90
O'ZBEKISTONDA DASTURIY BUDJETLASHTIRISH TIZIMINI JORIY ETISH
ISTIQBOLLARI
Mamajonov Azizbek Avazbekovich
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Tel: +998997251114
https://doi.org/10.5281/zenodo.15268168
Bugungi kunda davlat moliyaviy boshqaruvi sohasida ochiqlik, samaradorlik va natijaga
yo‘naltirilganlik tamoyillarini amaliyotga tatbiq etish global tendensiyaga aylangan.
O‘zbekiston Respublikasi ham moliyaviy islohotlar doirasida byudjet tizimini modernizatsiya
qilish, xususan, an’anaviy xarajatga asoslangan yondashuvdan dasturiy budjetlashtirish
tizimiga o‘tish bosqichida turibdi. Ushbu tizim davlat xarajatlarini samarali rejalashtirish, har
bir soha bo‘yicha ajratilgan mablag‘lar natijadorligini oshirish hamda fuqarolarning byudjet
mablag‘lari ustidan nazoratini kuchaytirishga xizmat qiladi. Mavzuning dolzarbligi,
birinchidan, O‘zbekistonda qabul qilingan “Byudjet jarayonini modernizatsiya qilish
strategiyasi” bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, unda dasturiy budjetlashtirish asosiy islohot
yo‘nalishi sifatida belgilangan. Ikkinchidan, mamlakatda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
dasturlarini amalga oshirishda ajratilayotgan budjet mablag‘larining samaradorligini
ta’minlash masalasi kun tartibida turibdi. Uchinchidan, xalqaro moliyaviy tashkilotlar bilan
hamkorlikda olib borilayotgan loyihalar aynan natijadorlikka asoslangan budjetlashtirishga
o‘tishni talab qilmoqda.
Shu bois, O‘zbekistonda dasturiy budjetlashtirish tizimini chuqur o‘rganish, uni joriy
etishdagi muammolarni aniqlash, xalqaro tajriba asosida moslashuvchan va amaliy model
ishlab chiqish dolzarb ilmiy-amaliy masala hisoblanadi. Bu tizimni to‘liq joriy etish orqali
davlat moliyasining ochiqligi, samaradorligi va hisobdorligi sezilarli darajada oshadi.
O‘zbekistonda budjet mablag‘laridan foydalanishda natijadorlikni oshirish, har bir soha va
tashkilot faoliyatini aniq mezonlar asosida baholash zarurati tobora ortib bormoqda. Dasturiy
budjetlashtirish tizimi aynan mana shu ehtiyojlarga javoban ishlab chiqilgan bo‘lib, u
xarajatlar emas, balki erishiladigan maqsadlar va ijtimoiy-iqtisodiy natijalar asosida budjetni
shakllantirishni nazarda tutadi. Bu esa har bir davlat dasturining moliyaviy
asoslantirilganligini, real foydasini va samaradorligini baholash imkonini yaratadi.
Xalqaro tajriba ko‘rsatadiki, ushbu tizimni to‘g‘ri va bosqichma-bosqich joriy etgan
davlatlarda byudjet boshqaruvi sifati ancha oshgan, fuqarolarning davlat moliyasi ustidan
ishonchi mustahkamlangan, hamda davlat dasturlarining samaradorligi sezilarli darajada
yaxshilangan. Masalan, Janubiy Koreya, Estoniya va Kanada kabi mamlakatlarda dasturiy
budjetlashtirish tizimi nafaqat moliyaviy boshqaruvni soddalashtirgan, balki davlat
xizmatlarining sifatini ham oshirishga xizmat qilgan. O‘zbekistonda bu tizimni to‘laqonli joriy
etish davlat organlari uchun moliyaviy intizomni kuchaytirish, byudjetni strategik
maqsadlarga yo‘naltirish va har bir sohada erishilgan real natijalarni baholash imkonini
beradi. Shu bilan birga, bu yondashuv davlat moliyasini boshqarishda fuqarolarning
ishtirokini oshiradi va jamiyat uchun eng muhim yo‘nalishlarga ustuvor e’tibor qaratilishiga
olib keladi.
Shu sababli, mazkur mavzuning o‘rganilishi ilmiy va amaliy jihatdan nihoyatda muhim
bo‘lib, davlat byudjet siyosatini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqish uchun zarur shart-
91
sharoitlar va asoslarni yaratishga xizmat qiladi. Mazkur tadqiqotda dasturiy budjetlashtirish
tizimining nazariy asoslari, xalqaro tajriba va O‘zbekiston Respublikasidagi amaliy holat
o‘rganildi. Tadqiqotda quyidagi ilmiy-uslubiy yondashuvlardan foydalanildi:
Tahliliy usul
– O‘zbekistonning amaldagi byudjet tizimi, moliyaviy qonunchiligi, Moliya
vazirligi va tegishli tashkilotlarning rasmiy hujjatlari asosida mavjud holat o‘rganildi.
Taqqoslash usuli
– OECD, Janubiy Koreya, Estoniya va boshqa ilg‘or mamlakatlarning
dasturiy budjetlashtirish bo‘yicha tajribalari O‘zbekiston sharoiti bilan taqqoslab tahlil qilindi.
Empirik yondashuv
– davlat dasturlari va byudjet tashkilotlarining joriy faoliyati, ochiq
byudjet ma’lumotlari, soha ekspertlari fikrlari asosida tizimda mavjud muammolar va
imkoniyatlar aniqlab chiqildi.
SWOT tahlil
– O‘zbekistonda dasturiy budjetlashtirish tizimining kuchli va zaif
tomonlari, imkoniyatlar va tahdidlar baholandi.
Model asosidagi takliflar
– tahlil natijalari asosida O‘zbekiston uchun mos bo‘lgan
milliy modelni ishlab chiqishga doir amaliy tavsiyalar shakllantirildi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, hozirgi vaqtda O‘zbekistonda dasturiy budjetlashtirish tizimi to‘liq
shakllanmagan bo‘lsa-da, uning ayrim elementlari tajriba tariqasida joriy etilmoqda.
Jumladan, ayrim vazirliklar va soha idoralari budjet so‘rovlarini dasturiy tamoyillar asosida
shakllantirishni boshlagan. Biroq, tizimni to‘liq joriy etish uchun qator muammolar mavjud:
Indikatorlar tizimining yo‘qligi
– ko‘plab davlat dasturlarida aniq natija
ko‘rsatkichlari belgilanmagan yoki ular umumiy, o‘lchab bo‘lmaydigan shaklda ifodalangan.
Kadrlar salohiyatining pastligi
– davlat xizmatchilarining katta qismi dasturiy
rejalashtirish va moliyaviy baholash bo‘yicha yetarli bilim va tajribaga ega emas.
Texnologik infratuzilmaning yetarli emasligi
– yagona raqamli budjet platformasi
yo‘qligi byudjet jarayonining shaffofligini va tezkorligini pasaytiradi.
Davlat dasturlarining natijalarga yo‘naltirilmaganligi
– ko‘p hollarda dasturlar
xarajatlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, ularning ijtimoiy yoki iqtisodiy samarasi baholanmaydi.
Xalqaro tajriba asosida olib borilgan taqqoslov tahlil shuni ko‘rsatadiki, dasturiy
budjetlashtirish tizimini samarali joriy etgan mamlakatlarda byudjet resurslaridan
foydalanish samaradorligi yuqori, jamiyat ishonchi kuchli, va davlat siyosati aniq strategik
natijalarga yo‘naltirilgan. O‘zbekistonda ham bu tizimni bosqichma-bosqich, mahalliy
sharoitga mos holda joriy etish orqali budjet boshqaruvini yangi bosqichga olib chiqish
mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Byudjet jarayonini modernizatsiya qilish
strategiyasi to‘g‘risida” 2020-yil 4-noyabrdagi PQ–4881-son qarori.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va Moliya vazirligi rasmiy veb-sayti –
3.
OECD (2019). "Performance Budgeting in OECD Countries". OECD Publishing.
4.
Karimov, S. (2021). “Dasturiy budjetlashtirish tizimini joriy etishning nazariy asoslari”,
Iqtisodiyot va ta'lim, №3.
5.
Azizova, M. (2022). “O‘zbekistonda byudjet mablag‘laridan foydalanish samaradorligini
oshirishning ustuvor yo‘nalishlari”, Moliya va Bank ishi, №2.
92
6.
World Bank (2020). “Public Financial Management Reform Strategy in Uzbekistan”.
7.
IMF (2021). “Implementing Results-Oriented Budgeting: Challenges and Lessons from
International Experience”. International Monetary Fund.
8.
UNDP (2020). “Uzbekistan Public Finance Reform Assessment Report”. United Nations
Development Programme.
