73
PENSIYA TIZIMINI MOLIYALASHTIRTISHNI TAKOMILLASHTIRISH VA
MOLIYAVIY BARQARORLIGINI OSHIRISH YO`NALISHLARI
Akramov Zoxirjon Zafarjon o‘g‘li
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14958297
O`zbekiston pensiya tizimida muhim ahamiyatni pensiya jamgarmalari tashkil qiladi.
Pensiya tizimi uchun mablag'lar yig'iladigan Pensiya jamg'armasi mavjud. Bu jamg'arma
davlat tomonidan nazorat qilinadi va pensiyalarni ta'minlash uchun ishlatiladi. Jamg'armaga
to'langan to'lovlar hamda boshqa davlat byudjetidan ajratilgan mablag'lar asosida pensiyalar
to'lanadi. Davlat subsidiya va qo'shimcha mablag'lar. Agar Pensiya jamg'armasi to'langan
to'lovlarni qoplashga yetarli bo'lmasa, davlat byudjetidan subsidiya ajratadi. Bu subsidiya,
asosan, pensiya tizimi moliyaviy salohiyatining kamligi sababli ajratiladi. Pensiya
jamg'armasining moliyaviy barqarorligini saqlash uchun davlat o'z mablag'larini qo'shadi.
Ishlashda davom etayotgan fuqarolar va pensiya yoshi hisoblanadi.
Agar pensiya yoshiga yetgan fuqarolar hali ham ishlashda davom etayotgan bo'lsa,
ularga korxona yoki tashkilot tomonidan ijtimoiy sug'urta to'lovlari to'lab beriladi, bu
mablag'lar jamg'armaga qo'shiladi va kelajakda pensiya to'lashga xizmat qiladi. Shaxsiy
pensiya jamg'armalari (ixtiyoriy) O'zbekistonda shaxsiy pensiya jamg'armalari tizimi
rivojlanib borayotgan bo'lib, fuqarolar o'z mustaqil ravishda qo'shimcha pensiya
jamg'armalarini tashkil etishlari mumkin. Bu tizimda fuqarolar qo'shimcha pensiya
to'lovlarini amalga oshiradilar, bu esa kelajakda ularga yanada yuqori pensiya olish
imkoniyatini yaratadi. Investitsiyalar va jamg'arma boshqaruvi
Pensiya jamg'armasidagi mablag'lar faqat pensiya to'lash uchun emas, balki
investitsiyalash uchun ham ishlatiladi. Bu jarayon investitsiya boshqaruvi orqali amalga
oshiriladi, ya'ni jamg'arma mablag'lari aksiyalar, obligatsiyalar yoki boshqa moliyaviy
instrumentlarga investitsiya qilinishi mumkin. Bu jarayon orqali jamg'arma ko'proq foyda
keltirishi mumkin va tizimning moliyaviy barqarorligini ta'minlaydi. Demografik va iqtisodiy
omillar. O'zbekiston pensiya tizimini moliyalashtirishda demografik va iqtisodiy omillar katta
ahamiyatga ega. Aholining qarishi va ishchi kuchining kamayishi pensiya tizimiga bo'lgan
talabni oshirishi mumkin. Shu boisdan, pensiya tizimining barqarorligini ta'minlash uchun
aholi tarkibi va mehnat bozori sharoitlarini hisobga olish zarur. Pensiya to'lovlari miqdori.
Pensiya miqdori ish haqi va yillar davomida to'langan sug'urta to'lovlariga qarab hisoblanadi.
Pensiya miqdori to'lovlarning uzluksizligini, ishchilar sonining ko'payishini va iqtisodiy
barqarorlikni talab qiladi. Pensiya tizimi islohoti. So'nggi yillarda O'zbekistonda pensiya tizimi
reformalardan o'tmoqda. Bu islohotlar jamg'armani mustahkamlash, pensiya yoshini oshirish,
shaxsiy pensiya jamg'armalarini joriy etish va boshqa yangiliklarni o'z ichiga oladi. Islohotlar
tizimni yanada barqaror va adolatli qilishga qaratilgan. O'zgaruvchan iqtisodiy sharoitlarni o`z
ichiga oladi.
Iqtisodiy o'zgarishlar, inflyatsiya darajasi, ish haqi o'sishi kabi omillar pensiya tizimi
moliyaviy barqarorligiga ta'sir qiladi. O'zbekiston hukumati bu omillarni hisobga olib, tizimni
yangilab boradi.
74
Pensiya tizimida moliyaviy barqarorlikni oshirish — bu tizimning uzoq muddatli
davomiyligini ta'minlash va fuqarolarga pensiya to'lovlarini o'z vaqtida va to'liq amalga
oshirish uchun zarur bo'lgan choralarni ko'rish jarayonidir. Moliyaviy barqarorlikni oshirish
uchun bir qancha asosiy yo'nalishlar va strategiyalar mavjud. Ijtimoiy sug'urta to'lovlari
hajmini oshirish. Ijtimoiy sug'urta tizimi pensiya tizimining asosiy moliyaviy manbaidir.
To'lovlar hajmini oshirish orqali pensiya jamg'armasiga mablag'lar ko'payadi. Bunga quyidagi
usullar yordamida erishish mumkin. Sug'urta to'lovlari foizini ko'paytirish: Ish beruvchilar va
ishchilardan olinadigan to'lovlar foizini oshirish, mablag'larni jamg'armaga ko'proq yig'ish
imkonini beradi. To'lovlar bazasini kengaytirish: Hozirda faqat rasmiy ishchilar to'lovlar qilsa,
yirik iqtisodiy sektorlarda (masalan, norasmiy mehnat bozorida) ishlovchilarni ham tizimga
qo'shish zarur. Ishlab chiqarish va ijtimoiy sektorlarni kengaytirish nazarda tutiladi.
Aholining mehnatga layoqatli qismi o'sishi bilan ijtimoiy sug'urta to'lovlari va pensiya
jamg'armasiga mablag'lar ko'payadi. Bu uchun: Yangi ish o'rinlarini yaratish: Mehnat bozori
kengayishi va ishlab chiqarish sohalari rivojlanishi tizimga ko'proq to'lovlar kiritilishiga
yordam beradi. Norasmiy sektorda ishlovchilarni rasmiylashtirish: Kichik va o'rta biznesni
rasmiylashtirish orqali tizimga qo'shimcha moliyaviy resurslar jalb qilish mumkin. Shaxsiy
pensiya jamg'armalarini rivojlantirish muhim ahamiyatga ega.
Shaxsiy pensiya jamg'armalari tizimi aholiga o'z pensiyalarini ko'paytirish imkoniyatini
beradi. Buni amalga oshirish uchun: Shaxsiy pensiya hisoblarini joriy etish: Fuqarolar o'z
pensiyalarini mustaqil ravishda oshirish uchun shaxsiy pensiya jamg'armalarini tashkil etish.
Shaxsiy pensiya jamg'armalari uchun soliq imtiyozlari: Shaxsiy pensiya jamg'armalariga
mablag' qo'shganlarga soliqlarni kamaytirish yoki boshqa imtiyozlar berish. Pensiya tizimi
investitsiyalarini samarali boshqarish jamg'arma mablag'larini samarali boshqarish orqali
tizimga qo'shimcha daromad olish mumkin. Investitsiya strategiyasini rivojlantirish: Pensiya
jamg'armasidagi mablag'larni aksiyalar, obligatsiyalar yoki boshqa moliyaviy instrumentlarga
investitsiya qilish orqali daromad olish. Jamg'armalarni diversifikatsiya qilish: Jamg'armadagi
mablag'larni turli sohalarga, masalan, ko'chmas mulk, davlat va xususiy obligatsiyalariga
joylashtirish, risklarni kamaytirish va daromad olish imkoniyatlarini oshirish. Pensiya yoshini
oshirish. Aholining qarish jarayonini hisobga olib, pensiya yoshini asta-sekin oshirish tizimga
qo'shimcha mablag'lar kiritilishiga imkon beradi. Bunga quyidagi choralar kiradi. Pensiya
yoshini asta-sekin oshirish: Pensiya yoshini bir necha yil davomida oshirish orqali tizimga
ishlashda davom etayotgan fuqarolardan to'lovlar ko'proq olinadi. Ishlash davrini uzaytirish:
Odamlar pensiya yoshiga yetgach ham ishlashda davom etishlarini rag'batlantirish. Bu,
ayniqsa, sog'liqni saqlash va mehnat sharoitlari yaxshilangan hollarda samarali bo'lishi
mumkin. Demografik o'zgarishlarga tayyor bo'lish pensiya tizimi uchun demografik
o'zgarishlar katta ta'sir ko'rsatadi. Aholining qarishi va ishlab chiqarish bo'yicha faol
yoshlarning kamayishi tizimga bo'lgan talabni oshiradi. Shuning uchun: demografik
prognozlar asosida rejalashtirish: Aholining qarishi, yoshlarning kamligi va ularning mehnat
bozori talablariga javob berishini oldindan hisoblash. jtimoiy sug'urta tizimini
takomillashtirish: Yangi avlodni pensiya tizimiga jalb qilish va ularga tizimning afzalliklarini
tushuntirish.
Davlat byudjeti va subsidiya siyosati agar pensiya jamg'armasi etarli mablag' bilan
ta'minlanmasa, davlat byudjeti orqali subsidiya ajratilishi mumkin. Davlat: byudjetdan
ajratiladigan mablag'larni oshirish: Davlat byudjeti orqali qo'shimcha mablag' ajratib, tizimni
75
qo'llab-quvvatlash. Tizimda adolatli taqsimlash: Davlat subsidiya va boshqa mablag'larni
fuqarolarga teng taqsimlashga harakat qiladi. Pensiya tizimi islohotlari. Tizimni
barqarorlashtirish uchun doimiy pensiya tizimi islohotlari zarur. Bu islohotlar quyidagi
yo'nalishlarda amalga oshiriladi. Pensiya hisoblash usullarini modernizatsiya qilish: Pensiya
hisoblashda modernizatsiya va shaffoflikni ta'minlash. Barcha qatlamlar uchun tizimni
takomillashtirish: Tizimda har bir fuqaroga adolatli pensiya to'lashni ta'minlash uchun yangi
mexanizmlar ishlab chiqish.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
"Pensiya ta'minoti to'g'risida"gi qonun 1993y;
2.
"Ijtimoiy sug'urta to'g'risida"gi qonun – 2008 y;
3.
"Mehnatni muhofaza qilish to'g'risida"gi qonun 1992 y;
4.
Luecke, R. (2003). Managing Change and Transition. Harvard Business School Press.
ISBN: 978-159139-573-2.
5.
Amazon Inc. (2021). Amazon Robotics and Fulfillment Centers. URL:
https://www.aboutamazon.com/innovation/amazon-robotics
6.
Netflix Tech Blog. (2020). Personalization and Machine Learning at Netflix. URL:
https://netflixtechblog.com/personalization-and-machine-learning-at-netflix-63e6ee0d3bfe
7.
Microsoft.
(2019).
Microsoft's
journey
to
the
cloud.
URL:
