12
DAVLAT MOLIYASINI BOSHQARISHDA MOLIYAVIY NAZORAT
USULLARIDAN SAMARALI FOYDALANISH YO`LLARI
Eshnazarov Baxtiyor Safar o`g`li
Bayaliyeva Perizat saparaliyevna
O`zbekiston Respublikasi
Bank- moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi,
https://doi.org/10.5281/zenodo.14836739
Davlat moliyasi — bu davlatning iqtisodiy va moliyaviy resurslarini boshqarish, daromad
va xarajatlarni tartibga solish hamda davlatning iqtisodiy siyosatini amalga oshirishga yordam
beruvchi jarayonlar to‘plamidir. Davlat moliyasi davlatning iqtisodiy faoliyatini moliyaviy
nuqtai nazardan boshqaradi va davlat tomonidan olib boriladigan barcha moliyaviy
operatsiyalarni o‘z ichiga oladi. Bu, birinchi navbatda, davlatning byudjeti, soliqlar, davlat qarzi
va moliya siyosati kabi sohalarni o‘z ichiga oladi.
Davlat moliyasi quyidagi asosiy komponentlardan iborat:
Davlat byudjeti davlatning barcha daromadlari va xarajatlarini o‘z ichiga oladi. Byudjet,
asosan, soliqlardan olinadigan daromadlar, davlat mulkidan tushadigan tushumlar,
shuningdek, davlat qarzidan olingan mablag‘larni o‘z ichiga oladi. Byudjet davlatning iqtisodiy
siyosatini amalga oshirishda eng asosiy vosita bo‘lib, ijtimoiy dasturlar, ta'lim, sog‘liqni saqlash,
infratuzilma, mudofaa va boshqa sohalarga ajratilgan mablag‘larni belgilaydi.
Davlat moliyasining muhim jihatlaridan biri soliqlarni yig‘ishdir. Soliqlar davlatning eng
asosiy daromad manbaidir. Soliqlarni to‘lash fuqarolar va bizneslarning majburiy burchi bo‘lib,
davlat ular orqali o‘z xarajatlarini qoplashga yordam beradi. Soliq tizimi, odatda, daromad
solig‘i, qo‘shimcha qiymat solig‘i (QQS), mol-mulk solig‘i va boshqa turdagi soliqlarni o‘z ichiga
oladi.
Davlatning qarzi — bu davlatning boshqa shaxslar, tashkilotlar yoki davlatlar oldidagi
moliyaviy majburiyatlari. Davlat qarzi, odatda, davlatning iqtisodiy rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlash va muayyan loyihalarni amalga oshirish uchun qarz olishni o‘z ichiga oladi. Qarzni
qaytarish uchun davlat, o‘z navbatida, soliqlarni yig‘ish yoki boshqa daromad manbalarini
oshirishga majbur bo‘ladi.
Moliya siyosati davlatning iqtisodiy barqarorlikni saqlashga qaratilgan siyosatidir. Bu
siyosat, ayniqsa, inflyatsiyani boshqarish, pul-kredit siyosatini amalga oshirish va valyuta
kursini nazorat qilishni o‘z ichiga oladi. Moliya siyosati davlatning iqtisodiy o‘sishini
rag‘batlantirish, ishsizlikni kamaytirish va kambag‘allikni bartaraf etishga yordam beradi.
Davlat moliyasining yana bir muhim qismi ijtimoiy xarajatlardir. Ijtimoiy sohalarga
ajratilgan mablag‘lar davlatning fuqarolarining hayot darajasini yaxshilashga, ta'lim, sog‘liqni
saqlash, pensiya tizimi va ijtimoiy yordamlar kabi dasturlarni moliyalashtirishga yo‘naltiriladi.
Davlat moliyasi faqatgina daromadlar va xarajatlar masalasini hal qilishdan iborat emas,
balki iqtisodiy barqarorlikni saqlash, iqtisodiy inqirozlar oldini olish va iqtisodiy o‘sishni
ta'minlash uchun kerakli chora-tadbirlarni ko‘rish hamda resurslarni samarali taqsimlashni
ham o‘z ichiga oladi.
Davlat moliyasi, soliq siyosati va byudjet orqali iqtisodiy o‘sish uchun zarur sharoitlarni
yaratadi. Davlat investitsiyalarni rag‘batlantiradi va iqtisodiy rivojlanishning barqarorligini
ta'minlaydi.Davlat moliyasining ijtimoiy sohalarga, masalan, ta'lim, sog‘liqni saqlash va pensiya
13
tizimiga mablag‘ ajratishi, fuqarolarning hayot darajasini oshiradi va ijtimoiy tengsizlikni
kamaytiradi.
Davlat moliyasi, davlatning iqtisodiy faoliyatini tartibga solish va boshqarish uchun zarur
bo‘lgan asosiy vositadir.
Davlat moliyasi, shuningdek, iqtisodiy siyosatning amalga oshirilishida muhim rol
o‘ynaydi, chunki u iqtisodiy o‘sish va rivojlanish uchun zarur bo‘lgan resurslarni taqsimlashni
ta'minlaydi va davlatning moliyaviy barqarorligini saqlashga yordam beradi.
Nazorat usullari — bu maqsadga erishish yoki ma'lum bir tizimning ishlashini tekshirish,
boshqarish va baholash uchun qo‘llaniladigan usullar va vositalardir. Nazorat usullari keng
ma'noda foydalaniladi: ular iqtisodiy, huquqiy, ijtimoiy, yoki har qanday boshqa sohalarda
tizimlarning samarali ishlashini ta'minlash uchun zarur. Ular orqali xatoliklar, noaniqliklar,
yoki qonunbuzarliklar aniqlanadi, shuningdek, tizimning muvofiqligi va maqsadlariga mosligi
tekshiriladi.
Nazorat usullari asosan quyidagi turdagi bo‘ladi:
Bu usul, tizimning ishlashini kuzatish va kerakli ma'lumotlarni yig‘ish jarayonidir.
Monitoring orqali faoliyatning har bir qismi, shuningdek, unga ta'sir qiluvchi omillar to‘g‘risida
ma'lumotlar yig‘iladi. Bunga statistik kuzatuvlar, hisobotlar va boshqa turdagi ma'lumotlar
kiradi. Nazorat usullaridan biri — bu aniq maqsadlar va rejalarni belgilash, va ularni amalga
oshirishni kuzatish. Rejalashtirish jarayonida belgilangan maqsadga erishish uchun zarur
bo‘lgan barcha harakatlar va chora-tadbirlar rejalashtiriladi, va nazorat bu rejaning
bajarilishini tekshiradi.Iqtisodiy sohada soliq to‘lovchilarni nazorat qilish, ularning soliqlarni
to‘lashini va soliq qonunchiligiga rioya qilishini tekshirishda soliq nazorati qo‘llaniladi. Bu usul
soliq organlari tomonidan amalga oshiriladi. Ichki nazorat — bu tashkilot yoki kompaniya
ichida amalga oshiriladigan nazorat usuli bo‘lib, uning maqsadi — tashkilotning faoliyatini
samarali, qonuniy va etik jihatdan to‘g‘ri amalga oshirishni ta'minlashdir. Bu usulda
tashkilotning ichki tizimlari, hisoboti va resurslari nazorat qilinadi. Xalq nazorati — bu
fuqarolarning davlat va uning organlari faoliyatini kuzatish va nazorat qilish jarayonidir. Bunga
fuqarolarning fikrini so‘rash, norozilik bildirish yoki jamoat tashkilotlarining faoliyati kiradi.
Xalq nazorati, ayniqsa, demokratiyaga asoslangan jamiyatlarda muhim hisoblanadi.
Audit — bu moliyaviy, huquqiy yoki boshqa turdagi faoliyatlarni tekshirish va tahlil qilish
jarayonidir. Audit usullari orqali tashkilotning hisoboti, moliyaviy hisobotlar va boshqa
jarayonlar tekshiriladi, xatoliklar, qonunbuzarliklar yoki bo‘shliq mavjudligini aniqlash
maqsadida.Tashqi nazorat — bu mustaqil tashkilotlar yoki organlar tomonidan amalga
oshiriladigan nazorat turidir. Bunda, odatda, hukumat organlari, jamoat tashkilotlari yoki
xalqaro tashkilotlar tomonidan ichki faoliyatni tekshirish amalga oshiriladi. Bunday nazorat
tizimi ichki organlar tomonidan amalga oshiriladigan nazoratni mustahkamlaydi va tashqi
ko‘zdan tekshirish imkonini beradi.Nazorat usullaridan biri — bu amalga oshirilgan chora-
tadbirlarning yakuniy baholanishidir. Baholash jarayonida maqsadlarga erishish darajasi,
samaradorlik, vaqt va resurslarning qanday sarflangani tekshiriladi. Bu usul natijalarni o‘lchash
va kelajakdagi faoliyatni yaxshilash uchun zarur ma'lumotlarni beradi.
Bu usul davlat tomonidan amalga oshiriladigan va qonunlarga asoslangan nazorat turidir.
Bunda davlat organlari yoki rasmiy organlar qonunlarni buzmaslikni, shuningdek, odamlarning
huquq va erkinliklarini himoya qilishni nazorat qiladi. Bu jarayonda sudlar, prokuratura va
boshqa huquqiy organlar ishtirok etadi.
14
Nazoratning samaradorligini ta'minlash uchun sanksiyalar va jazolar qo‘llaniladi. Bular
nazorat qilinayotgan tizimning noxush yoki nojo‘ya holatlarda to‘g‘ri javob berish uchun
muhim vositalardir. Masalan, soliqlarni to‘lamagan shaxslar uchun jarimalar belgilanishi yoki
noqonuniy faoliyatni amalga oshirganlarga jazolar qo‘llanishi mumkin.
References:
1.
Rasuleva, M.A. (2024).
Hayot faoliyati xavfsizligining madaniyatini shakllantirish asoslari:
Darslik.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va Oʻrta Maxsus Ta’lim Vazirligi.
2.
Vlasova L.M., Sapronov V.V., Frumkina E.S., Shershnev L.I. (2009).
Bezopasnost
zhiznedeyatelnosti. Sovremennyy kompleks problem bezopasnosti: ucheb.-metod. posob. dlya
obrazovatelnykh uchrezhdeniy.
Moskva: 110 s.
3.
Gafner V.V. (2016).
Osnovy bezopasnosti: ponyatiyno-terminologicheskiy slovar.
Moskva:
FLINTA
4.
Baeva I.A. (2002).
Psikhologicheskaya bezopasnost v obrazovanii: monografiya.
Sankt-
Peterburg: Soyuz. – 271 s.
5.
Vyazmitinov S.N. (2015).
Formy i metody formirovaniya kultury bezopasnosti
zhiznedeyatelnosti v Orenburgskom PKU.
Molodoy ucheny. moluch.ru
6.
Durnev R.A. (2006).
Kultura bezopasnosti zhiznedeyatelnosti kak klyuchevoy faktor
snizheniya riskov.
Doklad na VI Vserossiyskoy konferentsii «Sovremennoe sostoyanie i
perspektivy razvitiya kursa OBZh». Moskva, AP Ki PRO Minobrnauki Rossii.
