55
PROFESSIONAL PARLAMENT FAOLIYATIDA SIYOSIY PARTIYALARNING
YA'NI (LEYBORISTLAR VA KONSERVATORLAR) NING O'ZIGA XOS
RAQOBATBARDOSHLIGI
Karimov Shoxruh Rahmonqul o‘g‘li
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy
universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti
siyosatshunoslik yo‘nalishi, 4- bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15583591
Annotatsiya
Mazkur maqolada Buyuk Britaniya parlament tizimida yetakchi siyosiy partiyalar –
Leyboristlar va Konservatorlar o‘rtasidagi raqobatbardoshlik masalasi tahlil qilinadi. Siyosiy
partiyalarning parlament faoliyatidagi o‘ziga xos strategiyalari, ideologik asoslari, saylovoldi
dasturlarining mazmuni va ularning ijtimoiy-siyosiy muhitga ta’siri ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, maqolada partiyalar o‘rtasidagi murosasizliklar va hamkorlik jihatlari,
shuningdek, ularning qonun ijodkorligi jarayoniga qo‘shgan hissasi ilmiy asosda tahlil etiladi.
Leyboristlar va Konservatorlar partiyalarining tarixiy shakllanishi, ularning parlamentdagi
pozitsiyasi va raqobatning barqaror demokratik rivojlanishga ta’siri ham muhim jihatlar
sifatida ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari Britaniya siyosiy tizimining raqobat tamoyillariga
asoslanganligini va bu tizimning samaradorligini namoyon etadi.
Kalit so‘zlar:
Siyosiy partiyalar, Leyboristlar, Konservatorlar, parlament tizimi, siyosiy
raqobat, qonun ijodkorligi, demokratik taraqqiyot, Buyuk Britaniya.
Annotation
This article examines the competitiveness of the leading political parties — the Labour
and Conservative parties — within the parliamentary system of the United Kingdom. It
analyzes the distinctive strategies of these parties in parliamentary activities, their ideological
foundations, election manifestos, and their influence on the socio-political environment. The
study also explores aspects of rivalry and cooperation between the parties, as well as their
contribution to the legislative process. Special attention is given to the historical development
of the Labour and Conservative parties, their positions in Parliament, and the impact of party
competition on sustainable democratic development. The research findings demonstrate that
the UK's political system is based on principles of competition, which contributes to its overall
effectiveness.
Keywords:
Political parties, Labour, Conservatives, parliamentary system, political
competition, legislation, democratic development, United Kingdom.
Аннотация
В данной статье рассматривается конкурентоспособность ведущих политических
партий — Лейбористской и Консервативной — в парламентской системе
Великобритании. Анализируются особенности стратегий партий в парламентской
деятельности, их идеологические основы, предвыборные программы и влияние на
социально-политическую среду. Также в работе изучаются аспекты противостояния и
сотрудничества между партиями, а также их вклад в законодательный процесс. Особое
внимание уделено историческому становлению Лейбористской и Консервативной
партий, их позициям в парламенте и влиянию партийной конкуренции на устойчивое
демократическое развитие. Результаты исследования показывают, что политическая
56
система Великобритании основана на принципах конкуренции, что способствует её
эффективности.
Ключевые
слова:
Политические
партии,
лейбористы,
консерваторы,
парламентская
система,
политическая
конкуренция,
законотворчество,
демократическое развитие, Великобритания.
Buyuk Britaniya parlament tizimida ikkita partiyaning o‘zaro raqobatbardoshliligi — bu
Britaniya siyosatining markazida joylashgan va parlament tizimining faoliyatiga katta ta’sir
ko‘rsatadigan mavzu. Buyuk Britaniyaning "two-party system" (ikki partiyali tizim) bilan
mashhur bo‘lishi, uning siyosiy va ijtimoiy hayotida katta ahamiyatga ega. Ikkita asosiy siyosiy
partiya — Konservatorlar va Leyboristlar partiyasi o‘rtasidagi raqobat siyosatni
shakllantiradi va kelajakdagi hukumatni tashkil etishda asosiy rol o‘ynaydi. Buyuk
Britaniyaning parlament tizimi majoritar (first-past-the-post) saylov tizimi asosida ishlaydi.
Bu tizimda har bir okrugda eng ko‘p ovoz to‘plagan nomzod parlamentga saylanadi. Bu
tizimning o‘ziga xos jihati shundaki, u katta partiyalarga ustunlik berib, kichik partiyalarning
o‘zini ko‘rsatish imkoniyatini cheklaydi. Shu sababli, Konservatorlar va Leyboristlar partiyasi
ko‘pincha parlamentda hukumatni tashkil qilishda asosiy rolni o‘ynaydi. Bu ikki partiyaning
o‘zaro raqobati parlamentning faoliyatiga va Britaniyaning siyosiy istiqboliga katta ta’sir
ko‘rsatadi.
1
Konservatorlar va Leyboristlarning o`zaro raqobatbardoshliligi bo`yicha omillar
mavjud. Konservatorlar partiyasi Buyuk Britaniyaning eng qadimiy siyosiy partiyalaridan
biridir. Ularning ideologiyasi asosan o‘ziga xos liberalizm va bozor iqtisodiyotiga asoslanadi.
Ular, shuningdek, milliy suverenitetni va an’anaviy Britaniya qadriyatlarini himoya qilishga
intilishadi. Partiyaning asosiy maqsadlari: Konservatorlar iqtisodiyotni bozor kuchlari
yordamida rivojlantirishni, davlat xarajatlarini kamaytirishni, shuningdek, ijtimoiy ishlarni
nazorat qilishni afzal ko‘rishadi. Partiyaning saylov jarayonidagi yutuqlar: Konservatorlar
Buyuk Britaniyada bir necha bor hukumatni tashkil etgan va parlamentda ko‘p o‘rinlarga ega
bo‘lgan partiyalardan hisobanishadi.
Leyboristlar partiyasi ijtimoiy adolat va tenglikni ilgari suradigan, ijtimoiy
demokratiyaga asoslangan siyosiy partiya hisoblanadi. Ular ko‘proq davlatning iqtisodiy rolini
tan olishadi va ijtimoiy xizmatlar, sog‘liqni saqlash va ta’lim kabi sohalarda davlat
investitsiyalarini qo‘llab-quvvatlashadi. Partiyaning asosiy maqsadlari: Leyboristlar partiyasi
aholi manfaatlarini himoya qilish, ishchilarning huquqlarini ta’minlash, va iqtisodiy o‘sishni
ta’minlash uchun davlat yordami va rejalashtirishga e’tibor qaratadi. Partiyaning saylovdagi
yutuqlari: Leyboristlar partiyasi ko‘p yillar davomida Buyuk Britaniya hukumati
boshqaruvini amalga oshirib kelgan, lekin hozirgi vaqtda saylovlarda konservatorlarga qarshi
kuchli raqobatni ko‘rsatmoqda.
Ikkala partiya o‘rtasidagi raqobat asosan saylovdagi natijalarga, saylov okruglaridagi
g‘alabaga asoslanadi. First-past-the-post tizimida har bir okrugda g‘alaba qozongan partiya,
ko‘plab okruglarda g‘alaba qozonib, parlamentda ko‘proq o‘rinlarni egallaydi. Bu ikki partiya
o‘rtasidagi raqobat faqat saylovlarni emas, balki parlamentdagi siyosiy muvozanatni ham
belgilaydi. Ikki partiya o`rtasida o`zaro raqobatni kuchaytiruvchi omillar:
2
57
- Saylov tizimi: Majoritar tizim ikkita katta partiya, ya’ni konservatorlar va mehnat
partiyasining raqobatini kuchaytiradi. Kichik partiyalar, masalan, Liberal demokratlar yoki
Zeleny partiya saylovlarda ko‘p o‘rin ololmaydi.
- Siyosiy yo`nalish va iqtisodiy yo`nalishlar: har ikki partiya o‘rtasida iqtisodiy siyosat va
ijtimoiy xizmatlar bo‘yicha farqlar mavjud. Konservatorlar bozor iqtisodiyotini qo‘llab-
quvvatlasa, Leyboristlar partiyasi ko‘proq ijtimoiy himoya va davlat boshqaruvini
ta’minlashga intiladi.
Saylov natijalari ham parlamentga o`z ta`sirini kuchaytirish yoki ko`rib chiqish uchun
kerak.
Koalitsiyalar va o‘zgarishlar: Agar ikki partiya o‘rtasida aniq ko‘p o‘rinlarga ega
bo‘lmasa, koalitsion hukumatlar paydo bo‘lishi mumkin. Bu, ayniqsa, kichik partiyalar bilan
bog`liq.
G‘alaba qozonishning ta’siri: Agar konservatorlar ko‘p ovoz olishsa, bu parlamentda
yuqori darajadagi siyosiy nazoratni qo‘lga kiritishga imkon beradi. Mehnat partiyasi esa
saylovlarda g‘alaba qozonish orqali siyosiy islohotlarni amalga oshirishi mumkin.
Ma`lumki har bir sohada ikkinchi imkoniyat beriladi. Shunday imkoniyatlardan biri
Raqobatning kuchayishi, ayniqsa, siyosiy tanlovning kengayishiga olib keladi. Konservatorlar
va Leyboristlar partiyasi o‘rtasidagi raqobat, siyosiy muvozanatni yaratadi va davlat
siyosatidagi ishonch va islohotlarga ta’sir qiladi.
Buyuk Britaniyada ikki partiyali tizim o‘zining uzoq tarixiga ega va siyosiy muvozanatni
ta’minlashda katta rol o‘ynaydi. Konservatorlar va Mehnat partiyasi o‘rtasidagi raqobat
parlamentning siyosiy va iqtisodiy yo‘nalishlarini belgilaydi. Ushbu raqobat, saylov tizimi,
iqtisodiy siyosatlar va ijtimoiy xizmatlar bo‘yicha farqlar ikki partiyaning kelajakdagi siyosiy
faoliyatini shakllantiradi. Raqobatning davom etishi, Buyuk Britaniya siyosatining kelajagini
aniqlashda muhim o‘rin tutadi. Ha, qo‘shimcha ma'lumotlar va tahlillarni kiritish mumkin.
Britaniyaning ikki partiyali tizimi, xususan, Konservatorlar va Mehnat partiyasi o‘rtasidagi
raqobat, faqat saylov natijalarini emas, balki siyosiy madaniyatni ham shakllantiradi. Buyuk
Britaniyada Konservatorlar va Leyboristlar partiyasi o‘rtasidagi raqobat qariyb ikki asr
davom etmoqda. Ushbu uzoq tarixiy raqobat, nafaqat saylovlarda, balki siyosiy madaniyatda
ham o‘z aksini topgan. Har ikkala partiya ham o‘z tanlovchilari va saylovchilari bilan uzoq
muddatli aloqalarni shakllantirgan. Masalan:
Konservatorlar — odatda o‘rtacha va yuqori daromadli sinflar, ishbilarmonlar va
o‘zgarishlarga qarshi bo‘lganlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi.
Leyboristlar partiyasi — ishchilar va past daromadli sinflar, shuningdek, ijtimoiy
adolatni qo‘llab-quvvatlaydiganlar tomonidan qo‘llaniladi.
Britaniyada saylovchilar ko‘pincha o‘z ijtimoiy sinfini yoki qadriyatlarini inobatga olib,
partiyalarga ovoz berishadi. Bu, ikki partiya o‘rtasidagi raqobatni kuchaytiradi, chunki har bir
partiya o‘zining ijtimoiy guruhiga qarab siyosatni shakllantiradi. Mehnat partiyasi ijtimoiy
tenglikni, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohalarida davlat yordamini ta’minlashni maqsad qiladi,
konservatorlar esa bozor erkinligini va davlat aralashuvining minimal darajada bo‘lishini
qo‘llab-quvvatlaydi.
FPTP tizimi o‘zgarishlarga qarshi qarshilikni kuchaytiradi, chunki saylovda dominirlik
qilayotgan ikki partiya o‘z pozitsiyalarini mustahkamlashga harakat qiladi. Bu, siyosiy
faollikni faqat ikki asosiy partiya o‘rtasida yo‘naltiradi, kichik partiyalarning ishtirokini
58
cheklaydi. Krizislar va saylov natijalari: Buyuk Britaniyada iqtisodiy va siyosiy krizislar
(masalan, Brexit yoki iqtisodiy inqirozlar) ikki partiyali tizimga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Leyboristlar partiyasi va konservatorlar bu krizislarga o‘z yondashuvlarini ishlab chiqishadi,
va bu o‘zgarishlar saylov natijalariga ta’sir qiladi. Kichik partiyalar, masalan, Liberal
Demokratlar va Shottiyskiy Milliy Partiya (SNP), ko‘proq koalitsion hukumatlar va siyosiy
tenglikka ta’sir qilish uchun o‘z o‘rnini topa boshlamoqda. Ularning saylovdagi natijalari katta
partiyalar bilan raqobat qilishda muhim rol o‘ynaydi, ayniqsa ko‘plab parlament o‘rinlari
uchun raqobat bo‘lganda ancha seziladi.
Britaniyada saylov islohotlari bo‘yicha muhokamalar davom etmoqda. Proportional
saylov tizimi yoki alternativ saylov tizimlari kabi yondashuvlar ikki partiyali tizimning
dominatsiyasini kamaytirishi mumkin. Bu esa kichik partiyalarni siyosatda ko‘proq ishtirok
etishiga imkon beradi va raqobatni kengaytiradi.
Buyuk Britaniyada ikki partiyali tizim siyosiy raqobatni kuchaytiradi, lekin ayni paytda
kichik partiyalarga imkoniyat yaratmaydi. Konservatorlar va Mehnat partiyasi o‘rtasidagi
raqobat siyosiy va iqtisodiy yo‘nalishlarni belgilaydi. FPTP tizimi bu raqobatni yanada
kuchaytiradi, biroq saylov islohotlari va demografik o‘zgarishlar partiyalarni yangi siyosiy
yo‘nalishlarga olib kelishi mumkin. Kichik partiyalar va saylov islohotlari orqali kelajakda
Britaniya siyosatida yangi o‘zgarishlar yuz berishi mumkin.
Xulosa
Buyuk Britaniyada shakllangan ikki partiyali tizim — Konservatorlar va Leyboristlar
partiyasi o‘rtasidagi uzoq tarixiy va siyosiy raqobat — mamlakat siyosiy tizimining asosiy
tayanchi hisoblanadi. Ushbu raqobat nafaqat saylov jarayonlariga, balki hukumat tuzilishi,
siyosiy qarorlar qabul qilinishi va ijtimoiy-iqtisodiy siyosatlarning shakllanishiga ham
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Majoritar xarakterdagi saylov tizimi (first-past-the-post) ikki yirik
partiyaga parlamentda ustunlik berib, kichik partiyalarning siyosiy maydonda to‘liq ishtirok
etish imkoniyatlarini cheklaydi. Bu holat siyosiy muvozanatni saqlash bilan birga, demokratik
jarayonlarda vakillikning cheklanishiga olib kelishi mumkin.
Ikkala asosiy partiyaning ijtimoiy-iqtisodiy yondashuvlardagi farqlari, ularning turli
ijtimoiy qatlamlar bilan aloqasi va tarixiy ildizlari Britaniya siyosatidagi barqarorlik va
raqobatni ta’minlovchi muhim omillardandir. Shu bilan birga, so‘nggi yillarda yuzaga kelgan
siyosiy inqirozlar, demografik o‘zgarishlar hamda saylov tizimi islohoti borasidagi takliflar
ikki partiyali tizimning kelajagiga nisbatan yangi savollarni yuzaga keltirmoqda. Kichik
partiyalarning koalitsion hukumatlar shakllanishidagi o‘rni ortib borayotgani ham Britaniya
siyosatida yangi bosqich boshlanishini ko‘rsatmoqda.
Shunday qilib, ikki partiyali tizim Britaniyada siyosiy raqobatni kuchaytiradi va
muvozanatni ta’minlaydi, biroq kelajakda demokratik jarayonlarning yanada inklyuziv va ko‘p
ovozli bo‘lishi uchun saylov tizimi islohoti va siyosiy pluralizmga kengroq yo‘l ochish zarur
bo‘lishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
“The New York Times” jurnali
2.
Magna Charta Libertatum ( Magna Carta hujjati)
59
3.
Bill of rights (Huquqlar to`g`risidagi Bill VIII bob)
4.
“Buyuk Britaniya siyosati” vikimaqola
5.
Илберт К. Парламент: Его история, организация и практика. - Пг., 1915.
6.
“Representation of the People Act”
7.
“Equal Franchase Act”
8.
“Parliamentary Act 1911”
9.
“Parliamentary Act 1949”
10.
“Life Peerages Act 1958”
11.
“Parliamentary Act 1999”
12.
“Constitutsional Reform Act 2005”
13.
“House of Lords Reform Act 2014”
14.
Masterman, Roger; Murray, Colin. ”The United Kingdom's Devolution Arrangements”
