96
INNOVATSION LOYIHALARNI MOLIYALASHTIRISHDA BANKLARNING ROLI
Ismatullayeva Nargiza Alimdjanovna
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Tel: +998979957795
https://doi.org/10.5281/zenodo.15268214
Bugungi globallashuv va raqobat kuchayib borayotgan sharoitda iqtisodiyotni
innovatsiyalar asosida rivojlantirish har bir davlat uchun ustuvor vazifaga aylangan.
Innovatsion loyihalar yangi texnologiyalar, mahsulotlar va xizmatlarni yaratish orqali
iqtisodiy o‘sishni jadallashtiradi, bandlikni oshiradi va eksport salohiyatini kuchaytiradi. Shu
bilan birga, innovatsion faoliyat yuqori moliyaviy xarajatlar, uzoq muddatli investitsiyalar va
noaniq natijalar bilan bog‘liq bo‘lgani uchun uni moliyalashtirish muammosi dolzarb bo‘lib
qolmoqda. Mazkur jarayonda bank-moliya institutlarining o‘rni beqiyos, chunki ular
iqtisodiyotda moliyaviy vositachilikni amalga oshiruvchi asosiy subyektlar hisoblanadi.
Banklar orqali innovatsion loyihalarning moliyalashtirilishi, ularning tahlili va risklarni
baholash tizimining takomillashuvi innovatsion ekotizimning samarali ishlashini ta’minlaydi.
Ayniqsa, O‘zbekiston sharoitida innovatsion iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha amalga
oshirilayotgan keng qamrovli islohotlar fonida mazkur mavzuning o‘rganilishi dolzarb
ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy iqtisodiy taraqqiyotning ajralmas qismi bo‘lgan innovatsion faoliyatni
moliyalashtirish masalasi rivojlanayotgan mamlakatlar, jumladan O‘zbekiston uchun dolzarb
ahamiyat kasb etadi. Innovatsion loyihalarning yuqori riskli, uzoq muddatli va noaniq
rentabellikka ega bo‘lishi ularni moliyalashtirishni murakkablashtiradi. Shu bois, bank-moliya
institutlarining bu jarayondagi roli strategik ahamiyatga ega bo‘lib, ular nafaqat moliyaviy
manbani ta’minlaydi, balki loyihalarni baholash, risklarni boshqarish va loyihalarning
iqtisodiy samaradorligini aniqlashda ham faol ishtirok etadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
banklar innovatsion faoliyatni qo‘llab-quvvatlashda uchta asosiy funksiyani bajaradi:
moliyaviy vositachilik, risklarni kamaytirish va moliyaviy intizomni mustahkamlash.
O‘zbekistonda bu yo‘nalishda ijobiy o‘zgarishlar bo‘lishiga qaramay, hali ham banklar
tomonidan innovatsion loyihalarni moliyalashtirishga ehtiyotkorlik bilan yondashuv, garov
ta’minoti talabi va baholash mexanizmlarining cheklangani kabi muammolar mavjud. Bunday
holatni bartaraf etish uchun banklar uchun maxsus metodika va baholash vositalarini ishlab
chiqish, garovsiz yoki davlat kafolati asosidagi moliyalashtirish mexanizmlarini kengaytirish,
shuningdek, texnoparklar va startap ekotizimi bilan integratsiyalashgan hamkorlik
mexanizmlarini yo‘lga qo‘yish zarur.
Bugungi kunda dunyo iqtisodiyotida raqobatbardoshlikni ta’minlash, texnologik
yangilanish va barqaror o‘sishga erishishning eng muhim omillaridan biri — bu innovatsion
rivojlanishdir. Innovatsiyalar har qanday iqtisodiy tizimning dinamik rivojlanishiga turtki
beradi va yangi bozor imkoniyatlarini ochadi. Shu nuqtai nazardan, innovatsion loyihalarni
moliyalashtirish masalasi nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va strategik ahamiyatga ega bo‘lib
bormoqda. Xususan, O‘zbekistonda ham “raqobatbardosh milliy iqtisodiyot” konsepsiyasini
ro‘yobga chiqarishda innovatsiyalarni rivojlantirish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan.
2022–2026 yillarga mo‘ljallangan “Innovatsion rivojlanish strategiyasi”, texnoparklar
faoliyatini kengaytirish, startaplarni qo‘llab-quvvatlash dasturlari – bularning barchasi
97
innovatsion loyihalarning iqtisodiyotdagi ahamiyatini kuchaytirmoqda. Biroq bu
loyihalarning moliyaviy ta’minoti hamon dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda.
Hozirgi vaqtda banklar innovatsion loyihalarni moliyalashtirishda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Biroq ularning ushbu jarayonga jalb etilishi ko‘plab omillarga, jumladan risklarni
baholash imkoniyati, garov ta’minoti mavjudligi va kredit siyosatining moslashuvchanligiga
bog‘liq. Shu sababli, ushbu mavzuni chuqur tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va
amaliy takliflar ishlab chiqish hozirgi iqtisodiy islohotlar kontekstida nihoyatda muhim
hisoblanadi.
Shu bilan birga, bugungi kundagi global tahdidlar — geosiyosiy beqarorlik,
pandemiyalarning iqtisodiyotga ta’siri, resurslar tanqisligi va iqlim o‘zgarishlari fonida
innovatsion yondashuvlar tobora ustuvorlik kasb etmoqda. Innovatsiyalar orqali iqtisodiyotni
diversifikatsiya qilish, energiya samaradorligini oshirish, ekologik muammolarni hal etish va
raqamli texnologiyalarni joriy qilish imkoni mavjud. Bularning barchasi mamlakatlar oldida
innovatsion rivojlanishning moliyalashtirilishini ustuvor masalaga aylantiradi.
Banklar bu jarayonda faqat kredit beruvchi emas, balki strategik sherik sifatida ishtirok
etishi lozim. Hozirgi vaqtda rivojlangan davlatlarda innovatsion moliyalashtirish uchun
banklar bilan bir qatorda venchur kapital, grant fondlari, sug‘urta tizimlari va davlat
kafolatlari ham faol qo‘llanilmoqda. O‘zbekistonda esa bu mexanizmlar endigina
shakllanmoqda. Shu bois, tijorat banklarini innovatsion loyihalarga faolroq jalb qilish, ularga
soliq imtiyozlari va moliyaviy risklarni kamaytiruvchi kafolatlar berish orqali bu tizimni
kuchaytirish zarur.
Innovatsion loyihalarni moliyalashtirish masalasi nafaqat alohida subyektlar
manfaatida, balki butun milliy iqtisodiyot uchun muhim strategik ustuvorlikdir. Bunday
loyihalar odatda ilmiy tadqiqotlar, yangi texnologiyalar, ilg‘or raqamli yechimlar yoki ijtimoiy
innovatsiyalar ko‘rinishida yuzaga chiqadi va aynan ular raqobatbardosh iqtisodiyot
poydevorini yaratadi. O‘zbekistonning global iqtisodiy maydondagi ishtiroki kengayib borar
ekan, innovatsion mahsulot va xizmatlarning ulushi eksportda, ichki bozorda va bandlikda
tobora ortib bormoqda. Biroq, ushbu loyihalarning asosiy muammolaridan biri –
moliyalashtirish manbalarining cheklangani va ularni jalb qilishdagi tizimli to‘siqlardir.
Ayniqsa, tijorat banklari tomonidan yuqori risklar tufayli ko‘plab loyihalar rad etilmoqda. Bu
holat startaplar va yangi innovatsion subyektlarning iqtisodiy hayotga kirib kelishini
sekinlashtiradi.
Banklar va moliya institutlari innovatsion moliyalashtirish sohasida faol ishtirok etishi
uchun ularga ixtisoslashtirilgan baholash metodikasi, risklarni kamaytiruvchi davlat
kafolatlari, soliq va reglament imtiyozlari, shuningdek venchur kapital bilan hamkorlik
mexanizmlari taqdim etilishi zarur. Innovatsion iqtisodiy modelga o‘tish jarayonida banklar
yangi rolga ega bo‘ladi — ular faqat moliyaviy vositachi emas, balki rivojlanish
strategiyalarining faol ishtirokchisiga aylanishi kerak. Aynan shunday yondashuv
O‘zbekistonda innovatsion infratuzilmaning barpo etilishi va global texnologik raqobatga
kirishish yo‘lida muhim ahamiyat kasb etadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
98
1.
Shumpeter, J. A. (1934).
The Theory of Economic Development
. Harvard University Press.
2.
Akerlof, G. A. (1970). The Market for "Lemons": Quality Uncertainty and the Market
Mechanism.
The
Quarterly
Journal
of
Economics
,
84(3),
488–500.
https://doi.org/10.2307/1879431
3.
Jensen, M. C., & Meckling, W. H. (1976). Theory of the Firm: Managerial Behavior, Agency
Costs and Ownership Structure.
Journal of Financial Economics
, 3(4), 305–360.
https://doi.org/10.1016/0304-405X(76)90026-X
4.
Romer, P. M. (1990). Endogenous Technological Change.
Journal of Political Economy
,
98(5), S71–S102. https://doi.org/10.1086/261725
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. (2022).
2022–2026 yillarda Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida
. Lex.uz
6.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2023).
Moliyaviy barqarorlik to‘g‘risida
hisobot
.
7.
Innovatsion Rivojlanish Vazirligi. (2023).
Innovatsion loyihalarni qo‘llab-quvvatlash
dasturlari
.
8.
World Bank. (2020).
Innovation, Finance, and the Role of Banks
.
9.
OECD. (2021).
Financing Innovative Entrepreneurship in Emerging Economies
.
https://www.oecd.org/innovation
10.
Abdullayev, A. (2021). Bank tizimining innovatsion rivojlanishdagi o‘rni va istiqbollari.
Iqtisodiyot va innovatsiyalar
, 3(2), 45–52.
