87
O`ZBEKISTONDA ISLOM MOLIYASINI RIVOJLANTIRISH MASALALARI
Toxtasinova Dilbar Djalaldinovna
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14964082
Islom moliyasining rivojlanish jarayoni O‘zbekistonning iqtisodiy va moliyaviy tizimiga
yangi yo‘nalishlar olib keldi. Shu bilan birga, islomiy moliya va bank xizmatlarini
rivojlantirishda mamlakat hukumati va xalqaro hamkorlikning ahamiyati o‘sib bormoqda. Bu
tizim mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy barqarorligini ta'minlashga yordam
beradi.O‘zbekistonda islom moliyasini rivojlantirish bugungi kunda muhim ustuvor
vazifalardan biridir, chunki bu soha mamlakat iqtisodiyotini modernizatsiya qilish,
investitsiyalarni jalb etish, barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash va jamiyatda adolatni
kuchaytirish kabi maqsadlarga xizmat qiladi. Islom moliyasining rivojlanishiga qaratilgan
ba'zi asosiy chora-tadbirlar va strategiyalarni quyida ko‘rsatish mumkin:
Qonuniy va normativ huquqiy bazani yaratish. Islom moliyasining muvaffaqiyatli
rivojlanishining asosiy omillaridan biri huquqiy bazaning mustahkam bo‘lishidir. O‘zbekiston
hukumati islomiy moliya sohasidagi normativ huquqiy bazani yaratishga jiddiy e'tibor
qaratmoqda. Bunga quyidagi qadamlar kiradi. Islomiy banklarni ro‘yxatga olish va ularning
faoliyatini qonuniylashtirish. Islom moliyasiga oid qonunlarni takomillashtirish va shariatga
asoslangan moliyaviy xizmatlar uchun alohida huquqiy normativlar yaratish. Islomiy banklar
uchun foizsiz kredit va investitsiyalar tizimini yaratish.
Islomiy moliyaviy institutlar va banklar tashkil etish. O‘zbekiston hukumati islomiy
moliya bozorini rivojlantirish uchun yangi banklar va moliya institutlarini tashkil etishga
qaratilgan siyosatni amalga oshirmoqda. Islomiy banklar va moliyaviy institutlarning
ko‘payishi, ular foizsiz bank xizmatlari, Murabaha (savdo), Mudaraba (hamkorlik) va Ijarah
(lizing) kabi mahsulotlarni taklif qilmoqda. Islomiy moliya institutlari orqali kichik va o‘rta
biznesni qo‘llab-quvvatlash, yangi ish o‘rinlarini yaratish va tadbirkorlikni rivojlantirishga
yordam berish. Xalqaro islomiy banklar va moliya institutlari bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish,
xorijiy investitsiyalarni jalb qilish.
Islomiy moliya mahsulotlarini kengaytirish. Islomiy moliya bozorida yangi mahsulotlar
va xizmatlar joriy etilishi kerak. Bunga quyidagilar kiradi. Murabaha (savdo) tizimida xarid
qilingan tovarlar uchun foizsiz kreditlar berish. Mudaraba va Musharaka (hamkorlik) kabi
investitsiya va biznes hamkorliklarining kengayishi. Ijarah (lizing) tizimlari, ya'ni uzoq
muddatli ijaraga berish orqali tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlash. Takaful (islomiy sug‘urta)
tizimining joriy etilishi, bu aholiga foizsiz sug‘urta xizmatlarini taklif qiladi. Xalqaro hamkorlik
va integratsiya. Islom moliyasini rivojlantirishda xalqaro hamkorlikni kuchaytirish juda
muhim. O‘zbekiston islomiy moliya bozorida o‘z o‘rnini mustahkamlash uchun. Xalqaro
islomiy banklar va moliya institutlari bilan o‘zaro hamkorlikni rivojlantirish. Islom taraqqiyot
banki (IDB), Islom iqtisodiy hamkorlik tashkiloti (OIC) kabi tashkilotlar bilan aloqalarni
mustahkamlash. Islom moliya sertifikatlari va sukuk (islomiy obligatsiyalar) chiqarish orqali
xalqaro investitsiyalarni jalb qilish.
Ijtimoiy jihatdan foydali loyihalarni qo‘llab-quvvatlash. Islom moliyasi, shuningdek,
jamiyatdagi ijtimoiy adolatni ta'minlashga yordam beradi. Mamlakatda ijtimoiy jihatdan
88
foydali, ekologik barqaror va aholi uchun foydali loyihalarni islomiy moliya tizimi orqali
moliyalashni rag‘batlantirish kerak. Kambag‘allarga yordam berish va ularning iqtisodiy
faoliyatini rivojlantirish. Jamiyatda iqtisodiy tenglikni ta'minlash va moliyaviy inklyuzivlikni
oshirish. Islomiy moliya tizimi orqali ijtimoiy mas'uliyatli investitsiyalarni amalga oshirish.
Moliyaviy savodxonlikni oshirish.
Islom moliyasining rivojlanishi uchun aholi va
bizneslar o‘rtasida moliyaviy savodxonlikni oshirish zarur. Bu borada amalga oshiriladigan
tadbirlar. Islomiy moliya bo‘yicha xalqni o‘qitish va ma'lumot berish. Tadbirkorlar va
investorlar uchun islomiy moliya mahsulotlari va xizmatlarining afzalliklarini tushuntirish.
Moliyaviy savodxonlikni oshirish uchun seminarlar, treninglar va kurslar tashkil etish
O'zbekistonda Islom moliyasining muhimligi so'nggi yillarda sezilarli darajada ortdi, chunki
mamlakatda iqtisodiy rivojlanishning yangi yo‘nalishlari va ijtimoiy adolatni ta'minlashga
katta e'tibor qaratilmoqda. Islom moliyasining muhimligini quyidagi omillar orqali ko‘rsatish
mumkin. Ijtimoiy adolat va tenglikni ta'minlashdir.
Islom moliyasining asosiy prinsiplari — adolat, halollik va tenglikdir. Bu tamoyillar
O'zbekistonda moliyaviy tizimning rivojlanishi, ayniqsa, kambag‘allarga yordam ko‘rsatish,
biznesda va iste’molchi savdolarida halol faoliyatni rag‘batlantirish uchun juda muhimdir.
Zakat (xayriya) va sadaqa tizimlari orqali jamiyatdagi iqtisodiy tafovutlarni kamaytirish
maqsadga muvofiq bo‘ladi. Foizsiz moliya tizimi (Riba taqiqlanishi) O'zbekistonda foizsiz
moliyaviy tizimning rivojlanishi, ko‘plab odamlarning islomiy tamoyillar bo‘yicha moliyaviy
xizmatlarga ehtiyojini qondirishga imkon yaratadi. Islom moliyasining foizsiz tizimi orqali
fuqarolar, ayniqsa, foizli qarzlar yoki kreditlarni olishni istamaganlar uchun alternativ
moliyaviy xizmatlar taklif qilinadi. Bu tizimning ishlashiga davlat tomonidan ko‘rilayotgan
yordam va yengilliklar muhim omildir. Biznes va tadbirkorlikni rivojlantirish. Islom moliyasi
prinsiplariga asoslangan Musharaka (hamkorlik) va Mudaraba (investitsiya) kabi tizimlar,
biznesni rivojlantirishda foydali bo‘ladi. Bu usullar faqatgina foizsiz, balki rizq va foydaning
o‘zaro adolatli taqsimlanishiga asoslanadi. O‘zbekistonning kichik va o‘rta bizneslarini
rivojlantirishda bunday usullarni tatbiq qilish orqali innovatsion hamkorliklar va yirik
loyihalar amalga oshirilishi mumkin.
Xalqaro moliya tizimi bilan integratsiya. O‘zbekistonda Islom moliyasining rivojlanishi
xalqaro moliyaviy tizim bilan ham yaqinlashishga yordam beradi. Xalqaro miqyosda islomiy
banklar va moliya institutlari mavjud bo‘lib, bu tizim O‘zbekistonning iqtisodiy
hamkorliklarini kengaytirishda va xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Shuningdek, musulmon davlatlari bilan moliyaviy hamkorlikni rivojlantirish imkonini
yaratadi. Mahalliy iqtisodiyotda barqarorlik. Islom moliyaviy tizimida risk va foyda o‘rtasidagi
adolatli taqsimot tamoyili mavjud, bu esa iqtisodiy barqarorlikka olib keladi. Islomiy moliya,
investitsiyalarni ijtimoiy jihatdan foydali va adolatli loyihalarga yo‘naltirishga yordam beradi,
shu orqali mamlakat iqtisodiyotida barqaror rivojlanish ta'minlanadi. Tadbirkorlikni
rag‘batlantirish. Islom moliyasi, shuningdek, tadbirkorlikni rag‘batlantirish uchun turli
imkoniyatlar yaratadi. Masalan, Murabaha va Ijarah (lizing) tizimlari orqali, tadbirkorlar
uchun qimmatli aktivlarni olishda yoki uzoq muddatli moliyaviy yordamlardan foydalanishda
o‘ziga xos yengilliklar mavjud.
Yoshlar uchun imkoniyatlar. Islom moliyasi O'zbekistonda yoshlar orasida ham faoliyat
yuritishi mumkin. Foizsiz moliyaviy xizmatlar, ayniqsa, yoshlarning jamiyatda o‘z o‘rnini
topishlari va tadbirkorlik faoliyatini boshlashlari uchun yaxshi imkoniyat yaratadi.
89
O'zbekistonda Islom moliyasining muhimligi shundaki, u mamlakatda iqtisodiy barqarorlikni
ta'minlash, ijtimoiy adolatni kuchaytirish, xalqaro moliya tizimi bilan integratsiya qilish va
barqaror iqtisodiy o‘sishni amalga oshirish uchun muhim vositaga aylanishi mumkin. Bu
tizim, albatta, mamlakatning moliyaviy va iqtisodiy rivojlanishida ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
O‘zbekiston Respublikasining "Islomiy banklar to‘g‘risida"gi qonuni (2020-yil)
2.
Markaziy bankning "Islomiy banklar va moliya institutlarining faoliyatini nazorat qilish
bo‘yicha nizom" (2019-yil)
3.
O‘zbekiston Markaziy bankining "Islomiy banklar va moliya institutlari faoliyatini
boshqarish to‘g‘risida"gi nizom (2021-yil)
4.
"Islom moliyasi va bank tizimining rivojlanishi" — R. Jumanazarov
5.
"Islomiy moliya tizimining O‘zbekistonda rivojlanishi" — Xalqaro iqtisodiy tadqiqotlar
jurnali (2020)
6.
OECD. Agricultural Policy Monitoring and Evaluation 2022. — Paris: OECD Publishing,
2022. — 400 p.
7.
OECD. Agricultural Export Subsidies and Market Access // OECD Insights. 2023. Т. 30.
№2. С. 110-130.
