17
MAHALLALARNI KAMBAG`ALLIKDAN HOLI HUDUDGA AYLANTIRISHDA
BANKLAR FAOLLIGINI TA`MINLASH MASALALARI
Xaydarov Baxtiyor Xamidullayevich
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15517588
O‘zbekiston Respublikasida aholining turmush darajasini oshirish, ijtimoiy adolatni
ta’minlash va barqaror iqtisodiy o‘sishga erishish yo‘lida olib borilayotgan islohotlar jarayonida
mahallalarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi strategik yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
Ayniqsa, kambag‘allikni qisqartirish va aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirish bugungi
kundagi ustuvor yo‘nalishlar sirasiga kiradi. Mahallalarni kambagʻallikdan holi hududga
aylantirish jarayoni kompleks yondashuvni, moliyaviy resurslar bilan keng ta’minlangan
tizimni va barcha iqtisodiy institutlarning faol ishtirokini talab qiladi. Bu jarayonda tijorat
banklari va davlat tomonidan moliyalashtiriladigan moliyaviy institutlar hal qiluvchi ahamiyat
kasb etadi.
Aynan bank-moliya tizimi orqali kichik biznesni rivojlantirish, o‘zini o‘zi band qilishga
xizmat qiluvchi loyihalarni moliyalashtirish, ijtimoiy ahamiyatga ega mikroinvestitsiyalarni
amalga oshirish, mahalliy tadbirkorlar uchun imtiyozli kredit liniyalarini yaratish mumkin. Shu
ma’noda, banklar faolligini oshirish orqali mahallalarni kambagʻallikdan holi hududga
aylantirish mexanizmlarini shakllantirish muhim strategik vazifa bo‘lib, u aholining daromad
manbalarini diversifikatsiyalash, ishsizlik darajasini kamaytirish va moliyaviy inklyuziyani
ta’minlash imkonini beradi.
Mamlakatimizda so‘nggi yillarda qabul qilingan muhim normativ-huquqiy hujjatlar –
xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 16-avgustdagi PF–6269-son
Farmoni, 2022-yil 3-iyundagi PQ–289-sonli Qarori, hamda 2023-yil 25-maydagi PQ–153-sonli
Qarorida mahallalarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari orqali kambag‘allikni aniqlash va uni
bartaraf etish chora-tadbirlari belgilab berilgan. Bu jarayonda banklarning roli – xususan,
“Mahalla bank”, “Mikrokreditbank”, “Agrobank”, “Xalq banki” kabi moliyaviy tashkilotlarning
hududiy filiallari faoliyatini faollashtirish orqali birlamchi ijtimoiy guruhlar bilan bevosita
aloqada bo‘lish, ularning ehtiyojlariga mos kreditlash mexanizmlarini joriy etish, shuningdek,
aholining moliyaviy savodxonligini oshirishga qaratilgan dasturlarni moliyalashtirish orqali
kuchaytirilmoqda.
Amaliy jihatdan olib qaralganda, banklar tomonidan mahallalarga yo‘naltirilayotgan
imtiyozli kreditlar asosan quyidagi yo‘nalishlarga qaratilmoqda: uyda mehnat faoliyatini yo‘lga
qo‘yish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish va qayta ishlash, ayollar va yoshlarga
biznesni boshlash uchun boshlang‘ich kapital taqdim etish, kasanachilik va hunarmandchilikni
rivojlantirish. Ayniqsa, “Yoshlar – kelajagimiz”, “Ayollar daftari”, “Temir daftar”, “Ijtimoiy
himoya yagona reyestri” orqali aniqlangan ehtiyojmand oilalarga banklar orqali ajratilayotgan
kreditlar kambagʻallikni qisqartirishning samarali vositasiga aylangan.
Biroq, mavjud tizimda ayrim muammolar ham mavjud. Avvalo, ba’zi hududlarda banklar
faoliyati markazlashgan bo‘lib, chekka mahallalarga moliyaviy xizmatlar yetib bormaydi.
Shuningdek, moliyaviy inklyuziya darajasi past bo‘lgan aholiga nisbatan moliyaviy
mahsulotlarning yetkazilishi sust kechmoqda. Kredit olish uchun zarur hujjatlar, kafillik va
garov talablarining murakkabligi, ayniqsa kambag‘al qatlam vakillari uchun moliyaviy
18
xizmatlardan foydalanishni cheklab qo‘ymoqda. Bu esa bank tizimi orqali kambag‘allikni
kamaytirish imkoniyatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bu muammolarni bartaraf etish maqsadida quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish
maqsadga muvofiq:
– banklar tomonidan innovatsion kredit mahsulotlarini ishlab chiqish, masalan, kafilliksiz,
faqat ijtimoiy reyting asosida beriladigan mikrokreditlar tizimini rivojlantirish;
– bank filiallarini chekka mahallalarga yaqinlashtirish, mobil bank xizmatlarini keng joriy
etish;
– kredit olish tartibini soddalashtirish va digital texnologiyalar yordamida kredit
arizalarini avtomatik tahlil qilish tizimlarini kengaytirish;
– moliyaviy savodxonlikni oshirish dasturlarini banklar homiyligida har bir mahallada
o‘tkazish;
– mahalla faollarini, yoshlar yetakchilarini va hokim yordamchilarini banklar bilan uzviy
hamkorlikda ishlashga jalb etish.
Tahlillarga ko‘ra, kambag‘allik darajasi yuqori bo‘lgan hududlarda bank xizmatlari
ko‘lami tor, shuningdek, aholining moliyaviy xatti-harakatlari sust ekanligi kuzatilmoqda.
Bunday hududlarda zamonaviy bank xizmatlarini aholiga yetkazish, ularga omonat, plastik
karta, elektron to‘lov tizimlari kabi moliyaviy vositalardan foydalanish imkonini berish orqali,
bir tomondan, iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish, ikkinchi tomondan, mahallaning o‘zini o‘zi
ta’minlay oladigan iqtisodiy zonaga aylanishi mumkin.
Bundan tashqari, banklar tomonidan kichik va o‘rta biznes subyektlariga ajratilayotgan
kreditlar monitoringi natijalariga ko‘ra, kreditlarning asosiy qismi xizmat ko‘rsatish sohasi va
qishloq xo‘jaligiga yo‘naltirilmoqda. Ayniqsa, ayollar va yoshlarga berilayotgan 6-12 oylik
imtiyozli davrli kreditlar orqali ko‘plab yangi ish o‘rinlari yaratilmoqda. Masalan, 2023-yil
davomida respublika bo‘yicha “Mahalla bank” va “Mikrokreditbank” tomonidan jami 1,2 trln
so‘m mikrokreditlar ajratilib, 165 mingdan ortiq mahalliy aholi bandligi ta’minlangan.
Shuningdek, bank-moliya institutlari va mahalla fuqarolar yig‘inlari o‘rtasidagi
hamkorlikning normativ-huquqiy asoslari yanada takomillashtirilishi kerak. Bugungi kunda
mavjud shartnoma asosida kredit oluvchilarni kuzatish va nazorat qilish mexanizmlari
yetarlicha samarali ishlamayapti. Bu esa kreditlarning maqsadsiz sarflanishi va qaytmasligi
xavfini oshirmoqda. Shu sababli, mahalla kengashlari va banklar birgalikda monitoring olib
borishi, kredit oluvchilarga maslahat va ko‘mak ko‘rsatish tizimini kuchaytirishi maqsadga
muvofiqdir.
Xulosa qilib aytganda, banklar faoliyatini mahalla darajasida faollashtirish orqali
kambag‘allikni qisqartirish va mahallalarni iqtisodiy barqaror hududlarga aylantirish mumkin.
Bu borada tizimli yondashuv, moliyaviy inklyuziyani kengaytirish, raqamli texnologiyalarni
joriy etish va aholining moliyaviy madaniyatini oshirish asosiy ustuvor yo‘nalish bo‘lishi lozim.
Banklarning mahalla bilan hamkorlikdagi faoliyati, aholining ishonchini qozonishga xizmat
qilgan holda, iqtisodiy taraqqiyotga kuchli turtki beradi. Ushbu mexanizmlarni
takomillashtirish esa O‘zbekistonning “Kambag‘alliksiz jamiyat” sari dadil intilishini
ta’minlaydi.
Shuningdek, jahon amaliyoti ham banklar ishtirokida kambagʻallikni kamaytirish va
mahallalarni iqtisodiy rivojlantirish yoʻnalishida muhim tajribalarni taklif etadi. Masalan,
Hindiston, Bangladesh, Indoneziya, Nigeriya va Filippin kabi mamlakatlarda mikrofinanslash
19
tizimi orqali kambagʻal qatlam vakillariga kichik miqdordagi kreditlar ajratish orqali ularning
o‘z biznesini yo‘lga qo‘yishiga ko‘maklashilgan. Ayniqsa, Grameen Bank (Bangladesh) modeli
ijtimoiy yo‘naltirilgan mikrokreditlashning yorqin namunasi bo‘lib, kam ta’minlangan ayollarni
iqtisodiy faol guruhga aylantirishga xizmat qildi. Bu modelda kreditlar kafilliksiz, ishonch
asosida beriladi va guruhli javobgarlik orqali kreditlarning qaytarilishi ta’minlanadi.
O‘zbekistonda ushbu modelni mahalla darajasida joriy etish orqali, ayniqsa “Ayollar
daftari” va “Yoshlar daftari”ga kiritilgan fuqarolar uchun samarali moliyaviy vositalarni
yaratish mumkin. Bunda banklar va mahalla vakillarining hamkorlikda ishlashi, har bir
xonadonning iqtisodiy holatini tahlil qilish asosida individual yondashuvni shakllantirishi
lozim. Shu orqali, resurslar eng muhtoj guruhlarga aniq yo‘naltiriladi.
Mahallalarning kambag‘allikdan holi hududga aylanishi faqatgina moliyaviy resurslar
bilan emas, balki ularni to‘g‘ri va oqilona boshqarish orqali ham ta’minlanadi. Shu ma’noda,
banklar nafaqat kredit beruvchi, balki maslahat va ko‘makchi institutsiyalarga aylanishi zarur.
Masalan, “Kredit oldi maslahat markazlari”ni har bir tumandagi banklar huzurida tashkil etish
orqali fuqarolarning loyihalarini huquqiy, moliyaviy va marketing jihatidan ekspertiza qilish
tizimini joriy etish mumkin.
2023-yil yakuniga ko‘ra, O‘zbekiston bank sektorining aktivlari 600 trln so‘mdan oshdi,
bu ko‘rsatkich aholiga ko‘rsatilayotgan moliyaviy xizmatlar hajmining ortib borayotganini
anglatadi. Biroq, kreditlarning faqat 10-12 foizi ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar va kichik
biznes subyektlariga yo‘naltirilgan. Bu esa, mavjud potensialdan to‘liq foydalanilmayotganini
ko‘rsatadi. Shu bois, banklar faoliyatida ijtimoiy kreditlash portfellarini kengaytirish –
kambag‘allikka qarshi kurashning muhim yo‘nalishidir.
Qolaversa, banklar faoliyati faqat iqtisodiy foyda olish bilan cheklanmasligi, balki ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilishi kerak. Bu jarayonda ESG (ekologik, ijtimoiy va
boshqaruv) tamoyillari asosida kreditlash siyosatini ishlab chiqish muhim. Ya’ni, bank
kreditlari aholining yashash sifatini yaxshilovchi, ijtimoiy xizmatlar va zamonaviy
infratuzilmalarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan loyihalarni moliyalashtirishi kerak.
Zamonaviy raqamli texnologiyalar bank xizmatlarini har bir xonadonga yetkazish
imkonini yaratmoqda. Masalan, mobil banking, QR to‘lovlar, raqamli shaxsiy identifikatsiya va
masofaviy kredit olish tizimlari orqali hatto chekka hududdagi fuqaro ham bank xizmatlaridan
to‘laqonli foydalanishi mumkin. Bu esa bank infratuzilmasini kengaytirmasdan turib, aholining
moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan kirish imkoniyatini oshiradi.
Aholining moliyaviy savodxonligi ham bu jarayonda hal qiluvchi omil hisoblanadi.
Hozirda O‘zbekiston banklarida moliyaviy savodxonlik bo‘yicha alohida platformalar (masalan,
“Bank va Siz”, “Moliyaviy saboqlar”) faoliyat yuritmoqda. Ularning mahalla kesimida faol tashkil
etilishi, maktab, kollej, kasb-hunar markazlari bilan uzviy bog‘liqligi ta’minlanishi lozim.
Chunki, moliyaviy savodli fuqaro bank xizmatlaridan ongli foydalangan holda o‘z iqtisodiy
ahvolini mustahkamlash imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Yuqorida bayon qilingan tahlillar asosida quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
Birinchidan, banklar faoliyatini mahalla darajasiga yaqinlashtirish orqali kambag‘allikni
qisqartirishda real iqtisodiy instrumentlarni joriy etish mumkin. Imtiyozli kreditlar,
mikromoliyalashtirish, subsidiyalar va ijtimoiy garovsiz kreditlar shu toifaga kiradi.
20
Ikkinchidan, banklar va mahalla tuzilmalari o‘rtasidagi integratsiyani mustahkamlash, bu
ikki institutni yagona ijtimoiy-iqtisodiy mexanizm sifatida uyg‘unlashtirish orqali
kambag‘allikni bartaraf etish jarayoni ancha samarali tashkil etiladi.
Uchinchidan, zamonaviy bank xizmatlarini raqamlashtirish va mobilizatsiyalash orqali
aholining bank xizmatlaridan foydalanish doirasini kengaytirish, moliyaviy inklyuziya
ko‘lamini oshirish mumkin.
To‘rtinchidan, banklar faoliyatida ijtimoiy mas’uliyatni oshirish, ularning moliyalashtirish
siyosatini ESG tamoyillariga mos holda qayta ko‘rib chiqish dolzarb hisoblanadi.
Beshinchidan, banklar huzurida mikrobiznesni rivojlantirish bo‘yicha maslahat
markazlarini tashkil etish va har bir loyiha uchun mahalla darajasida maslahat beruvchi
institutlar tarmog‘ini yaratish kambag‘allik darajasini sezilarli kamaytiradi.
Ushbu chora-tadbirlar amalga oshirilganda, banklar nafaqat iqtisodiy muassasa, balki
jamiyatdagi kambag‘allikni kamaytirishga faol hissa qo‘shuvchi strategik ijtimoiy hamkor
maqomiga ega bo‘ladi. Bu esa mahallalarning iqtisodiy barqarorligini mustahkamlash, ularni
kambag‘allikdan holi hududga aylantirish yo‘lida muhim qadam bo‘lib xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2023-yilgi Oliy Majlisga
Murojaatnomasi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2023).
Moliyaviy inklyuziya bo‘yicha milliy
strategiya loyihasi
.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2021). “Mahallabay” ishlash tizimi
bo‘yicha nizom.
4.
Demirgüç-Kunt, A., Klapper, L., Singer, D., Ansar, S., & Hess, J. (2018).
The Global Findex
Database 2017: Measuring financial inclusion and the fintech revolution
. World Bank.
5.
Yunus, M. (2007).
Creating a World Without Poverty: Social Business and the Future of
Capitalism
. PublicAffairs.
6.
Beck, T., & Demirgüç-Kunt, A. (2008).
Access to Finance: An Unfinished Agenda
. The World
Bank Economic Review.
7.
Littlefield, E., Morduch, J., & Hashemi, S. (2003).
Is Microfinance an Effective Strategy to
Reach the Millennium Development Goals?
CGAP Focus Note.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki statistik byulleteni, 2024-yil 1-chorak.
9.
Asian Development Bank. (2020).
Financial Inclusion in Asia and the Pacific
. ADB
Publications.
10.
Honohan, P. (2008).
Cross-country variation in household access to financial services
.
Journal of Banking & Finance.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. (2022).
Kambag‘allikni
qisqartirish milliy strategiyasi – 2030
.
12.
CGAP (Consultative Group to Assist the Poor). (2021).
Financial Services for the Poor
.
13.
Helms, B. (2006).
Access for All: Building Inclusive Financial Systems
. CGAP/World Bank.
14.
Karimov, I. (2020).
Tijorat banklarining ijtimoiy-iqtisodiy islohotlardagi o‘rni
. “Moliyaviy
tadqiqotlar” jurnali, №2.
21
15.
Qudratova, D. (2023).
Mahallalarda tadbirkorlikni rivojlantirishda banklar faoliyatining
roli
. Bank-moliya akademiyasi maqolalar to‘plami.
