22
O'ZBEKISTONDA TA'LIMNI MOLIYALASHTIRISHNING SAMARADORLIK
MEZONLARI VA BAHOLASH USULLARI
Djumaniyazova Jamila Davranovna
Maktabgacha va maktab ta'limi vazirligi huzuridagi
"Barkamol avlod" Respublika bolalar maktabi
Strategik tahlil va iqtidorli bolalar bilan ishlash bo'limi boshlig'i
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi
Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15517605
Annotatsiya.
Ushbu
maqola
O'zbekiston
Respublikasida
ta'lim
tizimini
moliyalashtirishning samaradorligini baholash mezonlari va usullarini o'rganadi. Tadqiqot
adabiyotlar tahlili asosida amalga oshirilgan bo'lib, milliy va xalqaro tajribalar taqqoslash yo'li
bilan samarali moliyalashtirish modellarini aniqlaydi. Natijalar shuni ko'rsatadiki, ta'lim
moliyalashtirishning samaradorligini baholashda kompleks yondashuv qo'llash zarur bo'lib, bu
moliyaviy, akademik va ijtimoiy ko'rsatkichlarni o'z ichiga oladi.
Kalit so'zlar:
ta'lim moliyalashtirish, samaradorlik mezonlari, baholash usullari, ta'lim
sifati, byudjet samaradorligi, moliyaviy menejment.
Kirish.
Ta'lim tizimini moliyalashtirishning samaradorligi zamonaviy davlat siyosatining
muhim yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. O'zbekistonda ta'lim sohasini isloh qilish va unga
ajratiladigan byudjet mablag'laridan samarali foydalanish masalasi tobora dolzarblik kasb
etmoqda [1]. Mamlakatda amalga oshirilayotgan ta'lim islohotlari, jumladan oliy ta'lim
muassasalarini bosqichma-bosqich o'zini o'zi moliyalashtirish tizimiga o'tkazish jarayoni
moliyalashtirish samaradorligini baholashning yangi mezonlari va usullarini talab qiladi [2].
Jahon tajribasi shuni ko'rsatadiki, ta'lim moliyalashtirishning samaradorligini to'g'ri
baholash ta'lim sifatini oshirish va resurslardan optimal foydalanish uchun zarurdir [3].
Gruziya va Markaziy va Sharqiy Yevropa mamlakatlarining tajribasi ta'lim moliyalashtirishida
natijaga yo'naltirilgan yondashuvning muhimligini ko'rsatadi [4]. O'zbekiston sharoitida ushbu
xorijiy tajribalarni o'rganish va milliy xususiyatlarni hisobga olgan holda samarali baholash
tizimini yaratish dolzarb vazifa hisoblanadi.
Asosiy qism.
Ta'lim moliyalashtirishning samaradorligini baholash mezonlari bir necha
asosiy yo'nalishni o'z ichiga oladi. Birinchidan, moliyaviy samaradorlik mezonlari ta'lim
xarajatlarining maqsadga muvofiqligini va iqtisodiy samaradorligini baholashga qaratilgan [5].
Rossiya Federatsiyasidagi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, ta'lim moliyalashtirishida byudjet
mablag'larining samaradorligini oshirish uchun natijaga yo'naltirilgan budjetlashtirish
printsiplaridan foydalanish zarur [6]. Bu yondashuv nafaqat resurslarni taqsimlashda, balki
olingan natijalarni baholashda ham muhim ahamiyatga ega.
Ikkinchidan, akademik samaradorlik mezonlari ta'lim sifati va o'quvchilar yutuqlari bilan
bog'liq ko'rsatkichlarni o'z ichiga oladi [7]. Yevropa mamlakatlarining tajribasi shuni
ko'rsatadiki, ta'lim moliyalashtirishning samaradorligini baholashda o'quvchilar bilim darajasi,
maktabni tugatish foizi, oliy ta'limga kirish darajasi kabi ko'rsatkichlar muhim rol o'ynaydi [8].
O'zbekiston sharoitida ham bu ko'rsatkichlarni hisobga olish zarur, lekin ularni milliy ta'lim
tizimining o'ziga xos xususiyatlari bilan moslashtirib qo'llash kerak.
23
Uchinchidan, ijtimoiy samaradorlik mezonlari ta'lim tizimining jamiyat rivojlanishiga
qo'shgan hissasini baholashga qaratilgan [2]. Bu mezonlar ishsizlik darajasining kamayishi,
iqtisodiy o'sish, innovatsion faollik darajasi kabi makroiqtisodiy ko'rsatkichlar bilan bog'liq.
O'zbekistonda amalga oshirilayotgan "Raqamli O'zbekiston-2030" strategiyasi doirasida ta'lim
tizimining raqamli iqtisodiyot rivojlanishiga qo'shgan hissasini baholash alohida ahamiyat kasb
etadi.
Ta'lim moliyalashtirishning samaradorligini baholash usullari ham turli xil
yondashuvlarni o'z ichiga oladi. Eng keng tarqalgan usul bu xarajat-foyda tahlili (Cost-Benefit
Analysis) bo'lib, u ta'limga sarflangan xarajatlar bilan olingan natijalar o'rtasidagi nisbatni
aniqlaydi [4]. Gruziyada amalga oshirilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, dasturli
moliyalashtirish usuli orqali ta'lim samaradorligini oshirish mumkin, biroq buning uchun aniq
ko'rsatkichlar tizimini yaratish zarur [1].
Yana bir muhim usul bu ma'lumotlarni o'rash tahlili (Data Envelopment Analysis - DEA)
bo'lib, u bir nechta kirish va chiqish ko'rsatkichlari asosida ta'lim muassasalarining nisbiy
samaradorligini baholaydi [5]. Bu usul ayniqsa oliy ta'lim muassasalarining samaradorligini
taqqoslash uchun foydali bo'lib, O'zbekistonda oliy ta'lim muassasalarini o'zini o'zi
moliyalashtirish tizimiga o'tkazish jarayonida qo'llash mumkin.
Normativ moliyalashtirish usuli ham samaradorlikni oshirishning muhim vositasi
hisoblanadi [6]. Rossiya tajribasi shuni ko'rsatadiki, har bir o'quvchi uchun belgilangan norma
asosida moliyalashtirish shaffoflikni oshiradi va ta'lim muassasalarini samaradorlikni
oshirishga rag'batlantiradi. O'zbekistonda ham shunga o'xshash tizimni joriy etish ta'lim
moliyalashtirishning samaradorligini sezilarli darajada oshirishi mumkin.
Samaradorlikni baholashda yana bir muhim jihat bu uzoq muddatli va qisqa muddatli
natijalarni ajratishdir [7]. Qisqa muddatli natijalar asosan o'quv jarayonining tashkiliy jihatlari
bilan bog'liq bo'lsa, uzoq muddatli natijalar bitiruvchilarning mehnat bozorida muvaffaqiyati,
iqtisodiy rivojlanishga qo'shgan hissasi kabi ko'rsatkichlar bilan belgilanadi. Bu ikki turdagi
natijalarni muvozanatli baholash ta'lim siyosatini to'g'ri yo'naltirish uchun zarur.
Xalqaro tajriba shuni ko'rsatadiki, ta'lim moliyalashtirishning samaradorligini oshirish
uchun davlat va xususiy sektor hamkorligi muhim ahamiyatga ega [8]. Markaziy va Sharqiy
Yevropa mamlakatlarida moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish va ta'lim
muassasalariga moliyaviy boshqaruvda ko'proq avtonomiya berish ijobiy natijalar bergan.
O'zbekistonda ham shunga o'xshash yondashuvni qo'llash mumkin, lekin buning uchun tegishli
huquqiy va tashkiliy asos yaratish zarur.
Xulosa.
O'zbekistonda ta'limni moliyalashtirishning samaradorligini baholash uchun
kompleks yondashuv zarur bo'lib, bu moliyaviy, akademik va ijtimoiy mezonlarni o'z ichiga
oladi. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, samarali baholash tizimi yaratish uchun xorijiy
tajribalarni o'rganish va milliy xususiyatlarni hisobga olish muhim ahamiyatga ega. Normativ
moliyalashtirish, dasturli budjetlashtirish va natijaga yo'naltirilgan moliyalashtirish kabi
usullar O'zbekiston ta'lim tizimida muvaffaqiyatli qo'llanilishi mumkin.
Kelajakda ta'lim moliyalashtirishining samaradorligini oshirish uchun bir necha muhim
yo'nalishda ishlash zarur: moliyaviy boshqaruv tizimini takomillashtirish, baholash
ko'rsatkichlari tizimini aniqlash, ta'lim muassasalariga ko'proq avtonomiya berish va
moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish. Shuningdek, raqamli texnologiyalardan
24
foydalanib samaradorlikni baholash jarayonlarini avtomatlashtirish va real vaqtda monitoring
qilish imkoniyatlarini yaratish muhim vazifa hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abashidze, N., & Khutsishvili, I. (2019). Analysis of the Results of Program Financing in
the Higher Education System of Georgia and Improving Tendency of Assessment Indicators.
International Journal of Education and Science
, 2(3), 45-58.
2.
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2019). Oliy ta'lim muassasalarini
bosqichma-bosqich o'zini o'zi moliyalashtirish tizimiga o'tkazish to'g'risida. Available at:
3.
Tashkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti. (2023). O'zbekiston ta'lim tizimi: zamonaviy
holat va rivojlanish istiqbollari.
Ta'lim va fan jurnali
, 5(2), 34-47.
4.
Popescu, A., & Diaconu, L. (2015). Assessment of Higher Education Financing Models in
the CEE Countries.
Procedia - Social and Behavioral Sciences
, 191, 2015-2019.
5.
Gavrilova, E.V. (2012). Otsenka sotsial'no-ekonomicheskoy effektivnosti vysshego
professional'nogo obrazovaniya [Assessment of socio-economic efficiency of higher
professional education].
Kreativnaya ekonomika
, 10, 112-118.
6.
Semenova, T.Y. (2014). Normativnoe finansirovanie sistemy obrazovaniya [Normative
financing of the education system].
Ekonomika i upravlenie
, 8(106), 89-95.
7.
Cornali, F. (2012). Effectiveness and Efficiency of Educational Measures: Evaluation
Practices, Indicators and Rhetoric.
Research in Education
, 88(1), 31-45.
8.
O'zbekiston Milliy Universiteti. (2023). Pedagoglarning uzluksiz kasbiy ta'limi: elektron
platformalar va ularning samaradorligi.
Zamonaviy ta'lim texnologiyalari
, 4(1), 78-85.
