31
ЎЗБЕКИСТОНДА КАСАБА УЮШМАЛАРИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ ВА
РЎЙХАТИДАН ЎТКАЗИШ МАСАЛАЛАРИ
Авезов Умиджон Тошпулатович
Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат
университети мустақил изланувчиси
E-mail: avezovumidjon@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15576036
Аннотация:
Ушбу илмий иш натижасида касаба уюшмаларини ташкил этиш билан
боғлиқ
баъзи
муаммоли
масалалар
ва
уларни рўйхатдан
ўтказишдаги
тушунмовчиликлар муҳокама қилинган. Шунингдек буларни ҳал қилиш борасидаги
хулосалар баён этилган.
Калит сўзлар:
касаба уюшмаси, низом, рўйхатдан ўтказиш, ҳужжат, юридик мақом.
Ўзбекистонда шаклланаётган фуқаролик жамиятининг асосий хусусиятларидан
бири демократик ислоҳотлар жараёнида жамоат бирлашмалари, хусусан касаба
уюшмаларининг
таркибий
институт
сифатидаги
аҳамиятининг
ортиб
бораётганлигидир. Касаба уюшмаларини ташкил этиш, қайта тузиш ва тугатиш махсус
қонун ҳужжатлари билан тартибга солинади. Касаба уюшмаларига оид қонунчилик
базаси уларни бошқа жамоат бирлашмаларидан фарқини кўрсатиб, мураккаб
ташкилий-ҳуқуқий механизмларни акс эттиради.
Ўзбекистонда, бошқа юридик шахслар каби, касаба уюшмалари ҳам давлат
рўйхатидан ўтказиш орқали ташкил этилади. Бироқ, айрим олимларнинг фикрича,
кўплаб нодавлат нотижорат ташкилотлари умумий йиғилиш ёки қурултой томонидан
уларни тузиш тўғрисидаги қарор қабул қилинганидан сўнг ташкил топган
ҳисобланади[1].
Юридик шахсларни, шу жумладан касаба уюшмаларини ташкил этиш маълум
талабларга мувофиқ амалга оширилади: бир ёки бир нечта таъсисчи ташкилот
мақсадларини белгилаш ва ресурсларни тақсимлаш учун таъсис ҳужжатини қабул
қилади. Бу ҳужжат ягона қарор ёки бир нечта таъсисчилар ўртасидаги келишув бўлиши
мумкин. Юридик шахс мақомини расмийлаштириш учун давлат рўйхатидан ўтиш шарт
ҳисобланади[2].
Т.Новитснинг таъкидлашича, "Касаба уюшмаларини рўйхатдан ўтказишнинг
ҳуқуқий тартибга солиниши мустақилликни ҳурмат қилиши ва уюшиш эркинлиги
бўйича халқаро меъёрларга зид келувчи ортиқча расмиятчилик тўсиқларини
қўймаслиги лозим"[3].
Ўзбекистонда касаба уюшмаларини ташкил этишга қўйиладиган талаблар бошқа
нодавлат ташкилотларникидан фарқ қилади. Касаба уюшмалари фақат рўйхатдан
ўтказилгандан сўнг юридик шахс мақомини олади. Уларнинг ҳуқуқий ҳолати устав
фаолияти, ташкилий мустақиллиги ва давлат органларига ҳисобот бермаслиги билан
белгиланади.
Касаба
уюшмасини
жамоат
бирлашмаси
сифатида
ташкил
этишда
таъсисчиларнинг сонига ҳам, малакасига ҳам муайян талаблар қўйилади. Ўзбекистон
Республикасининг "Жамоат бирлашмалари тўғрисида"ги қонунининг 8-моддасига кўра,
жамоат бирлашмасини тузиш ташаббуси билан камида ўн нафар фуқаро чиқиши керак.
32
Бироқ, Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 10 мартдаги 57-сонли қарори билан
тасдиқланган "Нодавлат нотижорат ташкилотларини давлат рўйхатидан ўтказиш
тўғрисида"ги низомнинг 13-бандида касаба уюшмаларининг таъсисчи аъзолари сони
камида уч минг кишидан иборат бўлиши белгиланган. Ушбу чегара халқаро стандартлар
ва бошқа ННТларга нисбатан қўлланиладиган миллий амалиётга мувофиқ қайта кўриб
чиқилиши мақсадга мувофиқ.
Шунингдек, Қонуннинг 21-моддасида касаба уюшмаларини рўйхатдан ўтказишга
масъул бўлган давлат органи касаба уюшмалари ва уларнинг бўлинмаларини рўйхатдан
ўтказишни рад этмаслиги ҳамда уларнинг фаолиятини назорат қилмаслиги
кераклигини киритиш тавсия этилади. Бу мустақиллик ва ўз-ўзини бошқариш
тамойилини таъминлайди.
Бундан ташқари, касаба уюшмалари ва уларнинг бирлашмалари хоҳишларига кўра
давлат рўйхатидан ўтишдан воз кечиш ҳуқуқига эга бўлишлари лозим. Касаба
уюшмалари ва давлат ҳокимияти органлари ўртасидаги муносабатларни аниқ
белгиловчи ҳуқуқий қоидаларнинг йўқлиги доимий муаммо бўлиб қолмоқда. Ёшлар
орасидаги юқори ишсизлик даражаси ҳам ислоҳотлар зарурлигини кўрсатмоқда. Касаба
уюшмалари инсон капиталини мустаҳкамлаш учун меҳнат ҳуқуқларини фаол ҳимоя
қилиши, бандлик сиёсатини илгари суриши ва меҳнат бозорида ҳамкорликни
кучайтириши шарт.
Касаба уюшмаларининг ҳуқуқий доираси уларнинг асосий вазифаси -
ишчиларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ифода этиш ҳамда ҳимоя қилиш билан
белгиланади. Уларнинг меъёрий-ҳуқуқий базаси ишчилар манфаатларини энг юқори
даражада таъминлашга қаратилган ҳуқуқий ва ноҳуқуқий усулларни ўз ичига олади.
Касаба уюшмаларига асосан ижтимоий ва меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилиш вазифаси
юклатилган[4].
Касаба уюшмаларининг меҳнат муносабатларидаги ҳуқуқий мақоми давлат
қонунчилиги ва касаба уюшмаларининг иштироки билан биргаликда белгиланади. И.О.
Снигирева таснифига кўра, касаба уюшмалари ҳуқуқларини қуйидаги гуруҳларга бўлиш
мумкин: моддий ҳуқуқлар: меҳнат шароитларини тартибга солишда қатнашиш, меҳнат
қонунчилигига риоя этилишини назорат қилиш ва меҳнат низоларини ҳал этишда
иштирок этиш. Процессуал ҳуқуқлар: ташкилий мустақилликни сақлаш, иш
берувчиларни қонунбузарликлар учун жавобгарликка тортиш, меҳнат инспекциялари
ва судларга мурожаат қилиш, жамоавий ҳаракатларни ташкил этиш, ходимларнинг
розилиги билан коллегиал органларда иштирок этиш[5].
Л.М. Маирова қонунда мустаҳкамланган ҳуқуқларни жамоа шартномалари орқали
кенгайтирилган ҳуқуқлардан алоҳида ажратиб кўрсатади[6]. Кейингиси қонуний
қоидалардан ташқари қўшимча ҳуқуқларни тақдим этиши мумкин ва касаба
уюшмалари уставлари томонидан берилган ваколатларга боғлиқ бўлади.
Жамоа ҳуқуқларини ҳимоя қилишда касаба уюшмалари қонун қабул қилиш
жараёнларида иштирок этади, иш берувчилар амалиётига таъсир кўрсатади ва ишчилар
ҳуқуқларини бузадиган қарорларни бекор қилишни талаб қилади.
Қонуний жиҳатдан, касаба уюшмалари фуқароларнинг умумий касбий
манфаатларини ифодалайдиган, уларнинг меҳнат ва ижтимоий-иқтисодий
ҳуқуқларини ифодалаш ва ҳимоя қилиш учун тузилган ихтиёрий жамоат бирлашмалари
33
сифатида белгиланади. Улар мустақил фаолият юритади, фақат ноқонуний иш
ташлашлар натижасида юзага келадиган фуқаролик хусусиятига эга бўлган мулкий
жавобгарлик бундан мустасно[7].
Касаба уюшмалари бандликни рағбатлантиришда ҳам муҳим роль ўйнайди. Улар
давлат бандлик дастурларини ишлаб чиқишда қатнашади, иш ўринларини яратиш,
оммавий ишдан бўшатишларнинг олдини олиш ва меҳнат бозори сиёсатини
такомиллаштириш бўйича таклифлар киритади.
Иш жойидаги ҳуқуқлардан ташқари, касаба уюшмалари миллий меҳнат бозорида
яхлит ижтимоий-иқтисодий маконни шакллантириш, меҳнат унумдорлигини,
даромадларни ва умуман инсон капиталини оширишда ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Касаба уюшмалари тўғрисидаги қонуннинг 9-моддасига кўра, касаба уюшмалари
давлат органларидан мустақил равишда фаолият юритади ва қонунда кўрсатилган
ҳолатлардан ташқари, уларга ҳисобот бермайди. Бироқ, уларнинг молиявий фаолияти
тартибга солиш назорати остида қолади[8].
Давлат касаба уюшмаларини ижтимоий ҳимоя ва фуқаролик жамиятини
ривожлантиришда ҳамкор сифатида тан олади. Касаба уюшмалари тўғрисидаги
қонунда касаба уюшмалари учун аниқ мажбуриятлар белгиланмаган бўлса-да, Нодавлат
нотижорат ташкилотлари тўғрисидаги қонун уларнинг вазифалари учун ҳуқуқий асос
яратади[9].
М.В. Кузнецов касаба уюшмаларининг бешта асосий хусусиятини таъкидлайди:
Аъзолик ихтиёрий; мажбурлашга йўл қўйилмайди. Касаба уюшмалари нотижорат,
кўнгилли ва мустақил бошқариладиган бирлашмалардир. Фақат жисмоний шахслар
(фуқаролар) аъзо бўла олади. Аъзолар ўз касблари билан боғлиқ касбий манфаатларни
баҳам кўришлари лозим. Асосий мақсад ишчиларнинг ижтимоий-меҳнат ҳуқуқларини
ифода этиш ва ҳимоя қилишдан иборат[10].
Касаба уюшмалари тизимини таҳлил қилишдан аввал “тизим” тушунчасини
биргаликда фаолият юритувчи элементларнинг ўзаро боғлиқ мажмуаси сифатида
таърифлаш муҳим[11]. Ўзбекистондаги касаба уюшмалари тизими касбий, ҳудудий,
тармоқ ва тармоқлараро тамойиллар асосида ташкил этилган ташкилотлардан иборат
бўлиб, унинг юқори поғонасида Ўзбекистон Касаба уюшмалари Федерацияси туради.
Унинг олий органи – қурултой ҳар беш йилда бир марта чақирилади. Қурултойлар
оралиғида бошқарув Федерация Кенгаши томонидан амалга оширилади. Кенгаш
аъзолари тармоқ ва ҳудудий касаба уюшмалари вакиллари томонидан сайланади.
Касаба уюшмалари турли даражаларда - минтақавий, республика, ҳудудий ва
тармоқ миқёсида фаолият юритади ҳамда уларнинг фаолиятида тенг ҳуқуқлилик
кафолатланади[12].
Хулоса қилиб айтганда, касаба уюшмалари ва иш берувчилар ўртасидаги самарали
мулоқот ўрнатишга хизмат қилади. Турли касаба уюшма даражалари - миллий, ҳудудий,
соҳавий ва ташкилий бўғинлар ўртасидаги вертикал ва горизонтал алоқаларни
мустаҳкамлаш орқали ички ҳамкорликни кучайтириш, ҳуқуқий асосларини янада
такомиллаштириш орқали уларнинг самарадорлиги ва жамиятга таъсирини ошириши
мумкин.
References:
34
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Квашонкин А.В. Организационно-правовые формы, создание и регистрация НКО в
Российской Федерации. Проблемы и особенности законодательства // Государственное
управление. – Электронный вестник. – 2005. – Выпуск №6.
2.
Кумаритова А. Гражданско-правовое положение некоммерческих организаций в
сфере благотворительной деятельности/ Дисс.на соиск.канд. юр. наук – М:. 2006. – С. 84
3.
Novitz, Tonia. International and European Protection of the Right to Strike. – Oxford:
Oxford University Press, 2003. – pp. 112–115.
4.
Петров А.Я. Права профсоюзов в сфере труда и гарантии их деятельности //
Трудовое право. 2017. № 5. –С. 58
5.
Снигирева И.О. Права профсоюзов// Профсоюзы и трудовое право. M.:
Юридическая литература, 2003. – С. 100
6.
Маирова Л.М. Защита профсоюзами трудовых прав работников /Автореф.. - М., 2014
.– С. 89
7.
Ибрагимова М.П., Муродуллаев Д.Н. Касаба уюшмалари фаолиятининг ҳуқуқий
асослари: халқаро стандартлар ва миллий қонунчилик. Илмий рисола. – Тошкент: 2019.
– Б.17
8.
Саттарова Г. Конституционные основы деятельности профсоюзов Узбекистана.
https://constitution.uz/ru/pages/kasaba
9.
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1999 й., 5-сон, 115-
модда; Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 21.04.2021 й., 03/21/683/0375-сон
10.
Кузнецов М.В., Правовая природа деятельности профсоюзов // Гражданин и право.
- М.; Новая правовая культура, 2011. - № 8. – С.86
11.
Definition of system". Merriam-Webster. Springfield, MA, USA. Retrieved 2021-08-08.
12.
Лушникова М.В. Лушников А.М. Основные закономерности и тенденции развития
трудовых прав в XXI веке. Монография. “Проспект”. – М.: 2015. – С. 82-84
