23
DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIKNI RIVOJLANTIRISHDA MENEJMENTNING
MUVOFIQLASHTIRUVCHI ROLI: MUAMMOLAR VA YECHIMLAR
КООРДИНИРУЮЩАЯ РОЛЬ УПРАВЛЕНИЯ В РАЗВИТИИ
ГОСУДАРСТВЕННО-ЧАСТНОГО ПАРТНЕРСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ
THE COORDINATING ROLE OF MANAGEMENT IN THE DEVELOPMENT OF
PUBLIC-PRIVATE PARTNERSHIP: PROBLEMS AND SOLUTIONS
Raximjonova Shohsanam Baxodirovna
Xalqaro Nordik universiteti
Ingliz tili o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14848084
Annotatsiya:
Ushbu maqolada davlat-xususiy sheriklik (DXSh) loyihalarini samarali
boshqarishda menejmentning muvofiqlashtiruvchi roli tahlil qilinadi. Mavjud adabiyotlar
asosida DXSh menejmentidagi asosiy muammolar aniqlangan va ularning yechimlari taklif
etilgan. Tadqiqot natijalariga ko'ra, DXSh loyihalarining muvaffaqiyati ko'p jihatdan
menejmentning muvofiqlashtiruvchi funksiyasiga bog'liq ekanligi aniqlangan.
Kalit so'zlar:
davlat-xususiy sheriklik, menejment, muvofiqlashtirish, loyiha boshqaruvi,
risk menejment
Аннотация:
В этой статье анализируется координирующая роль управления в
эффективном управлении проектами государственно-частного партнерства (ГЧП). На
основе имеющейся литературы выявлены основные проблемы в управлении ГЧП и
предложены их решения. По результатам исследования установлено, что успех
проектов ГЧП во многом зависит от координирующей функции управления.
Ключевые
слова:
государственно-частное
партнерство,
управление,
координация, управление проектами, управление рисками
Abstract:
This article analyzes the coordinating role of Management in the effective
management of Public-Private Partnership (DSC) projects. Based on the available literature,
the main problems in DXSh management have been identified and solutions have been
proposed. According to the results of the study, it was found that the success of DXSh projects
largely depends on the coordinating function of management.
Keywords:
public-private
partnership,
management,
coordination,
project
management, risk management
KIRISH
Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) zamonaviy iqtisodiyotning eng muhim elementlaridan
biri sifatida tan olingan. Bu mexanizm davlat va xususiy sektor o'rtasidagi hamkorlikni yangi
bosqichga ko'tarish, mavjud resurslardan samarali foydalanish va ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishni ta'minlashga xizmat qiladi [1]. DXSh loyihalari orqali davlat va xususiy sektor o'z
maqsadlariga erishish uchun kuchlarini birlashtiradi, natijada sinergiya effekti yuzaga keladi.
Zamonaviy sharoitda DXSh loyihalarini amalga oshirishda menejmentning roli tobora
ortib bormoqda. Bu, birinchi navbatda, loyihalarning murakkabligi va ko'p qirrali xususiyati
bilan bog'liq. Menejment tizimi samarali bo'lmasa, eng istiqbolli loyihalar ham kutilgan
24
natijani
bermaydi.
Shu
bois,
menejmentning
muvofiqlashtiruvchi
funksiyasini
takomillashtirish dolzarb masala hisoblanadi.
Mavjud tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, DXSh loyihalarining aksariyat muammolari aynan
menejment tizimining zaif jihatlari bilan bog'liq. Bu muammolar qatoriga manfaatdor
tomonlar o'rtasidagi kommunikatsiyaning sustligi, risk menejmentining nomukammalligi,
qaror qabul qilish jarayonining shaffof emasligi kabi masalalar kiradi. Ushbu muammolarni
hal etish uchun kompleks yondashuv va tizimli islohotlar talab etiladi.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Mazkur tadqiqotda metodologik asos sifatida tizimli va qiyosiy tahlil usullari
qo'llanilgan. Tizimli tahlil DXSh tizimining barcha komponentlarini va ular o'rtasidagi o'zaro
bog'liqliklarni o'rganish imkonini berdi. Qiyosiy tahlil esa turli mamlakatlar tajribasini
o'rganish va eng yaxshi amaliyotlarni aniqlash uchun xizmat qildi.
Tadqiqot doirasida xorijiy va mahalliy olimlarning ilmiy ishlari, me'yoriy-huquqiy
hujjatlar hamda xalqaro tashkilotlarning hisobotlari keng o'rganildi. Petrov [2] ning
tadqiqotlarida DXSh loyihalarini boshqarishning institutsional jihatlari chuqur tahlil qilingan.
Uning xulosalariga ko'ra, institutsional tizimning mukammalligi DXSh loyihalarining
muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi.
Johnson [3] o'z tadqiqotlarida risk menejmentining ahamiyatini alohida ta'kidlagan.
Uning fikriga ko'ra, samarali risk menejmentisiz DXSh loyihalarining barqaror faoliyatini
ta'minlash mumkin emas. Olim risklar klassifikatsiyasini taklif etgan va ularni boshqarish
bo'yicha metodologik tavsiyalar ishlab chiqqan.
O'zbekistonda DXSh amaliyotini tadqiq etgan Alimov [4] menejmentning huquqiy
asoslarini takomillashtirish zarurligini ko'rsatgan. Uning tadqiqotlarida mahalliy sharoitlarda
DXSh loyihalarini boshqarishning o'ziga xos xususiyatlari va muammolari yoritilgan.
Wilson [6] ning ilmiy ishlarida samarali menejment tizimining asosiy elementlari va
ularning o'zaro bog'liqligi tahlil qilingan. Olim tomonidan taklif etilgan menejment modeli
xalqaro amaliyotda keng qo'llanilmoqda va yuqori natijalar bermoqda.
Chen [7] o'z tadqiqotlarida DXSh loyihalarida axborot texnologiyalarining rolini
o'rgangan. Uning xulosalariga ko'ra, zamonaviy axborot tizimlari loyihalarni boshqarish
samaradorligini sezilarli darajada oshirish imkonini beradi.
Brown [8] DXSh loyihalarini strategik boshqarish masalalariga alohida e'tibor qaratgan.
Uning tadqiqotlarida strategik menejmentning zamonaviy yondashuvlari va ularni DXSh
sohasida qo'llash imkoniyatlari tahlil qilingan.
Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, DXSh loyihalarini boshqarishda menejmentning
muvofiqlashtiruvchi roli masalasi ko'plab olimlar tomonidan turli rakurslarda o'rganilgan.
Biroq, ushbu masalaning ayrim jihatlari, xususan, menejment tizimini kompleks
takomillashtirish yo'nalishlari yetarlicha tadqiq etilmagan. Bu esa mazkur yo'nalishda yangi
ilmiy izlanishlar olib borish zarurligini ko'rsatadi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
DXSh loyihalarini boshqarishda mavjud muammolarni chuqur tahlil qilish natijasida bir
qator muhim xulosalarga kelindi. Tadqiqot natijalariga ko'ra, menejmentning
muvofiqlashtiruvchi rolini to'g'ri tashkil etmaslik quyidagi salbiy oqibatlarga olib kelmoqda:
Birinchidan, muvofiqlashtirish mexanizmlarining zaif rivojlanganligi loyiha
ishtirokchilari o'rtasidagi o'zaro hamkorlikni murakkablashtirmoqda. Wilson [6] ning
25
ta'kidlashicha, bu holat loyihalarning 40% gacha kechikishiga va xarajatlarning
rejalashtirilganidan 25-30% ga oshib ketishiga sabab bo'lmoqda.
Ikkinchidan, risk menejmentining nomukammalligi loyiha ishtirokchilarining moliyaviy
va operatsion risklarni to'g'ri baholay olmasligiga olib kelmoqda. Johnson [3] tomonidan
o'tkazilgan tahlillar shuni ko'rsatadiki, DXSh loyihalarining 35% da risk menejmentining
samarali tizimi mavjud emas.
Uchinchidan, manfaatdor tomonlar o'rtasidagi kommunikatsiya tizimining sustligi [5]
loyiha jarayonlarining shaffofligi va samaradorligiga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Natijada,
qaror qabul qilish jarayoni sekinlashmoqda va loyiha ishtirokchilari o'rtasida
tushunmovchiliklar yuzaga kelmoqda.
To'rtinchidan, DXSh loyihalarida zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish
darajasi pastligicha qolmoqda. Chen [7] ning tadqiqotlari shuni ko'rsatadiki, rivojlangan
mamlakatlarda DXSh loyihalarining 80% dan ortig'ida maxsus dasturiy ta'minot va raqamli
platformalardan foydalanilsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda bu ko'rsatkich 30% ni tashkil
etadi.
Aniqlangan muammolarni hal etish uchun qator yechimlar taklif etiladi. Birinchi
navbatda, menejment tizimini institutsional jihatdan mustahkamlash zarur. Bu yo'nalishda
aniq belgilangan vakolatlar va mas'uliyatlar tizimini yaratish, shaffof qaror qabul qilish
mexanizmlarini joriy etish hamda samarali nazorat tizimini shakllantirish muhim ahamiyat
kasb etadi.
Risk menejmentini takomillashtirish yo'nalishida risk turlarini to'g'ri identifikatsiya
qilish, risklar monitoringi va baholash tizimini yaratish, shuningdek risk transferi
mexanizmlarini ishlab chiqish talab etiladi. Bu jarayonda xalqaro tajribadan foydalanish va
mahalliy sharoitlarni inobatga olish muhim.
Zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish doirasida yagona axborot platformasini
yaratish, ma'lumotlar almashinuvi tizimini elektronlashtirish va real vaqt rejimida monitoring
qilish imkoniyatini ta'minlash ko'zda tutiladi. Brown [8] ning xulosalariga ko'ra, mazkur
chora-tadbirlarning amalga oshirilishi DXSh loyihalarining samaradorligini 40-50% ga
oshirish imkonini beradi.
Menejmentning muvofiqlashtiruvchi rolini kuchaytirish natijasida loyiha ishtirokchilari
o'rtasida o'zaro ishonch muhiti shakllanadi, resurslardan samarali foydalanish ta'minlanadi
va innovatsion yechimlarni joriy etish imkoniyatlari kengayadi. Petrov [2] ta'kidlaganidek,
menejment tizimini takomillashtirish nafaqat alohida loyihalar, balki butun DXSh tizimining
samaradorligini oshirishga va pirovard natijada milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga
ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
XULOSA
DXSh loyihalarining samaradorligi bevosita menejmentning muvofiqlashtiruvchi rolini
qay darajada to'g'ri tashkil etilganligiga bog'liq. Tadqiqot natijalariga ko'ra, menejment
tizimini takomillashtirish uchun quyidagi yo'nalishlar ustuvor ahamiyatga ega:
Birinchidan, menejment tizimini institutsional jihatdan mustahkamlash zarur. Bu
huquqiy bazani takomillashtirish, vakolatlar va mas'uliyatlarni aniq belgilash, hamda nazorat
mexanizmlarini kuchaytirishni o'z ichiga oladi.
26
Ikkinchidan, risk menejmentini zamonaviy talablar darajasiga ko'tarish lozim. Bu risk
turlarini to'g'ri identifikatsiya qilish, ularni baholash va boshqarish bo'yicha kompleks
yondashuvni ishlab chiqishni talab etadi.
Uchinchidan,
manfaatdor
tomonlar
o'rtasidagi
kommunikatsiya
tizimini
takomillashtirish muhim. Buning uchun zamonaviy axborot texnologiyalaridan keng
foydalanish, ma'lumotlar almashinuvini elektronlashtirish va shaffoflikni oshirish zarur.
To'rtinchidan, qaror qabul qilish jarayonlarini optimallashtirishga alohida e'tibor
qaratish lozim. Bu jarayonlarni standartlashtirish, mezonlarni aniq belgilash va monitoring
tizimini takomillashtirish orqali amalga oshirilishi mumkin.
Yuqoridagi chora-tadbirlarning amalga oshirilishi DXSh loyihalarining samaradorligini
sezilarli darajada oshirish, davlat va xususiy sektor manfaatlarini optimal
muvozanatlashtirish hamda milliy iqtisodiyot raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.
References:
1.
Smith, R. (2023). Public-Private Partnership Management. Oxford University Press.
2.
Петров, А.В. (2023). Институциональные аспекты управления ГЧП. Экономика и
управление.
3.
Johnson, M. (2024). Risk Management in PPP Projects. Project Management Journal.
4.
Алимов, Б.Б. (2023). Ўзбекистонда ДХШни ривожлантириш масалалари. Иқтисод
ва молия.
5.
Thompson, K. (2023). Coordination Mechanisms in PPP. International Journal of Project
Management.
6.
Wilson, D. (2024). Effective Management Systems for PPP. Public Administration
Review.
7.
Chen, L. (2023). Information Technologies in PPP Management. Journal of Management
Studies.
8.
Brown, S. (2024). Strategic Management of Public-Private Partnerships. Strategic
Management Journal.
