137
FOND BOZORIDA INSTITUTSIONAL INVESTORLAR FAOLLIGINI OSHIRISH
Madiyorov Mirzo Ulug'bek Odil og'li
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15321328
Hozirgi global iqtisodiyotda fond bozorlari iqtisodiy o‘sishning muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Bu bozorlar korxonalarga kapital jalb qilish, investorlarga esa daromad topish
imkoniyatini yaratadi. Ammo fond bozorining samarali faoliyat yuritishi, eng avvalo,
ishtirokchilarning, xususan, institutsional investorlarning faolligiga bog‘liq. Institutsional
investorlar — bu yirik moliyaviy tashkilotlar bo‘lib, ular orasida pensiya jamg‘armalari,
sug‘urta kompaniyalari, investitsion fondlar va boshqa moliyaviy muassasalar mavjud. Ular
o‘z investitsiya strategiyalarini chuqur tahlillarga asoslanib ishlab chiqadilar va bozor
barqarorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadilar. Shuning uchun fond bozorining salohiyatini to‘liq
ishga solish uchun institutsional investorlar faolligini oshirish masalasi dolzarb bo‘lib
bormoqda.
Ilmiy tadqiqotlar institutsional investorlarning fond bozorida ishtiroki bozor
barqarorligiga ijobiy ta’sir qilishini ko‘rsatadi. Xususan, ularning mavjudligi bozordagi
narxlarning haddan tashqari o‘zgaruvchanligini kamaytiradi, kompaniyalarda axborot
asimmetriyasini bartaraf etadi va boshqaruv samaradorligini oshiradi. Masalan, Xitoy
bozorida olib borilgan tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, institutsional investorlarning ulushi
oshgan sayin kompaniyalarning moliyaviy natijalari ham yaxshilanmoqda. Bu investorlarning
kuchli nazorat va monitoring imkoniyatlariga ega ekanligini anglatadi.
Yana bir muhim jihat shuki, institutsional investorlar o‘z investitsiyalarini, odatda, uzoq
muddatli istiqbolda rejalashtiradi. Bu esa fond bozoriga barqarorlik olib keladi. Tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, bu investorlar, ayniqsa, katta kapitalga ega bo‘lgan xorijiy institutsional
subyektlar, aksiyadorlik kompaniyalarida professional boshqaruvning rivojlanishiga xizmat
qiladi. Biroq, bu jarayon har doim ham faqat ijobiy oqibatlarga olib kelavermaydi. Ba’zi
hollarda institutsional investorlar “momentum” strategiyasi asosida harakat qilganliklari
sababli, qisqa muddatli narx o‘zgarishlarini kuchaytirishadi. Bu esa bozorda beqarorlikka
sabab bo‘lishi mumkin.
Faollikni oshirish uchun birinchi navbatda, institutsional investorlar uchun qulay
tartibga solish muhitini yaratish zarur. Bunga korporativ boshqaruv standartlarini oshirish,
moliyaviy hisobdorlikni kuchaytirish va investorlar huquqlarini samarali himoya qilish kiradi.
Shuningdek, bozor infratuzilmasini takomillashtirish va ishonchli axborot tizimlarini joriy
etish ham muhim omillardandir. Yana bir muhim yo‘nalish bu soliq tizimini soddalashtirish
hamda institutsional investorlar uchun maxsus rag‘batlantiruvchi choralarni joriy etishdir. Bu
chora-tadbirlar orqali ular ko‘proq aktivlarni mahalliy fond bozorlariga yo‘naltirishi mumkin.
Xorijiy tajriba ham shuni ko‘rsatadiki, yirik institutsional investorlarning kirib kelishi
mamlakatga nafaqat kapital, balki boshqaruv madaniyati va zamonaviy moliyaviy
texnologiyalarni ham olib kiradi. Misol uchun, Hindiston bozorida xorijiy institutsional
investorlar iqtisodiy o‘sishni moliyalashtirishda va valyuta zaxiralarini oshirishda muhim rol
o‘ynagan. Biroq, haddan ortiq erkinlik ham xavf tug‘dirishi mumkin, chunki ayrim investorlar
spekulyativ faoliyat bilan shug‘ullanishi va bozorni beqaror holatga keltirishi mumkin.
138
Shuning uchun institutsional investorlar faolligini oshirish bilan birga, kuchli nazorat
mexanizmlarini joriy etish ham zarurdir.
Institutsional investorlarning fond bozoridagi faolligini oshirish mamlakat iqtisodiy
taraqqiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Buning uchun esa ishonchli huquqiy baza, shaffoflik,
barqaror makroiqtisodiy muhit va samarali nazorat tizimi zarur. Faollikni oshirish nafaqat
kapital bozorini rivojlantiradi, balki butun iqtisodiy tizimni samaraliroq va barqarorroq qiladi.
Shu bois, institutsional investorlar uchun qulay sharoitlar yaratish har bir davlatning ustuvor
vazifalaridan biri bo‘lishi lozim.
Shuningdek, mahalliy institutsional investorlarning roli ham alohida e’tiborga loyiq.
Ko‘plab rivojlanayotgan mamlakatlarda ular hali to‘liq rivojlanmagan bo‘lsa-da, ularning
faolligini oshirish orqali ichki fond bozori barqarorligini ta’minlash mumkin. Masalan, pensiya
jamg‘armalari va davlat investitsion kompaniyalari orqali mahalliy fond bozoriga uzoq
muddatli kapital jalb qilinadi. Bu esa, o‘z navbatida, bozor ishtirokchilarining ishonchini
mustahkamlab, xalqaro investorlar uchun ham ijobiy signal beradi.
Shuni unutmaslik kerakki, institutsional investorlarning bozorga kirishi va faoliyat
yuritishi nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy va ijtimoiy omillarga ham bog‘liq. Ular barqaror
siyosiy muhit, aniq va oldindan bashorat qilinadigan moliyaviy siyosat, valyuta kursining
barqarorligi kabi omillarga katta ahamiyat beradi. Aksincha, siyosiy beqarorlik, soliq
tizimidagi keskin o‘zgarishlar va korrupsiya ularning ishtirokini cheklashi mumkin.
Bundan tashqari, institutsional investorlar faolligini oshirish uchun fond bozorining
infratuzilmasini rivojlantirish ham muhim. Elektron savdo tizimlari, tezkor axborot uzatish
kanallari, xavfsiz va shaffof bitimlarni amalga oshiruvchi mexanizmlar investorlar ishonchini
oshiradi. Raqamli texnologiyalar, ayniqsa blokcheyn asosidagi hisobot tizimlari, institutsional
investorlar uchun o‘z investitsiyalarini monitoring qilish va risklarni baholashda yangi
imkoniyatlar yaratadi.
Mahalliy hukumatlar institutsional investorlar bilan faol aloqada bo‘lishi, ularning
ehtiyojlarini tinglashi, yangi investitsiya imkoniyatlarini yaratishi kerak. Misol uchun, davlat
infratuzilma loyihalarini fond bozoriga chiqarish orqali institutsional investorlar uchun
barqaror va kafolatlangan daromad manbai yaratish mumkin. Bu orqali bir tomondan davlat
iqtisodiy o‘sishga zarur resurslarni topadi, boshqa tomondan esa investorlar uchun xavfsiz
aktivlar taqdim etiladi.
Xulosa qilib aytganda, fond bozorida institutsional investorlar faolligini oshirish
strategik darajadagi vazifadir. Bu vazifani amalga oshirish orqali mamlakat moliyaviy
sektorining barqarorligini mustahkamlash, xorijiy va mahalliy investitsiyalarni ko‘paytirish,
iqtisodiy o‘sishni tezlashtirish mumkin. Shu sababli, hukumatlar va regulyatorlar
institutsional investorlar uchun qulay muhit yaratish, ularning ishtirokini rag‘batlantirish va
samarali monitoring tizimlarini yo‘lga qo‘yish orqali fond bozorining to‘liq ishlashini
ta’minlashi lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 3 avgustdagi PQ–5210-sonli qarori —
“Kapital bozorini rivojlantirishning 2021–2023 yillarga mo‘ljallangan kompleks dasturini
139
tasdiqlash to‘g‘risida”.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi — “Toshkent”
Respublika fond birjasi rasmiy sayti: www.uzse.uz
3.
Musayeva, N. (2020).
Kapital bozorida institutsional investorlarning roli
. TDIU ilmiy
maqolasi.
4.
Abdullaeva, M., & Karimov, S. (2021).
Investitsion faoliyatni rivojlantirishda fond
bozorining o‘rni
. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar jurnali, 4(2), 65–70.
5.
Jahon banki. (2022).
Capital Market Development in Emerging Economies
. World Bank
Report.
6.
International Monetary Fund (IMF). (2021).
Institutional Investors and Capital Flows
.
IMF Working Paper Series.
7.
OECD. (2020).
Institutional Investors in Capital Markets: Global Trends and Policy
Challenges
. OECD Publishing.
8.
Tashkent Research Institute of Finance. (2022).
Institutional investors in emerging
capital markets: Opportunities and challenges
. TRIF Report.
9.
Fayzullayev, B. (2019).
O‘zbekiston fond bozorining rivojlanish istiqbollari
. Moliyaviy
tadqiqotlar jurnali, 1(1), 25–30.
10.
Karimova, Z. (2021).
Institutsional investorlarning aktivlar portfeli va ularni boshqarish
xususiyatlari
. Iqtisodiy taraqqiyot jurnalida.
11.
Moliya vazirligi huzuridagi Kapital bozorini rivojlantirish agentligi — www.cmda.uz
12.
Statistika agentligi ma’lumotlari — O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi
rasmiy sayti: www.stat.uz
