52
O‘ZBEKISTON DAVLAT PENSIYA TAʼMINOTI TIZIMINI
TAKOMILLASHTIRISH
Ahmedova Shoxista G‘ayrat qizi
O’zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15550457
O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy himoya tizimining asosiy elementlaridan biri
sifatida davlat pensiya taʼminoti tizimi aholi farovonligini taʼminlashda beqiyos ahamiyat kasb
etadi. Ushbu tizimning asosiy vazifasi fuqarolarning mehnat faoliyati yakunlanganidan keyin
ham ularning ijtimoiy himoyalanganligini kafolatlashdan iborat bo‘lib, bu har qanday
demokratik jamiyat uchun muhim yo‘nalish sanaladi. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda
pensiya tizimini modernizatsiya qilishga qaratilgan ko‘plab islohotlar amalga oshirildi. Shunga
qaramasdan, tizimda haligacha moliyaviy barqarorlik, adolatli taqsimot, jamg‘arma faoliyati,
norasmiy bandlikni qamrab olish kabi masalalarda muammolar mavjud bo‘lib, ularni bartaraf
etish mamlakatda pensiya tizimini takomillashtirish zaruratini yanada keskinlashtirmoqda.
Pensiya tizimining samarali ishlashi, birinchi navbatda, pensiya jamg‘armasining
barqaror moliyalashtirilishiga bog‘liqdir. Afsuski, hozirgi kunda rasmiy bandlik pastligi
sababli tizimga ajratilayotgan badallar yetarli darajada emas. Bu esa jamg‘arma hisobidan
pensiya to‘lovlarini amalga oshirishda turli cheklovlarga olib keladi. Mamlakatimizda ko‘plab
fuqarolar, ayniqsa o‘zini o‘zi band qilganlar yoki norasmiy ishchilarning katta qismi pensiya
tizimiga umuman jalb qilinmagan. Natijada, ular pensiya yoshiga yetganda davlat tomonidan
taqdim etiladigan minimal darajadagi yordam bilan cheklanishga majbur bo‘ladi. Bu esa
ijtimoiy tengsizlikni kuchaytiradi va ijtimoiy adolat prinsiplariga zid ravishda fuqarolar
orasida norozilikni kuchaytirishi mumkin.
Shu bilan birga, pensiya miqdorining ko‘plab holatlarda real hayotiy ehtiyojlarni
qondirishga yetmasligi, iste’mol savatchasining narx-navo o‘zgarishlariga mos kelmasligi
sababli, ko‘plab pensiya oluvchilarning yashash darajasi pasaygan. Ko‘p hollarda pensiya
miqdori eng kam oylik ish haqiga yaqin bo‘lib qolmoqda, bu esa keksalik yoshidagi
fuqarolarning asosiy ehtiyojlarini to‘liq ta’minlashga imkon bermaydi. Bu holat, o‘z navbatida,
pensiya tizimiga bo‘lgan ishonchni susaytiradi va yosh avlodni jamg‘arib boriladigan pensiya
tizimiga ishtirok etishga rag‘batlantirmaydi.
Bugungi kunda O‘zbekiston hukumati tomonidan pensiya tizimini takomillashtirish
borasida bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, pensiya yoshini qayta
ko‘rib chiqish, ish stajini hisoblash mexanizmini soddalashtirish, raqamli texnologiyalarni
joriy qilish orqali pensiya tayinlash jarayonlarini avtomatlashtirish va shaffofligini oshirish
choralari ko‘rilmoqda. Shuningdek, 2024 yildan boshlab yangi pensiya modeli ishlab chiqilishi
va jamg‘arib boriladigan pensiya tizimining bosqichma-bosqich joriy qilinishi rejalashtirilgan.
Bu yondashuv fuqarolarga o‘z kelajagini moliyaviy jihatdan mustahkamlash, shaxsiy pensiya
jamg‘armalarini shakllantirish imkonini beradi.
Boshqa davlatlarning tajribasiga nazar solsak, Skandinaviya mamlakatlari, Germaniya,
Yaponiya va Janubiy Koreya singari rivojlangan mamlakatlarda pensiya tizimi ko‘p pog‘onali
bo‘lib, davlat pensiyasi, ish beruvchining badali va xususiy jamg‘arma tizimi bir-birini
to‘ldiradi. Bu tizimlar fuqarolarning keksalik davrida daromadlarining sezilarli qismini
53
yo‘qotmasligini kafolatlaydi. O‘zbekistonda ham shunday tizimni joriy qilish orqali davlat yuki
kamaytiriladi va fuqarolarning moliyaviy mustaqilligi oshiriladi. Ammo bu borada aholining
moliyaviy savodxonligi, ishonch va tartib-intizom muhim rol o‘ynaydi.
Muammolardan yana biri – pensiya fondi mablag‘larining samarali boshqarilishi.
Ko‘plab mutaxassislar fikricha, jamg‘arma mablag‘larini faqat pensiya to‘lovlariga sarflash
emas, balki iqtisodiyotning muhim tarmoqlariga investitsiya qilish orqali ularning
ko‘payishini ta’minlash mumkin. Bunda, albatta, shaffoflik, samaradorlik va moliyaviy nazorat
tizimlari bo‘lishi lozim. Aks holda, jamg‘arma mablag‘larining yo‘qolishi yoki noto‘g‘ri
sarflanishi tizimga bo‘lgan ishonchni butunlay izdan chiqarishi mumkin.
Shuningdek, ayollar va erkaklar uchun pensiya yoshining tenglashtirilishi bo‘yicha
xalqaro tajribalarni inobatga olish lozim. Ayni paytda O‘zbekistonda erkaklar uchun 60 yosh,
ayollar uchun esa 55 yosh pensiya yoshidir. Biroq hayot davomiyligi, sog‘liqni saqlash tizimi
imkoniyatlari va demografik o‘zgarishlar bu yondashuvni qayta ko‘rib chiqishni taqozo
etmoqda. Ayni chog‘da, ayrim ijtimoiy qatlamlar – ko‘p farzandli onalar, nogiron farzandni
parvarish qilayotganlar, ekologik xavfli hududlarda yashovchilar uchun imtiyozli shartlar
saqlab qolinishi ijtimoiy adolat tamoyiliga muvofiq bo‘ladi.
Bundan tashqari, pensiya tizimini takomillashtirishda raqamlashtirish jarayonlari
muhim rol o‘ynaydi. Hozirda davlat tomonidan “Pensiya” elektron platformasi ishlab chiqilgan
bo‘lib, fuqarolar o‘z ish staji, to‘lovlar, kelajakdagi pensiya miqdori haqidagi ma’lumotlarni
onlayn ko‘rish imkoniyatiga ega. Bu jarayon, nafaqat shaffoflikni oshiradi, balki fuqarolarning
tizimga bo‘lgan ishonchini ham mustahkamlaydi. Raqamli transformatsiya yordamida nafaqat
ma’lumotlar aniq yuritiladi, balki byurokratik to‘siqlar, navbatlar va korrupsiya holatlari
kamayadi.
O‘zbekiston davlat pensiya tizimini takomillashtirish, shubhasiz, murakkab va ko‘p
bosqichli jarayon bo‘lib, u faqat hukumat emas, balki butun jamiyat ishtirokini talab qiladi. Bu
tizimni adolatli va barqaror qilish uchun qonunchilikni takomillashtirish, moliyaviy
savodxonlikni oshirish, jamiyatda mehnat madaniyatini kuchaytirish, norasmiy bandlikni
kamaytirish, ijtimoiy himoya institutsiyalarini mustahkamlash zarur. Shuningdek, xalqaro
tashkilotlar bilan hamkorlikda pensiya islohotlari konsepsiyasini ishlab chiqish, ilg‘or
tajribalarni o‘rganish va milliy sharoitga moslashtirish katta ahamiyatga ega.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda pensiya taʼminoti tizimi bugungi global va ichki
ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar sharoitida chuqur islohotlarga muhtoj. Mavjud muammolarni
hal etish, fuqarolarni munosib pensiya bilan taʼminlash, ijtimoiy adolatni taʼminlash,
jamiyatda ishonchni mustahkamlash hamda kelajak avlodlar uchun barqaror ijtimoiy
xavfsizlik tizimini yaratish uchun kompleks, uzoq muddatli, aniq va samarali strategiyalar
uzoq muddatli, aniq va samarali strategiyalar zarur. Shu o‘rinda, davlat, xususiy sektor va
fuqarolik jamiyati institutlari o‘rtasida samarali hamkorlik mexanizmlarini ishlab chiqish
dolzarb ahamiyat kasb etadi. Pensiya tizimini modernizatsiya qilishda ishtirok etayotgan
barcha tomonlar o‘zaro muvofiqlashtirilgan holda faoliyat yuritishi lozim. Zero, pensiya
taʼminoti faqatgina iqtisodiy masala bo‘lib qolmay, balki ijtimoiy barqarorlik, fuqarolarning
davlatga bo‘lgan ishonchi va jamiyatda hayot sifatining muhim ko‘rsatkichidir.
Yana bir muhim jihat shundaki, pensiya tizimi faqat to‘lovlarni amalga oshirish bilan
cheklanmasligi kerak, balki fuqarolarni pensiya yoshiga yetguncha moliyaviy rejalashtirishga
yo‘naltirish ham zarur. Buning uchun maktabdan boshlab aholining moliyaviy savodxonligini
54
oshirish, yoshlar va ishchi kuchi o‘rtasida pensiya tizimiga nisbatan mas’uliyat hissini
shakllantirish muhimdir. Agar har bir fuqaro pensiya tizimiga badal to‘lashning o‘z manfaatiga
xizmat qilishini anglab yetadigan bo‘lsa, tizim yanada faol ishlaydi, barqaror bo‘ladi va
davlatga bo‘lgan yuk kamayadi.
Pensiya tizimining xalqaro reytinglarda qanday baholanishi ham muhim ko‘rsatkich
hisoblanadi. Jahon banki, Xalqaro mehnat tashkiloti va boshqa yirik iqtisodiy institutlar
tomonidan taklif etilgan ko‘rsatkichlar asosida O‘zbekiston pensiya tizimining holati baholab
borilishi kerak. Ushbu tahlillar orqali tizimdagi zaif jihatlar aniqlanadi va ularga nisbatan aniq
chora-tadbirlar belgilanadi. Ayniqsa, demografik o‘zgarishlar, ya’ni keksalar sonining ortib
borishi, yoshlar sonining kamayishi kabi holatlar pensiya tizimi uchun yangi chaqiriqlardir.
Demografik o‘zgarishlarga mos ravishda pensiya tizimining mexanizmlari ham qayta ko‘rib
chiqilishi shart.
Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib aytish mumkinki, O‘zbekistonda davlat pensiya
tizimini takomillashtirish — bu faqat bugungi muammolarga yechim topish emas, balki
kelajak avlodlar uchun ijtimoiy barqarorlik poydevorini hozirdan qo‘yish demakdir. Bunda
tizimga ishonch, adolatli mexanizmlar, shaffoflik, fuqarolar o‘rtasida teng sharoitlar yaratilishi
ustuvor bo‘lishi kerak. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar, raqamli boshqaruv, sun’iy
intellekt va katta ma’lumotlar (Big Data) yordamida pensiya tizimi monitoringi va tahlilini olib
borish orqali samaradorlikni oshirish mumkin. Masalan, fuqarolarning daromadlari, bandligi,
sog‘ligi, yashash sharoitlari va boshqa ijtimoiy omillarni integratsiya qilgan holda avtomatik
pensiya hisob-kitob tizimlari ishlab chiqilishi mumkin. Bunday tizimlar xolis, adolatli va inson
omilidan holi bo‘ladi.
Jamiyatda pensiya tizimiga nisbatan ijobiy munosabat shakllantirish uchun ommaviy
axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar va fuqarolik tashkilotlari muhim rol o‘ynaydi. Tizimdagi
islohotlar bo‘yicha fuqarolarga aniq va tushunarli axborot berilishi, yangiliklarning izchil
yoritilishi ishonchni oshiradi. Pensiya tizimiga xos bo‘lgan murakkab hisob-kitoblar, staj
aniqlash, imtiyozlar kabi masalalar soddalashtirilishi, aholiga xizmat ko‘rsatish darajasi
oshirilishi kerak.
Natijada, pensiya tizimi faqatgina moliyaviy institut emas, balki jamiyatda fuqarolik
ongini, mehnat madaniyatini va ijtimoiy birdamlikni shakllantiruvchi kuchli omilga aylanishi
mumkin. Bu boradagi har qanday islohotda fuqarolarning roziligi, qatnashuvi va tushunishi
asosiy mezon bo‘lishi kerak. Chunki har qanday tizim o‘z fuqarolarining ishonchi va faol
ishtirokiga asoslangandagina muvaffaqiyatli bo‘lishi mumkin.
Shu nuqtai nazardan, O‘zbekiston pensiya tizimining kelajakdagi asosiy yo‘nalishlari
quyidagilardan iborat bo‘lishi kerak: moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, islohotlarni
bosqichma-bosqich amalga oshirish, pensiya yoshini demografik real holatga moslashtirish,
ijtimoiy adolat tamoyillarini mustahkamlash, jamg‘arib boriladigan tizimni keng joriy qilish,
pensiya ta’minotini raqamlashtirish, tizim ishtirokchilarini keng qamrab olish, xususiy
pensiya jamg‘armalarini rivojlantirish va eng muhimi, aholining bu tizimga bo‘lgan ishonchini
tiklash. Bu yo‘nalishlarda izchil harakatlar amalga oshirilsa, mamlakatda ijtimoiy himoya
tizimi mustahkamlanadi, aholi turmush darajasi yuksaladi va davlatning fuqaroga bo‘lgan
sadoqatini amalda ko‘rsatadigan kuchli mexanizm yaratiladi.
55
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi. – T.: Adolat, 2020.
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Pensiya ta’minoti to‘g‘risida”gi Qonuni. – T.: Huquqiy
axborotlar markazi, 2019.
3.
Jahongir Oripov. “O‘zbekiston pensiya tizimining zamonaviy muammolari va ularni hal
etish yo‘llari” // Ijtimoiy-iqtisodiy tadqiqotlar jurnali, 2023, №2, 45-53-betlar.
4.
Jahon banki hisobotlari: “O‘zbekiston pensiya tizimini takomillashtirish bo‘yicha
tavsiyalar”, 2021.
5.
ILO (Xalqaro Mehnat Tashkiloti). “Global pension trends and challenges”, 2022.
6.
Xalqaro Valyuta Fondi (IMF). “O‘zbekiston iqtisodiyoti va ijtimoiy himoya tizimlari”,
2020.
7.
Rustamov A., Karimova S. “Pensiya tizimida raqamlashtirish va innovatsiyalar” //
Iqtisodiyot va boshqaruv, 2024, №1, 78-85-betlar.
8.
OECD. “Pension Systems and Reforms in Emerging Economies”, 2019.
9.
Mustaqil tadqiqot markazi hisobotlari: “Norasmiy mehnat bozori va ijtimoiy himoya”,
2022.
10.
Qodirov B. “Moliyaviy barqarorlik va pensiya tizimining investitsion imkoniyatlari” //
Moliya va iqtisodiyot, 2023, №4, 30-37-betlar.
