4
YASHIL LOYIHALARDA ENERGIYA SAMARADORLIKNI BAHOLASH VA
OSHIRISH YO`NALISHLARI
Yulduz Bashirova Choriyevna
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
+998978833393
https://doi.org/10.5281/zenodo.15493481
Annotatsiya:
Bugungi kunda global miqyosda energiya resurslarining cheklanishi,
issiqxona gazlari chiqindilarining ortishi va iqlim o‘zgarishining jadallashuvi sababli yashil
binolar qurilishi barqaror rivojlanishning muhim tarkibiy qismiga aylangan. Yashil binolar
atrof-muhitga kam zarar yetkazadigan, energiyani tejamli ishlatadigan va barqaror qurilish
materiallaridan foydalanuvchi inshootlar bo‘lib, inson salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va
tabiiy resurslardan oqilona foydalanishni ta’minlaydi. Ushbu binolarning asosiy ustunligi – bu
energiya samaradorligidir, ya’ni energiyani tejash orqali nafaqat ekologik xavfsizlik, balki
iqtisodiy foyda ham qo‘lga kiritiladi.
Dunyoning rivojlangan davlatlarida LEED (Leadership in Energy and Environmental
Design), BREEAM (Building Research Establishment Environmental Assessment Method) kabi
xalqaro reyting tizimlari yordamida yashil binolarning samaradorligi
baholanadi. Bu tizimlar
binoning energiya sarfi, suvdan foydalanish, ichki havo sifati, qurilish materiallarining
ekologik tozaligi kabi ko‘rsatkichlarni tahlil qilib, ularni baholaydi. Bunday tizimlar asosida
yuqori reyting olgan binolar nafaqat foydalanuvchilar ishonchini qozonadi, balki
investitsiyalar uchun ham jozibador bo‘ladi. Ushbu baholash tizimlarining O‘zbekistonda
tatbiq etilishi mahalliy me’yorlarga moslashtirilgan holda amalga oshirilishi lozim.
Energiya samaradorligini baholashda binoning loyihaviy bosqichidanoq energiya
modellash tizimlaridan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Buning uchun ASHRAE
standartlariga asoslangan energiya simulyatsiyasi dasturlari (masalan, EnergyPlus,
DesignBuilder) qo‘llaniladi. Ushbu dasturlar yordamida binoning harorati, yorug‘ligi,
shamollatish va sovutish tizimlari ishlashi oldindan modellashadi va optimal variantlar tanlab
olinadi. Bu esa keyinchalik ekspluatatsiya davridagi ortiqcha energiya sarflarining oldini
olishga yordam beradi.
Amaliy jihatdan esa, yashil loyihalarda energiyani tejash bo‘yicha qo‘llanilayotgan asosiy
yondashuvlar quyidagilardan iborat: passiv dizayn, ya’ni binoning quyoshga nisbatan to‘g‘ri
orientatsiyasi, tabiiy yorug‘lik va shamollatishni maksimal darajada qo‘llash orqali energiya
sarfini 20–30 foizgacha kamaytirish mumkin. Binoning devorlari, tomi va derazalarida issiqlik
izolyatsiyasi qo‘llanilganda esa bu ko‘rsatkich 25–40 foizgacha oshadi. LED yoritish
texnologiyalari esa an’anaviy yoritgichlarga nisbatan 80% kam energiya sarflaydi.
Shuningdek, quyosh panellari o‘rnatilishi binoni tashqi elektr manbalariga bog‘liqligini
kamaytiradi. Aqlli HVAC (isitish, shamollatish va sovutish) tizimlari esa energiya sarfini 30–50
foizgacha kamaytiradi. Bularning barchasi birgalikda energiya samaradorligini sezilarli
darajada oshirishga xizmat qiladi.
Energiya samaradorligi faqat texnologiyalar bilan bog‘liq emas, balki boshqaruv tizimi,
foydalanuvchilarning xabardorligi va huquqiy asoslarning mavjudligi bilan ham chambarchas
bog‘liq. Binolarda energiyani boshqarish va nazorat qilish uchun avtomatlashtirilgan tizimlar,
ya’ni aqlli sensorlar va real vaqt monitoring platformalari joriy etilmoqda. Bu orqali energiya
5
sarfi doimiy nazorat ostida bo‘lib, kerakli joyda tejash yoki optimallashtirish choralari
ko‘riladi. Bundan tashqari, binoning energetik pasporti va energiya auditi orqali har yili
sarflanayotgan energiya miqdori tahlil qilinadi va samaradorlik darajasi baholanadi.
O‘zbekistonda ham yashil qurilish yo‘nalishida sezilarli harakatlar amalga oshirilmoqda.
Qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi vazirligi tomonidan energotejamkor binolar uchun
normativ hujjatlar ishlab chiqilgan, hukumat tomonidan yashil texnologiyalarni
rag‘batlantirishga qaratilgan davlat dasturlari qabul qilinmoqda. Mahalliy ishlab
chiqaruvchilar tomonidan issiqlikni saqlovchi materiallar, energotejamkor derazalar, quyosh
panellari ishlab chiqarilishi ham ushbu sohaning rivojlanishiga xizmat qilmoqda.
Yashil binolarning iqtisodiy samaradorligi ham alohida e’tiborga loyiq. Dastlabki qurilish
xarajatlari biroz yuqoriroq bo‘lishiga qaramay, ekspluatatsiya davridagi energiya tejami,
texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlarining kamayishi va binoning bozordagi qiymatining ortishi
bu xarajatlarni oqlaydi. Shuningdek, bunday binolarda yashovchi yoki ishlovchi shaxslar
salomatligi, ish unumdorligi va umumiy hayot sifati oshadi. Bu esa yashil loyihalarni nafaqat
ekologik va iqtisodiy, balki ijtimoiy barqarorlik jihatidan ham muhim qilishga olib keladi.
Xalqaro tajribaga qaraganda, yashil loyihalar shahar darajasidagi barqaror rivojlanish
strategiyalarining ajralmas bo‘lagi sifatida qaralmoqda. Masalan, Yevropa Ittifoqi, AQSh va
Yaponiya davlatlarida yangi qurilayotgan binolarning katta qismi energiya samaradorligini
ta’minlash uchun qat’iy standartlarga asoslanadi. Bu tajribalardan kelib chiqib, O‘zbekistonda
ham yashil qurilishni majburiy talab sifatida kiritish, reyting tizimlarini joriy qilish, soliq va
moliyaviy imtiyozlar orqali investitsiyalarni rag‘batlantirish kabi mexanizmlarni kuchaytirish
zarur.
Xulosa qilib aytganda, yashil loyihalarda energiya samaradorligini baholash va oshirish
yo‘nalishlari barqaror rivojlanishning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, bu yo‘nalishda texnologik,
iqtisodiy, boshqaruv va ijtimoiy omillar uyg‘unligida yondashuv zarur. O‘zbekiston sharoitida
bu yondashuvlar milliy manfaatlarga, resurslar cheklanganligiga va ekologik xavfsizlik
talablariga mos ravishda amalga oshirilishi kerak. Kelgusida mahalliy mutaxassislar
tayyorlash, ilmiy tadqiqotlarni ko‘paytirish, mahalliy reyting tizimlarini ishlab chiqish orqali
yashil loyihalarni izchil va chuqur rivojlantirishga erishish mumkin.
Shuningdek, yashil loyihalarni muvaffaqiyatli amalga oshirishda aholi va soha
mutaxassislarining bilim darajasi, xabardorligi va faolligi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Binolardan
foydalanayotgan fuqarolar energiya tejashga doir texnologiyalarni tushunmasa yoki ulardan
to‘g‘ri foydalana olmasa, hatto eng ilg‘or texnologiyalarning samarasi sezilmasligi mumkin.
Shu bois, ta’lim muassasalari, qurilish korxonalari, loyiha institutlari va davlat idoralari
o‘rtasida uzviy hamkorlikni yo‘lga qo‘yish muhim ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, mahalliy sharoitlarni inobatga olgan holda innovatsion
texnologiyalarni milliy resurslar asosida ishlab chiqish ham ustuvor yo‘nalishlardan biri
bo‘lishi lozim. O‘zbekistonda mavjud bo‘lgan quyosh nuri miqdorining yuqoriligi, quruq iqlim
va energiya narxlarining nisbatan pastligi yashil qurilish texnologiyalarini tatbiq qilish uchun
keng imkoniyatlar yaratadi. Mahalliy ilmiy markazlar va universitetlar tomonidan ishlab
chiqilgan eksperimental modellar, energotejamkor qurilish materiallari, avtomatlashtirilgan
boshqaruv tizimlari real soha bilan integratsiya qilinib, pilot loyihalar asosida sinovdan
o‘tkazilishi lozim.
6
Shu bilan birga, normativ-huquqiy bazani takomillashtirish, yangi qurilayotgan
inshootlarda yashil qurilish mezonlarini majburiy talab sifatida belgilash, mavjud binolarda
esa bosqichma-bosqich modernizatsiya dasturlarini ishlab chiqish zarur. Bu jarayonda davlat
tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar bilan bir qatorda, xususiy sektor va xalqaro
moliyaviy institutlar ishtirokini kengaytirish maqsadga muvofiq. Bunday yondashuvlar
ekologik barqarorlikni ta’minlash bilan birga, mamlakatda yangi ish o‘rinlari yaratish,
texnologik innovatsiyalarni ommalashtirish va iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashga xizmat
qiladi.
Yana bir muhim jihat — bu yashil loyihalarning monitoringi va natijalarini baholash
tizimini shakllantirishdir. Har bir loyihaga oldindan indikatorlar belgilanishi, amalga
oshirilish jarayonida esa o‘z vaqtida monitoring qilinishi, real natijalar hisobotlar orqali ochiq
e’lon qilinishi kerak. Bunda GIS texnologiyalari, raqamli xaritalash, sun’iy intellekt asosida
ishlovchi monitoring platformalari keng qo‘llanilishi mumkin. Bu nafaqat tahliliy salohiyatni
kuchaytiradi, balki jamoatchilik va investorlar ishonchini oshiradi.
Yashil loyihalar faqat individual binolar darajasida emas, balki butun shahar yoki
hududiy infratuzilmalarni qamrab oluvchi ko‘p komponentli dasturlarga aylanishi kerak.
Masalan, energiya tejamkor mahallalar, yashil transport yo‘nalishlari, ekologik toza suv va
chiqindilarni boshqarish tizimlari orqali integratsiyalashgan yashil infratuzilma yaratish
mumkin. Bu esa keng ko‘lamli, kompleks yondashuvni talab qiladi va rivojlangan mamlakatlar
tajribasidan kelib chiqib, mahalliy sharoitlarga moslashtirilgan strategiyalar ishlab chiqishni
taqozo etadi.
Shuningdek, davlat-xususiy sheriklik mexanizmlari asosida yashil qurilishni
moliyalashtirish, “yashil obligatsiyalar” (green bonds) kabi moliyaviy vositalarni joriy qilish
orqali barqaror manbalardan mablag‘ jalb etish mumkin. Bu nafaqat texnik loyihalarga, balki
soha bo‘yicha tadqiqot va tajriba ishlari, malaka oshirish dasturlari hamda keng
jamoatchilikni xabardor qilish faoliyatlariga yo‘naltirilishi lozim. Xalqaro hamkorlik, jumladan
BMT, Jahon banki, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki kabi tashkilotlar bilan
integratsiyalashgan loyiha portfellarini yo‘lga qo‘yish, O‘zbekistonni ushbu yo‘nalishda
mintaqaviy yetakchi davlatga aylantirishi mumkin.
Yuqorida bayon etilgan barcha tahlillar va takliflar shuni ko‘rsatadiki, yashil loyihalarda
energiya samaradorligini oshirish ko‘p qirrali, uzviy bog‘langan va kompleks yondashuvni
talab etadigan tizimli masaladir. Bu yo‘nalishda innovatsiyalar, boshqaruv islohotlari, huquqiy
asoslar va ta’lim tizimining uyg‘unligi barqaror natijalarni ta’minlaydi. O‘zbekiston o‘zining
tabiiy resurslari, iqtisodiy salohiyati va strategik hududiy joylashuviga tayanib, yashil
texnologiyalarni ommalashtirish orqali nafaqat ichki ehtiyojlarini qondiradi, balki xalqaro
ekologik kun tartibida faol ishtirok etuvchi davlat sifatida e’tirof etilishi mumkin.
Shu boisdan, yashil loyihalarda energiya samaradorligini oshirish bo‘yicha ilmiy
izlanishlar, tajriba almashinuvi, ilg‘or texnologiyalarni tatbiq etish va huquqiy mexanizmlarni
takomillashtirish kelajak avlod uchun barqaror, toza va iqtisodiy jihatdan samarali yashash
muhitini yaratishning poydevoridir. Bu esa faqat hukumat, biznes va jamiyatning birgalikdagi
sa’y-harakati bilangina ro‘yobga chiqishi mumkin.
References:
Используемая литература:
7
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov, O. (2020).
Yashil iqtisodiyot va barqaror rivojlanish omillari
. Toshkent:
Iqtisodiyot nashriyoti.
2.
Tursunov, B. O. (2021).
Qurilishda energiya samaradorligini oshirish yo‘llari
. “Ilm-Ziyo”
jurnali, №4, 112–119.
3.
Abdullayev, N. (2019).
O‘zbekiston sharoitida yashil qurilish texnologiyalari
. “Texnika va
innovatsiyalar” jurnali, №2.
4.
Innovatsion rivojlanish vazirligi (2022).
Yashil texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha milliy
yo‘l xaritasi
. Toshkent.
5.
Qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi vazirligi (2021).
Energotejamkor qurilish
me’yorlari va standartlari
. Rasmiy normativ hujjat.
6.
U.S. Green Building Council. (2021).
LEED v4 for Building Design and Construction
.
7.
BREEAM. (2020).
BREEAM International New Construction Manual
.
8.
UNEP. (2022).
Global Status Report for Buildings and Construction
. United Nations
Environment Programme.
9.
International
Energy
Agency
(IEA).
(2021).
Energy
Efficiency
2021
.
https://www.iea.org/reports/energy-efficiency-2021
10.
World Green Building Council. (2020).
Health, Wellbeing and Productivity in Offices
.
11.
Krishnan, A. et al. (2019).
Energy Modeling for Green Buildings: Guidebook
. ASHRAE
Publications.
12.
Arvind, S., & Gupta, R. (2018).
Green Buildings and Energy Efficiency: An Analytical
Approach
. Journal of Sustainable Architecture, 12(3), 87–95.
13.
OECD. (2021).
The Role of Green Buildings in Economic Recovery
.
14.
Energy Star (EPA). (2022).
Building Upgrade Manual: A Guide to Energy-Efficient
Commercial Buildings
.
15.
Marchenko, O. V., Petrykiva, O., & Korobko, K. O. (2022).
Minimizing Credit Risk and
Improving the Quality of the Bank’s Loan Portfolio
. Business Inform.
