125
ISLOM BANKLARI TOMONIDAN LOYIHALARNI MOLIYALASHTIRISH JORIY
ETISH ISTIQBOLLARI
Masharibov Xayrulla Ziynat o’g’li
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15429639
Islom moliyaviy tizimi bugungi kunda global moliya sektorida barqaror va adolatli
alternativ sifatida tez sur’atlar bilan rivojlanmoqda. Islom banklari, o‘z faoliyatini shariat
tamoyillari asosida olib borib, foizli moliyaviy operatsiyalarni rad etadi va real iqtisodiy
faoliyatni qo‘llab-quvvatlashni maqsad qiladi. 2023-yil yakunlariga ko‘ra, dunyodagi islomiy
moliyaviy xizmatlar bozori hajmi 4,5 trillion AQSh dollaridan oshdi va so‘nggi o‘n yilda har yili
o‘rtacha 10% o‘sish sur’atini ko‘rsatmoqda. Islom banklari tomonidan loyihalarni
moliyalashtirish mexanizmlari ayniqsa rivojlanayotgan davlatlar uchun muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Ular moliyalashtirish jarayonida real aktivlarga asoslanadi, foyda va zararlarni
adolatli taqsimlaydi, spekulyativ faoliyatlardan chetlashadi va moliyaviy barqarorlikni
ta’minlashga xizmat qiladi.
Islom banklari loyihalarni moliyalashtirishda bir nechta asosiy moliyaviy vositalardan
foydalanadi. Musharaka — bank va mijozning sarmoyador sifatida birgalikda loyihaga
investitsiya kiritishi va foyda yoki zarar ulush asosida taqsimlanishi tamoyiliga asoslanadi.
Mudaraba mexanizmida bank sarmoya beradi, mijoz esa investitsiyani boshqaradi va foyda
oldindan kelishilgan nisbatda taqsimlanadi. Ijara usulida bank real aktivni sotib olib, mijozga
lizing asosida foydalanish imkoniyatini beradi, bu jarayon oxirida aktiv egasining o‘zgarishi
bilan yakunlanadi. Murabaha esa savdo asosida amalga oshiriladi, bunda bank mahsulotni
sotib olib, unga ustama narx qo‘shgan holda mijozga sotadi. Shuningdek, istisna’a va salam
kabi shartnomalar kelajakdagi ishlab chiqarish va yetkazib berish uchun oldindan
moliyalashtirishni o‘z ichiga oladi.
Dunyo tajribasi islom banklari tomonidan loyihalarni moliyalashtirishning samarali
ekanligini ko‘rsatmoqda. Masalan, Malayziyada islom moliyaviy xizmatlar bozori umumiy
moliyaviy sektorning 38% ini tashkil etmoqda, Saudiya Arabistonida esa bu ko‘rsatkich 53%
ga yetgan. Birlashgan Arab Amirliklari, Indoneziya va Turkiyada ham islomiy moliyalashtirish
real sektorni rivojlantirishda asosiy vositalardan biri sifatida foydalanilmoqda. Qurilish,
transport, energetika va qishloq xo‘jaligi sohalarida islom banklari orqali amalga
oshirilayotgan loyihalar milliy iqtisodiyotlarning barqaror va inklyuziv rivojlanishiga katta
hissa qo‘shmoqda.
O‘zbekiston ham so‘nggi yillarda islom moliyalashtirish tizimini rivojlantirish yo‘lida
jiddiy qadamlar tashladi. 2021-yilda "Islom moliyaviy xizmatlarini joriy etish konsepsiyasi"
tasdiqlandi, bu esa moliyaviy xizmatlarning yangi shakllarini joriy etish uchun huquqiy asos
yaratdi. 2023-yilda "TBC Islamic Bank" ochilib, O‘zbekiston tarixida birinchi islom banki
sifatida o‘z faoliyatini boshladi. Bundan tashqari, Markaziy bank tomonidan islomiy
moliyalashtirish mahsulotlarini tartibga solish va nazorat qilish tizimlari ishlab chiqilmoqda.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yilda O‘zbekiston YAIM tarkibida xizmatlar sohasi 35%,
sanoat 28%, va qishloq xo‘jaligi 26% ni tashkil etgan. Shu bois, aynan sanoat va qishloq
126
xo‘jaligi sohalarida islomiy moliyalashtirish vositalarini joriy qilish mamlakat iqtisodiyotini
yanada diversifikatsiya qilishga xizmat qilishi mumkin.
Shu bilan birga, O‘zbekiston sharoitida islom banklari faoliyatini keng joriy etishda qator
muammolar mavjud. Eng avvalo, huquqiy va normativ bazaning to‘liq shakllanmaganligi
sezilmoqda. Maxsus "Islom moliyaviy xizmatlari to‘g‘risida"gi qonun mavjud emas, bu esa
amaliyotda bir qator huquqiy noaniqliklarga olib kelmoqda. Ikkinchi muammo, aholining
moliyaviy savodxonlik darajasining pastligidir. So‘rovlar ko‘rsatishicha, aholining atigi 27%
qismi islomiy moliyalashtirish tamoyillaridan yaxshi xabardor. Uchinchidan, shariat asosida
moliyaviy xizmatlarni boshqaradigan malakali mutaxassislar soni cheklangan. Bundan
tashqari, shariat kengashlarining faoliyati ham yetarli darajada tizimlashtirilmagan, bu esa
moliyaviy operatsiyalarning shariatga muvofiqligini ta’minlashda qiyinchiliklar tug‘dirmoqda.
Muammolarni bartaraf etish va islomiy moliyalashtirishni muvaffaqiyatli joriy etish
uchun bir qator takliflar ilgari suriladi. Avvalo, islom moliyaviy xizmatlarini tartibga soluvchi
maxsus qonun va normativ hujjatlar qabul qilinishi lozim. Bu huquqiy bazaning
mustahkamlanishi banklar va investorlar uchun aniqlik va ishonch yaratadi. Ikkinchi taklif,
har bir islom banki qoshida mustaqil shariat kengashlari tuzishni majburiy qilish, ular orqali
barcha moliyaviy operatsiyalarning shariatga muvofiqligini doimiy nazorat qilish zarur.
Uchinchidan, aholining moliyaviy savodxonligini oshirish maqsadida keng qamrovli o‘quv
dasturlari va axborot kampaniyalarini tashkil etish talab etiladi. To‘rtinchidan, musharaka va
mudaraba kabi risk taqsimlovchi moliyalashtirish vositalarini keng joriy qilish iqtisodiy
faoliyatni barqarorlashtiradi va tadbirkorlik subyektlarining investitsion faolligini oshiradi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, islom banklari orqali loyihalarni moliyalashtirish
iqtisodiyotni real sektor asosida rivojlantirish, moliyaviy barqarorlikni mustahkamlash va
jamiyatdagi moliyaviy inklyuzivlik darajasini oshirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston sharoitida
ham islomiy moliyalashtirishning to‘g‘ri joriy etilishi natijasida sanoat va qishloq xo‘jaligi
sohalarida yangi loyihalar ko‘payishi, kichik va o‘rta biznes subyektlariga moliyaviy ko‘mak
kuchayishi, milliy iqtisodiyotda innovatsion va barqaror rivojlanish omillari shakllanishi
mumkin.
Umuman olganda, islom banklari tomonidan loyihalarni moliyalashtirishni joriy etish
istiqbollari O‘zbekiston uchun katta salohiyatga ega. To‘g‘ri yondashuv, tizimli islohotlar va
aholining islomiy moliya tamoyillari bo‘yicha xabardorligini oshirish orqali ushbu
moliyalashtirish modeli mamlakat iqtisodiyotini yangi bosqichga olib chiqishi mumkin.
Islom banklari tomonidan loyihalarni moliyalashtirishni rivojlantirishda raqamli
texnologiyalarning imkoniyatlaridan ham samarali foydalanish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Bugungi kunda dunyo miqyosida fintech va raqamli bank xizmatlari islomiy
moliyalashtirishni yanada ommalashtirishda muhim rol o‘ynamoqda. Xususan, Saudiya
Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklarida islom banklari raqamli platformalar orqali
murabaha, ijara va mudaraba asosidagi moliyaviy mahsulotlarni onlayn tarzda taqdim
etmoqda. Bu yondashuv nafaqat moliyalashtirish jarayonlarini soddalashtiradi, balki mijozlar
uchun qulaylik va shaffoflikni ta’minlaydi. O‘zbekiston sharoitida ham islom banklari
tomonidan raqamli texnologiyalarni keng joriy etish zarurati mavjud. Mobil ilovalar, onlayn
kreditlash platformalari va blokcheyn asosida shariatga muvofiq smart-kontraktlar tizimini
yaratish orqali moliyalashtirishning tezkorligi va ishonchliligi oshiriladi.
127
Xulosa qilib aytganda, islom banklari orqali loyihalarni moliyalashtirishning joriy etilishi
O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun nafaqat yangi moliyalashtirish manbalarini yaratadi, balki
moliyaviy inklyuzivlikni oshiradi, real sektorni qo‘llab-quvvatlaydi va uzoq muddatli iqtisodiy
barqarorlikka xizmat qiladi. Ammo bu jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
kompleks yondashuv, huquqiy va institutsional islohotlar, aholining bilim darajasini oshirish
va zamonaviy texnologiyalardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. To‘g‘ri strategik
yondashuv orqali O‘zbekiston islomiy moliya sohasida Markaziy Osiyoning yetakchi
markazlaridan biriga aylanishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Islamic Financial Services Board (IFSB). (2024). Islamic Financial Services Industry
Stability Report 2024. Havola
2.
Sole, J. (2007). An Introduction to Islamic Finance: Principles and Practice. Havola
3.
Obaidullah, M. (2005). Islamic Financial Services: Observations and Insights for
Development. Havola
4.
Central Bank of Uzbekistan. (2023). Annual Report on Banking Sector Development.
Havola
5.
World Bank. (2023). Global Findex Database 2023. Havola
6.
Aysan, A. F., Disli, M., Ng, A. (2018). Sukuk Markets: State of Play and Way Forward.
Havola
7.
El-Gamal, M. A. (2006). Islamic Finance: Law, Economics, and Practice. Cambridge
University Press.
8.
Iqbal, Z., & Mirakhor, A. (2011). An Introduction to Islamic Finance: Theory and Practice.
John Wiley & Sons.
9.
Ali, S. S. (2007). Financial Contracting in Islam: The Case of Murabaha. Islamic Research
and Training Institute.
10.
Usmani, M. T. (2002). An Introduction to Islamic Finance. Kluwer Law International.
11.
Khan, M. F. (2003). Islamic Finance and Banking: The Challenge and Prospects. Islamic
Research and Training Institute.
12.
Ahmed, H. (2010). Product Development in Islamic Banks. Edinburgh University Press.
13.
State Committee of the Republic of Uzbekistan on Statistics. (2024). Statistical Review of
the Economy 2023. Havola
14.
Ayub, M. (2007). Understanding Islamic Finance. John Wiley & Sons.
15.
Cihak, M., & Hesse, H. (2010). Islamic Banks and Financial Stability: An Empirical
Analysis. Journal of Financial Services Research.
