27
BYUDJET TASHKILOTLARIDA PUL MABLAG‘LARI HISOBINI
TAKOMILLASHTIRISH
Elchiboyev Sirojiddin Faxriddinovich
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Tel: +99899 844 17 15
https://doi.org/10.5281/zenodo.14851223
Byudjet tashkilotlarining maqsadlari asosan ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan muhim
xizmatlarni taqdim etish va jamoatchilik manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. Ularning
asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat: Jamoatchilik ehtiyojlarini qondirish: Byudjet
tashkilotlari davlat yoki jamoatchilik tomonidan qo‘yilgan talab va ehtiyojlarga javob berish
uchun tashkil etiladi. Bu tashkilotlar sog‘liqni saqlash, ta'lim, ijtimoiy xizmatlar, madaniyat va
boshqa sohalarda xizmatlar ko‘rsatadi. Davlat siyosatini amalga oshirish: Byudjet tashkilotlari
davlatning iqtisodiy va ijtimoiy siyosatini amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ular
davlatning maqsadlariga mos ravishda faoliyat yuritadi va uning ijtimoiy, iqtisodiy, va ekologik
maqsadlarini qondirishga yordam beradi.
Xalqaro va ichki hamkorlikni rivojlantirish: Byudjet tashkilotlari davlatning xalqaro
hamkorlik va ichki hamkorlikni rivojlantirishga yordam beradi. Misol uchun, ta'lim va sog'liqni
saqlash sohalarida o'zaro tajriba almashish, grantlar olish, va xalqaro loyihalarda ishtirok etish.
Ijtimoiy barqarorlikni ta'minlash: Byudjet tashkilotlari orqali davlat ijtimoiy barqarorlikni
ta'minlashni maqsad qiladi. Ular yordamida ijtimoiy himoya, mehnat muhofazasi, sog'liqni
saqlash va ta'lim sohalarida tenglik, adolat va barqarorlikka erishiladi. Iqtisodiy samaradorlikni
ta'minlash: Har qanday byudjet tashkiloti o‘z faoliyatini samarali va tejamkorlik bilan amalga
oshirishni maqsad qiladi. Ular resurslarni optimal ishlatish, xatarlarni kamaytirish va moliyaviy
ehtiyojlarga javob berish uchun samarali boshqaruv tizimlariga muhtoj.
Xizmat sifatini oshirish: Byudjet tashkilotlarining maqsadlaridan yana biri –
ko‘rsatiladigan xizmatlarning sifatini oshirishdir. Bu xizmatlar orqali xalqning hayot sifatini
yaxshilash, ma'naviy va madaniy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash hamda ijtimoiy
muammolarni hal etishga yordam beradi. Davlat byudjetining samarali ishlatilishini ta'minlash:
Byudjet tashkilotlari davlat mablag'larini samarali ishlatish va to‘g‘ri yo‘naltirishni maqsad
qiladi. Ular har bir mablag‘ning o‘z manziliga yetib borishini ta'minlash uchun hisobotlar va
nazoratlarni amalga oshiradi. Shu tarzda, byudjet tashkilotlari jamoatchilik uchun zarur bo‘lgan
xizmatlarni taqdim etishda, davlat siyosatining amalga oshirilishida, va ijtimoiy farovonlikni
ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Davlat byudjeti nazorati — bu davlat mablag'larining
samarali, qonuniy va maqsadli ishlatilishini ta'minlash uchun amalga oshiriladigan nazorat va
monitoring tizimidir. Ushbu nazorat turli darajadagi davlat organlari tomonidan amalga
oshiriladi va uning asosiy vazifasi davlat mablag'larini tartibga solish, ularni noqonuniy yoki
noto'g'ri ishlatishning oldini olishdir. Davlat byudjeti nazorati quyidagi asosiy jihatlarni o‘z
ichiga oladi:
Byudjetning amalga oshirilishini nazorat qilish byudjetning bajarilishini kuzatish, uning
bajarilishi uchun sarflangan mablag'larni to‘liq va aniq ro‘yxatga olish, mablag‘larning
maqsadga muvofiq sarflanishini ta'minlash. Davlat byudjeti tasdiqlangan dasturga muvofiq
amalga oshirilishi kerak, va uning bajarilishiga doimiy monitoring o‘rnatiladi. Davlat organlari
tomonidan nazorat davlat byudjeti nazorati ko‘pincha quyidagi organlar orqali amalga
28
oshiriladi: Moliya vazirligi: Moliya vazirligi byudjet mablag'larining o‘z vaqtida va to‘liq
sarflanishini nazorat qiladi. U budjet siyosatining amalga oshirilishini tekshiradi va davlat
byudjeti bo‘yicha hisobotlar tayyorlaydi. Hisob palatasi: hisob palatasi byudjet mablag‘larining
qonuniyligi va maqsadga muvofiqligini tekshiradi. Ularning asosiy vazifasi byudjet
mablag‘larining samarali va to‘g‘ri ishlatilishini tekshirishdir.
Auditorlik tekshiruvlari: davlat auditorlari tashkilotlar va idoralar tomonidan amalga
oshirilgan byudjet sarflarini tekshiradi. Auditorlik tekshiruvlari yordamida byudjet
mablag‘larining isrof bo‘lishi, yo‘qotilishi yoki noqonuniy ishlatilishining oldini olishga yordam
beriladi. Byudjet rejalarining amalga oshirilishining monitoring byudjet rejalarining bajarilishi
doimiy ravishda monitoring qilinadi. Agar tasdiqlangan byudjetga o‘zgartirishlar kiritish
zarurati tug‘ilsa, bu o‘zgartirishlar davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi va ular
jamoatchilikka e'lon qilinadi.
Davlat byudjeti bo‘yicha hisobotlar davlat byudjeti amalga oshirilgandan so‘ng, davlat
organlari va tashkilotlari o‘z faoliyatlari to‘g‘risida hisobotlar tayyorlaydi. Bu hisobotlar
jamoatchilik va parlament tomonidan ko‘rib chiqiladi, natijada byudjet mablag‘larining qayerga
sarflangani va qanday natijalarga erishilganligi haqida qaror qabul qilinadi. Jamoatchilik va
ommaviy nazorat davlat byudjeti nazoratining yana bir jihati – jamoatchilik va ommaviy
nazoratdir. Bu davlat organlari tomonidan faoliyatni oshkora qilish va byudjet mablag‘larining
sarflanishi haqida ochiq ma'lumot berishni ta'minlashni o‘z ichiga oladi. Ommaviy va jamoat
tashkilotlari, shu jumladan, mustaqil auditorlar va nufuzli institutlar byudjet mablag‘larining
samaradorligini tekshiradi. Qonuniylikni ta'minlash davlat byudjeti nazoratining eng muhim
vazifalaridan biri bu mablag‘lar sarflanishi qonun doirasida bo‘lishini ta'minlashdir. Agar davlat
mablag'lari noto‘g‘ri yoki noqonuniy ishlatilsa, ular bo‘yicha tergov o‘tkaziladi va jazo choralari
ko‘riladi. Byudjetni takomillashtirish byudjet nazorati, shuningdek, davlat byudjeti
jarayonlarini takomillashtirishga yordam beradi. Tahlil va monitoring natijalariga asoslanib,
byudjet tizimida yuzaga kelgan muammolarni hal qilish, samaradorlikni oshirish va byudjet
xarajatlarini optimallashtirishga yo‘naltirilgan chora-tadbirlar ishlab chiqiladi.
Xalqaro tashkilotlarning nazorati ba'zi hollarda, xalqaro moliyaviy tashkilotlar (masalan,
Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi) ham byudjet jarayonlarini nazorat qilishda ishtirok
etishi mumkin. Ular ko‘pincha davlatlar bilan moliyaviy yordam shartnomalari tuzishda
ishtirok etadilar va mablag‘lar qanday sarflanishini kuzatib boradilar. Byudjet tashkilotlarida
pul mablag'lari — bu davlat tomonidan moliyalashtiriladigan tashkilotlarning o‘z faoliyatini
amalga oshirish uchun ajratilgan pul mablag'lari bo‘lib, ular davlat byudjetidan, mahalliy
byudjetlardan yoki boshqa manbalardan olinadi. Ushbu mablag'lar tashkilotlarning ishini
tashkil etish, xizmatlar ko‘rsatish va ijtimoiy ehtiyojlarni qondirish uchun ishlatiladi. Byudjet
tashkilotlarida pul mablag'larining manbalari: davlat byudjeti: byudjet tashkilotlarining asosiy
moliyaviy manbai davlat byudjeti hisoblanadi. Davlatning moliyaviy rejasiga ko‘ra, mablag‘lar
ta'lim, sog‘liqni saqlash, madaniyat, ijtimoiy xizmatlar va boshqa sohalarga yo‘naltiriladi.
References:
1.
Rasuleva, M.A.
(2024).
Hayot faoliyati xavfsizligining madaniyatini shakllantirish
asoslari: Darslik.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va Oʻrta Maxsus Ta’lim Vazirligi.
2.
Vlasova L.M., Sapronov V.V., Frumkina E.S., Shershnev L.I.
(2009).
Bezopasnost
29
zhiznedeyatelnosti. Sovremennyy kompleks problem bezopasnosti: ucheb.-metod. posob. dlya
obrazovatelnykh uchrezhdeniy.
Moskva: 110 s.
3.
Gafner V.V.
(2016).
Osnovy bezopasnosti: ponyatiyno-terminologicheskiy slovar.
Moskva:
FLINTA
4.
Baeva I.A.
(2002).
Psikhologicheskaya bezopasnost v obrazovanii: monografiya.
Sankt-
Peterburg: Soyuz. – 271 s.
5.
Vyazmitinov S.N.
(2015).
Formy i metody formirovaniya kultury bezopasnosti
zhiznedeyatelnosti v Orenburgskom PKU.
Molodoy ucheny. moluch.ru
6.
Durnev R.A.
(2006).
Kultura bezopasnosti zhiznedeyatelnosti kak klyuchevoy faktor
snizheniya riskov.
Doklad na VI Vserossiyskoy konferentsii «Sovremennoe sostoyanie i
perspektivy razvitiya kursa OBZh». Moskva, AP Ki PRO Minobrnauki Rossii.
