уринма зарба кучи P
зу
сўтадаги қобиқ ва донни титилишига ҳамда
сўтанинг ўз ўқи атрофида айланишига ҳизмат қилса, диаметрал зарба кучи
P
зм
сўтанинг эзилиши ва сўтанинг дека бўйлаб ҳаракатланишини
таъминлайди.
Бунда планканинг зарбадан олдинги тезлиги:
п
б
п
R
V
, (3)
бунда
ω
б
– барабаннинг бурчак тезлиги, с
-1
;
R
п
– планка радиуси
У ҳолда сидирувчи планканинг зарбадан олдинги сўта марказига
томон йўналган тезлиги қуйидагича бўлади:
3
«Zamonaviy dunyoda amaliy fanlar: muammolar va
yechimlar» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
0
0
sin
V
V
п
0
пм
. (4)
Сидирувчи планка ва қобиқли сўтанинг зарбадан олдинги ва кейинги
тезликлари орасида қуйидагича боғлиқлик мавжуд:
0
см
0
пм
к
см
к
пм
V
V
k
V
V
, (5)
бунда
к
пм
V
– сидирувчи планканинг зарбадан кейинги тезлиги, м/с;
к
см
V
–
сўтанинг зарбадан кейинги тезлиги, м/с; k – тикланиш коэфициенти, k = 0,3;
0
пм
V
– сидирувчи планканинг зарбадан олдинги тезлиги (зарба кучининг
сўта маркази томон йўналган қисми йўналиши бўйича), м/с;
0
см
V
– сўтанинг
зарбадан олдинги тезлиги (зарба кучининг сўта маркази томон йўналган
қисми йўналиши бўйича), м/с.
Агар сидирувчи планканинг зарбадан олдинги ва кейинги тезлиги
ўзгармас
0
пм
к
пм
V
V
ҳамда сўтанинг зарбадан олдинги тезлиги
0
0
см
V
эканлигини ҳисобга олсак, (5) га кўра сўтанинг зарбадан кейинги тезлиги
0
пм
к
см
V
k
1
V
. (6)
Янчиш аппарати бўйлаб сўтанинг зарбадан кейинги айланма тезлиги:
0
к
см
а
с
sin
V
U
(7)
(6), (3) ва (4) ифодаларни ҳисобга олсак (7) ифода қуйидаги
кўринишга келади:
0
0
1
sin
sin
R
k
U
0
п
б
а
с
. (8)
Қобиқли сўтанинг янчиш аппарати ичида айланма ҳаракатидаги
бурчак тезлиги:
R
/
U
ca
ca
=
R
/
sin
sin
R
k
0
п
б
0
0
1
. (9)
(3) ва (9) ифодалар бўйича ҳисоблашлар шуни кўрсатдики,
барабаннинг 600 мин
-1
айланишлар частотасида унинг бурчак тезлиги
ω
б
=62,8 c
-1
ни, сўтанинг зарбадан кейинги бурчак тезлиги эса ω
са
=14,1 с
-1
ни
ташкил этади, яъни
б
ca
тезлик ўринли. Тенгсизликни физик
маъноси: сўта планкадан олган зарбаси таъсирида отилиб кетмайди ва
аксинча, планка сўтанинг устидан эзғилаб ўтади ва қобиқларни титади.
Бунда маълум бир
t
1
вақт ичида сидирувчи планка дека бўйлаб
ҳаракаланаётган қобиқли сўтага бориб етади ва шу пайтда сўтанинг
эзилиши бошланади. Шундан сўнг
t
2
вақтда қобиқли сўтанинг сидирувчи
4
«Zamonaviy dunyoda amaliy fanlar: muammolar va
yechimlar» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
планка томонидан максимал даражада эзилишига эришилади.
t
3
вақтда эса
қобиқли сўтанинг эзилиши тугайди.
Бу вақтлар оралиғида сидирувчи планка қобиқли сўтани эзиб ўтади
ва сўтанинг эзилиши тугайди. Ҳисоблашлар шуни кўрсатдики,
t
1
=
t
3
=
0,0019 с ва
t
2
=
0,0027 с келиб чиқади.
Фойдаланилган адабиётлар
1. Астонақулов К.Д., Фозилов Ғ.Ғ., Қодиров Б.Х. Патент № FAP 00736.
Маккажўхори сўталарини янчиш учун қурилма // Расмий ахборотнома. –
2012. – № 7.
2. Астонақулов К.Д., Фозилов Ғ.Ғ., Қодиров Б.Х., Очилдиев О.Ш., Хатамов
Б.А. Патент № FAP 00776. Маккажўхори сўталарини янчиш учун янчгич
қурилма // Расмий ахборотнома. – 2012. – № 12.
