93
MAKTABGACHA TA`LIM MUASSASALARINI MOLIYALASHTIRISHNI
TAKOMILLASHTIRISH
Abdulazizov Bahodirjon Muhammadzohid o‘g‘li
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15268191
Bugungi kunda mamlakatimizda ta’lim tizimini rivojlantirish, xususan, maktabgacha
ta’lim sifatini oshirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning intellektual, jismoniy va ijtimoiy rivojlanishi keyingi
bosqichlardagi muvaffaqiyatli ta’lim olish jarayonining poydevoridir. Shu bois, maktabgacha
ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, malakali pedagog kadrlar
bilan ta’minlash va ta’lim jarayonini zamonaviy uslublar asosida tashkil etish moliyaviy
resurslarning yetarli va oqilona taqsimlanishini talab qiladi.
Hozirgi kunda ayrim hududlarda maktabgacha ta’lim muassasalarining yetarli emasligi,
mavjud bog‘chalar infratuzilmasining eskirganligi, xodimlar ish haqlarining pastligi va boshqa
omillar tizimni samarali moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirish zaruratini
tug‘dirmoqda. Moliya resurslarini maqbullashtirish, davlat-xususiy sheriklikni kengaytirish va
budjetdan tashqari manbalarni jalb qilish orqali maktabgacha ta’lim sifatini oshirish
imkoniyati mavjud. Shu sababli, mazkur mavzuni o‘rganish va moliyalashtirish tizimini
chuqur tahlil qilish dolzarb bo‘lib, bu yo‘nalishdagi islohotlar ta’lim tizimining barcha
bosqichlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu tadqiqotda maktabgacha ta’lim muassasalarini moliyalashtirish tizimini tahlil
qilish va uni takomillashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish maqsad qilingan.
Buning uchun quyidagi metodologik yondashuvlardan foydalaniladi:
Tahliliy usul
– O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi, hukumat qarorlari, davlat
byudjeti ko‘rsatkichlari va statistik ma’lumotlar asosida amaldagi moliyalashtirish
tizimi o‘rganiladi.
Taqqoslash usuli
– Maktabgacha ta’lim muassasalarining moliyaviy holati boshqa ta’lim
bosqichlari bilan, shuningdek, ayrim xorijiy mamlakatlar tajribasi bilan taqqoslab tahlil
qilinadi.
Empirik usullar
– Soha mutaxassislari, maktabgacha ta’lim muassasalari rahbarlari
bilan suhbatlar va so‘rovnomalar o‘tkazish orqali amaliy muammolar aniqlanadi.
SWOT tahlil
– Moliyalashtirish tizimining kuchli va zaif jihatlari, imkoniyatlar va
tahdidlar baholanadi.
Takliflar ishlab chiqish
– Olingan natijalar asosida tizimni takomillashtirish bo‘yicha
aniq va asoslangan tavsiyalar ishlab chiqiladi.
O‘zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim tizimiga so‘nggi yillarda katta e’tibor
qaratilgan bo‘lsa-da, tizimning barqaror va samarali moliyalashtirilishi hanuz dolzarb masala
bo‘lib qolmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, maktabgacha ta’lim muassasalari
moliyalashtirishining asosiy qismi davlat byudjeti hisobidan amalga oshirilmoqda, bu esa
tizimning tashqi resurslarga bo‘lgan qaramligini oshiradi va budjetdan tashqari manbalarni
yetarli darajada jalb qilish imkoniyatlarini cheklaydi. Hududlar kesimida moliyaviy
taqsimotda katta tafovutlar mavjud bo‘lib, shahar va qishloq joylardagi maktabgacha ta’lim
94
muassasalari infratuzilmasi, moddiy-texnik bazasi va xodimlarga ajratilayotgan mablag‘lar
o‘rtasida nomutanosiblik kuzatilmoqda. Bu holat bolalar uchun ta’lim sifati va teng
imkoniyatlarga putur yetkazadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, davlat-xususiy sheriklik asosida ochilgan muassasalar soni
oshayotganiga qaramasdan, ularning umumiy tizimdagi ulushi hali ham past bo‘lib qolmoqda.
Xususiy tadbirkorlar uchun bu sohaning iqtisodiy jozibadorligi yetarli emas, bu esa ularni
investitsiya kiritishdan tiyilishga undaydi. Shuningdek, mavjud moliyaviy resurslardan
foydalanish samaradorligi ham dolzarb muammolardan biri bo‘lib, ba’zi hollarda
mablag‘larning noto‘g‘ri yoki maqsadsiz yo‘naltirilayotgani kuzatilmoqda. Pedagogik kadrlar
yetishmovchiligi esa mehnatga haq to‘lash tizimining raqobatbardosh emasligi bilan bog‘liq.
Tashqi investitsiyalar va xalqaro donorlar tomonidan ajratilayotgan mablag‘larni jalb qilish
mexanizmlarining to‘liq yo‘lga qo‘yilmagani ham moliyalashtirish tizimini cheklab qo‘ymoqda.
Xorijiy tajriba tahlili, xususan Finlyandiya, Estoniya va Janubiy Koreya kabi mamlakatlar
misolida ko‘rish mumkinki, diversifikatsiyalashgan moliyalashtirish manbalari, jumladan,
xususiy sektor va nodavlat tashkilotlar ishtiroki, bolalarning ta’lim olishini yanada sifatliroq
va barqarorroq qiladi. Shu asosda aytish mumkinki, O‘zbekistonda ham maktabgacha ta’lim
muassasalarini moliyalashtirish tizimini isloh qilish, uni ko‘p manbali modelga o‘tkazish va
xususiy sektorni faol jalb qilish orqali tizim samaradorligini oshirish mumkin.
Tadqiqot natijalari maktabgacha ta’lim muassasalarining moliyalashtirish tizimi hali
ham asosan davlat byudjetiga tayanayotganini, bu esa tizimni barqaror rivojlantirishga
to‘sqinlik qilayotganini ko‘rsatdi. Hududlar o‘rtasida moliyaviy resurslarning notekis
taqsimlanayotgani, ayrim joylarda bog‘chalarning infratuzilmasi va moddiy-texnik ta’minoti
talab darajasida emasligi aniqlandi. Davlat-xususiy sheriklik salohiyatining to‘liq
ishlamayotgani, xususiy sektor uchun yetarli rag‘batlantirish mexanizmlarining mavjud
emasligi bu sohada investitsion faollikni cheklab qo‘ymoqda. Bundan tashqari, mavjud
mablag‘lardan foydalanish samaradorligi pastligi ham muhim muammo sifatida qayd etildi.
Bu natijalar asosida maktabgacha ta’limni moliyalashtirish tizimini diversifikatsiya
qilish, ya’ni budjetdan tashqari manbalarni, xususan, xususiy sektor, homiylik, xalqaro grant
va investitsiyalarni faol jalb etish zarurligi asoslandi. Shuningdek, hududlar bo‘yicha
moliyalashtirishda tenglikni ta’minlash, moliyaviy resurslardan samarali foydalanishni
nazorat qilish va natijaga yo‘naltirilgan moliyalashtirish tizimini joriy etish bo‘yicha amaliy
takliflar ishlab chiqildi.
Ushbu natijalar amaliy jihatdan muhim ahamiyatga ega, chunki ular orqali davlat va
xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, resurslarni yanada oqilona taqsimlash va
maktabgacha ta’lim sifati hamda qamrovini oshirish mumkin. Bu esa kelajakda ta’lim
tizimining barcha bosqichlarida yuqori sifat va raqobatbardoshlikka erishishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi “Maktabgacha ta’lim
tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–4477-son qarori.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligining rasmiy sayti –
95
3.
Davlat statistika qo‘mitasi. “Maktabgacha ta’lim muassasalarining soni va qamrov
darajasi” bo‘yicha rasmiy statistik ma’lumotlar.
4.
Mamatqulov, B. (2022). “Ta’lim tizimini moliyalashtirish: muammolar va rivojlanish
istiqbollari”, Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar jurnali, №4.
5.
Azizova, D. (2021). “Maktabgacha ta’lim muassasalarida davlat-xususiy sheriklik asosida
moliyalashtirish tizimi”, Pedagogika va psixologiya muammolari, №2.
6.
UNESCO (2020). “Global Education Monitoring Report: Early Childhood Care and
Education”.
7.
World Bank (2021). “Investing in early childhood education: Evidence and strategies”,
World Bank Education Notes Series.
