124
BANKLARDA MUAMMOLI KREDITLARNI KAMAYTIRISH YO‘LLARI
Xalimova Mahliyo Kaxramonovna
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15321288
Tijorat banklari faoliyatining asosiy ko‘rsatkichlaridan biri — ularning kredit portfeli
sifatidir. Kredit portfelining barqarorligi va samaradorligi banklarning moliyaviy holatini,
mijozlar bilan munosabatlarini va butun moliya tizimi rivojlanishini belgilaydi. Aynan shu
nuqtayi nazardan, banklarda muammoli kreditlar ulushining oshishi moliyaviy barqarorlikka
jiddiy tahdid tug‘diradi va iqtisodiyotning sog‘lom rivojlanishiga to‘siq bo‘ladi. Shuning uchun,
banklarda muammoli kreditlarni kamaytirish yo‘llarini izlash va samarali choralarni ishlab
chiqish dolzarb va strategik ahamiyatga ega masala hisoblanadi.
Muammoli kreditlar (NPL – Non-Performing Loans) deb qarz oluvchining o‘z
majburiyatlarini belgilangan muddatlarda bajarmagan yoki to‘liq bajarmagan kredit
majburiyatlariga aytiladi. Ushbu kreditlarning hajmi oshgan banklar o‘z moliyaviy
resurslaridan maqsadga muvofiq foydalana olmaydi, kredit berish imkoniyatlari cheklanadi
va natijada bankning umumiy rentabellik darajasi pasayadi. Shuningdek, muammoli kreditlar
banklar ishonchliligining pasayishiga va umumiy moliyaviy tizimning barqarorligiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda O‘zbekiston moliyaviy sektorida ushbu masala ayniqsa
dolzarb bo‘lib qolmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda tijorat
banklarining umumiy kredit portfelida muammoli kreditlar ulushi 4,6% ni tashkil etgan
bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich 4,1% ga pasaydi. 2025-yilning dastlabki choragida esa
muammoli kreditlar ulushi 3,6% ga tushgani qayd etilgan. Ushbu tendensiya banklar
tomonidan kredit risklarini boshqarish, monitoringni kuchaytirish va zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlar samarasidir. Shunga
qaramay, ayrim banklarda hali ham muammoli kreditlar ulushi yuqoriligi kuzatilmoqda, bu
esa ularni kamaytirish bo‘yicha chora-tadbirlarni yanada kuchaytirishni talab etadi.
Muammoli kreditlarning shakllanishi ko‘plab ichki va tashqi omillar bilan bog‘liq. Ichki
omillar sifatida kredit risklarini baholashdagi xatoliklar, monitoring tizimining zaifligi, kredit
siyosatining yetarlicha moslashuvchan emasligi va garov ta’minotining yetishmasligi
ko‘rsatiladi. Tashqi omillar esa iqtisodiy o‘sish sur’atlarining pasayishi, inflyatsiya, valyuta
kursining o‘zgarishi va boshqa makroiqtisodiy omillar bo‘lib xizmat qiladi. Shuning uchun,
muammoli kreditlar bilan samarali kurashish uchun kompleks yondashuv zarur.
Muammoli kreditlarni kamaytirish yo‘lida birinchi va eng muhim qadam — bu kredit
risklarini chuqur va aniq baholashdir. Har bir qarz oluvchining moliyaviy ahvoli, daromad
manbalari, qarz yuki va o‘zining kredit tarixi batafsil tahlil qilinishi lozim. Zamonaviy kredit
skoring tizimlaridan foydalanish, sun’iy intellekt va Big Data texnologiyalarini jalb etish orqali
qaror qabul qilish jarayoni yanada ishonchli va tezkor amalga oshirilishi mumkin.
Ikkinchi muhim yo‘nalish — bu kredit monitoringini kuchaytirish va
avtomatlashtirishdir. Kredit ajratilganidan so‘ng qarz oluvchining moliyaviy holatini doimiy
ravishda real vaqt rejimida kuzatib borish, o‘z vaqtida to‘lov qilinmagan hollarda erta
ogohlantirish tizimlarini ishga tushirish muammoli kreditlarning oldini olishda muhim rol
125
o‘ynaydi. Monitoring tizimi faqat kreditning boshlang‘ich shartlarini kuzatib borish bilan
cheklanmasdan, qarz oluvchining biznes faoliyatidagi yoki moliyaviy sharoitidagi har qanday
o‘zgarishlarni ham o‘z vaqtida aniqlashi kerak.
Uchinchi muhim jihat — bu qarzdorlar bilan faol va samarali muloqotni rivojlantirishdir.
Muammoli kreditlar yuzaga kelgan taqdirda ham, banklar qarzdor bilan muloqotni davom
ettirishi, restrukturizatsiya imkoniyatlarini ko‘rib chiqishi va ixtiyoriy to‘lov rejimlarini taklif
etishi kerak. Qarzdorga moliyaviy imkoniyatlaridan kelib chiqib yangi shartlar taqdim etilishi,
bir tomonlama majburlash o‘rniga, hamkorlik asosida yechim topish muhim ahamiyat kasb
etadi.
Bundan tashqari, kredit portfelini diversifikatsiya qilish orqali risklarni tarqatish ham
muhim ahamiyatga ega. Banklar kredit portfelini turli soha va tarmoqlar o‘rtasida taqsimlash
orqali iqtisodiy muhitdagi o‘zgarishlardan kelib chiqadigan zararlarni kamaytirishi mumkin.
Misol uchun, faqat qurilish yoki savdo sektoriga yo‘naltirilgan kreditlar o‘rniga, qishloq
xo‘jaligi, ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish va boshqa segmentlarga kredit resurslarini
tarqatish tavsiya etiladi.
Muammoli kreditlarni kamaytirish uchun bank xodimlarining malakasini oshirish ham
zarur. Kredit risklari va moliyaviy tahlil sohalarida professional bilim va ko‘nikmaga ega
xodimlar orqali kredit ajratish jarayoni sifati sezilarli darajada oshiriladi. Shu bilan birga,
xalqaro moliyaviy institutlar tajribasidan foydalanish va eng yaxshi amaliyotlarni mahalliy
sharoitga moslashtirish ham ijobiy natijalar beradi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, muammoli kreditlarning kamayishi uchun banklar o‘z
kredit siyosatini doimiy ravishda qayta ko‘rib chiqishi va moslashtirishi kerak. Jahon banki va
Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi tomonidan o‘tkazilgan tahlillarga ko‘ra, kredit risklarini
boshqarishning ilg‘or amaliyotlari, masalan, qarz oluvchilarning uzluksiz monitoringi, kredit
restrukturizatsiyasini kengaytirish va kredit portfelining sog‘lomlashtirilgan segmentlarga
yo‘naltirilishi muammoli kreditlar ulushini kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekiston bank sektorida 2025-yil holatiga ko‘ra, muammoli kreditlarning umumiy
ulushi 3,6% gacha pasaygani kuzatilmoqda. Bu esa amalga oshirilgan islohotlar va strategik
yondashuvlarning ijobiy natija berayotganidan dalolat beradi. Shunga qaramay, kelgusida
muammoli kreditlar bilan bog‘liq risklarni yanada kamaytirish uchun kredit ajratish va
monitoring tizimlarini uzluksiz takomillashtirib borish, qarzdorlar bilan hamkorlikni
rivojlantirish va kredit portfelini yanada diversifikatsiya qilish bo‘yicha kompleks choralarni
amalga oshirish zarur.
Xulosa qilib aytganda, banklarda muammoli kreditlarni kamaytirish yo‘llari — bu
faqatgina alohida chora-tadbirlar majmui emas, balki butun kredit siyosatini va bank
boshqaruv madaniyatini zamonaviy, kompleks va risklarga asoslangan tamoyillar asosida
qayta qurishni talab qiladi. Faqat shunday yondashuv banklarning moliyaviy barqarorligini
mustahkamlashga, kredit portfeli sifatini yaxshilashga va milliy iqtisodiyotning sog‘lom
rivojlanishiga xizmat qilishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2023). Bank tizimi moliyaviy ko‘rsatkichlari
126
bo‘yicha yillik hisobot. Toshkent.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–3270-sonli qarori. (2017). Bank tizimini
barqaror rivojlantirish va kredit risklarini kamaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida.
3.
Basel Committee on Banking Supervision. (2019). Guidelines on Managing Problem
Loans. Basel, Switzerland.
4.
Mishkin, F. S. (2018). The Economics of Money, Banking and Financial Markets. 12th ed.
Pearson Education.
5.
World Bank Group. (2022). Global Financial Development Report: Credit Risk and
Stability. Washington, DC.
6.
Asian Development Bank (ADB). (2023). Managing Non-Performing Loans in Developing
Economies. Manila.
7.
Karimov, M. B. (2021). Tijorat banklarida kredit risklarini boshqarish va muammoli
kreditlar tahlili. Toshkent: Fan va Texnologiya nashriyoti.
8.
Fabozzi, F. J. (2020). Credit Risk Management: Principles and Practices. Wiley Finance.
9.
Central Bank of Uzbekistan. (2024). Bank sektoridagi raqamlashtirish va monitoring
tizimlari bo‘yicha statistik ma’lumotlar.
10.
Tursunov, B. (2022). O‘zbekiston bank tizimida kredit risklari va ularni boshqarish
strategiyalari. Toshkent: Iqtisod-Moliya.
