55
QOCHOQLIK: TANLOVMI YOKI FOJIAMI? "UFQ" ROMANINING "QOCHOQ"
BOBIGA TANQIDIY VA TAHLILIY NIGOH
Quvondiqova Sohiba Orif qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universeteti Pedagogika va ijtimoiy gumanitar fanlar
fakulteti Filologiya va tillarni oʻqitish oʻzbek tili yoʻnalishi 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15743143
ANNOTASIYA
Ushbu maqola Said Ahmadning "Ufq" trilogiyasining "Qochoq" bobidagi Tursunboy
obrazini tahlil qiladi. Maqolada, Tursunboyning jamiyatdan begonalashishi, uning ruhiy holati
va fojiali taqdiri chuqur tahlil etiladi. Tursunboyning sukut saqlashi va o‘ziga xos ichki
kurashi, uning hayotining murakkabligini va jamiyatdan ajralib qolishining sabablarini
o‘rganish, o‘quvchini insoniyatning ruhiy sinishi haqida o‘ylashga majbur qiladi. Tahlil
davomida, Said Ahmadning adabiyotga bo‘lgan yondashuvi va psixologik realizmning o‘rni
ko‘rsatiladi. Tursunboyning holati nafaqat bir shaxsning fojiasi, balki bir davrning fojiaviy
qiyofasini ifodalaydi. Maqola, "Qochoq" bobini jamiyat va shaxsning qarama-qarshiliklari,
shuningdek, tarixiy kontekstda o‘rganishga yordam beradi.
KALIT SOʻZLAR:
Said Ahmad, "Ufq", Tursunboy, Qochoq, psixologik realizm, jamiyat,
begonalashish, tarixiy kontekst, ijtimoiy inqiroz, fojia, adabiyotshunoslik.
АННОТАЦИЯ
Данная статья анализирует образ Турсунбоя в главе "Кочевник" из трилогии
Сайида Ахмада "Уфк". В статье глубоко рассматриваются процессы отчуждения
Турсунбоя от общества, его психологическое состояние и трагическая судьба.
Молчание Турсунбоя и его внутренний конфликт заставляют читателя задуматься о
сложностях человеческой души и причинах его отчуждения. В процессе анализа
подчеркивается подход Сайида Ахмада к литературе и роль психологического
реализма. Состояние Турсунбоя является не только трагедией одного человека, но и
символом трагической эпохи. Статья помогает исследовать тему отчуждения личности
в историческом контексте, а также конфликт между личностью и обществом.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА:
Саид Ахмад, "Уфк", Турсунбой, Кочевник, психологический
реализм, общество, отчуждение, исторический контекст, социальный кризис, трагедия,
литературоведение.
ANNOTATION
This article analyzes the character of Tursunboy in the "Qochoq" chapter of Said
Ahmad's "Ufq" trilogy. The article examines in depth Tursunboy's alienation from society, his
psychological state, and his tragic fate. Tursunboy's silence and his internal struggle force the
reader to reflect on the complexities of the human soul and the reasons for his alienation. The
analysis highlights Said Ahmad's approach to literature and the role of psychological realism.
Tursunboy's condition represents not only the tragedy of an individual but also a symbol of a
tragic era. The article explores the theme of individual alienation within a historical context,
as well as the conflict between the individual and society.
KEYWORDS:
Said Ahmad, "Ufq", Tursunboy, Qochoq, psychological realism, society,
alienation, historical context, social crisis, tragedy, literary studies.
56
Ona yig‘lar, farzand esa beparvo,
Yig‘lamaydi, sezmaydi, bilmaydi...
So‘ng o‘sha farzand jonsiz bir haykalga aylanadi. (Rauf Parfi)
KIRISH
"Ufq" romani o‘zbek adabiyotining yorqin namunalaridan biri bo‘lib, o‘quvchilarga inson
ruhiyatini, umid va orzularini, shuningdek, jahon haqidagi qarashlarni chuqurroq anglash
imkonini beradi. Muallifi — taniqli yozuvchi, o‘z asarlarida chuqur psixologik tahlil va
qiziqarli voqealarni o‘ziga xos uslubda tasvirlaydigan shaxs.Romanning asosiy g‘oyasi
insonning umid va orzularini yuksaltirishdir. Asarda jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar
fonida qahramonlarning shaxsiy hayoti va qiyinchiliklari keltirilgan. O‘quvchilar,
qahramonlarning yutuq va mag‘lubiyatlari orqali, o‘z hayotlarida ham umid va orzularni
saqlashlari kerakligini anglaydilar.Asarda bir qator qahramonlar mavjud bo‘lib, ularning har
biri o‘ziga xos xususiyatlar va maqsadlar bilan ajralib turadi. Asosiy qahramon, o‘zining hayot
yo‘lini izlaydigan shaxs, murakkab vaziyatlarga duch keladi. Ularning har biri o‘z orzularini
amalga oshirish uchun kurashadi, bu esa o‘quvchilarga o‘z hayotlarini qayta ko‘rishga
ilhomlantiradi.
"Ufq" romani o‘zining murakkab tuzilishi bilan ajralib turadi. Asarda voqealar ketma-
ketligi, qahramonlarning ichki kechinmalari va muhim burilishlar o‘quvchini qiziqtiradi.
Yozuv uslubi, til va ifoda vositalari orqali muallif o‘quvchini voqealarga jalb qiladi
Romanda ishlatilgan ramzlar va simvollar, asarning chuqur ma'nosini ochishda muhim
rol o‘ynaydi. Har bir ramz o‘zining mazmuni va ahamiyatiga ega bo‘lib, qahramonlarning ichki
kurashini ifodalaydi.[1. https://znanija.com/task/56110945]
O‘zbek adabiyotida inson va jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlarni yoritishda Said Ahmad ijodi
alohida o‘rin tutadi. Ayniqsa, "Ufq" trilogiyasi orqali yozuvchi XX asrning eng muhim tarixiy,
ijtimoiy va ma’naviy jarayonlarini badiiy tahlil etishga harakat qiladi. Ushbu trilogiyada aks
ettirilgan voqealar nafaqat alohida obrazlar taqdiri, balki butun bir avlodning ruhiy
iztiroblarini, tarixiy silsilalar qarshisida ojiz qolgan inson qismatini ifodalaydi. Xususan,
trilogiyaning ikkinchi qismi — “Hijron kunlari”dagi “Qochoq” bobida tasvirlangan Tursunboy
obrazi orqali yozuvchi insoniyatning eng og‘ir savollaridan biri — “Qochish — tanlovmi yoki
fojiami?” degan masalaga badiiy yechim izlaydi.
Mazkur maqola aynan shu bobni tahlil qilish, Tursunboy obrazining psixologik va
ijtimoiy mohiyatini yoritish, uning jamiyat bilan o‘zaro munosabatidagi ziddiyatlarni anglash,
yozuvchining falsafiy qarashlarini baholashga bag‘ishlanadi. Shu bilan birga, maqolada boshqa
adabiy asarlar bilan qiyosiy tahlil, ilmiy-nazariy qarashlar asosida mushohada yuritiladi.
Qochoqlik hodisasi, ijtimoiy chetlanish va ruhiy inqirozning sabablari bugungi zamon
kontekstida ham dolzarb muammo sifatida qaraladi.
MUHOKAMA
Said Ahmadning “Ufq” romanidagi “Qochoq” bobida Tursunboy obrazi orqali insonning
jamiyat bilan bo‘lgan ziddiyatli munosabati, ruhiy tanazzuli va axloqiy inqirozi keng badiiy
tasvir topgan. Tursunboyning taqdiri, har bir insonning ichki qarama-qarshiliklarini, ijtimoiy
tizim bilan aloqasizligini aks ettiradi. Bu obraz — sovet mafkurasi talablariga mos
kelmaydigan, o‘z yo‘lini yo‘qotgan, qochishga majbur bo‘lgan odamning timsolidir. Tursunboy
jamiyat tomonidan tushunilmaydi, rad etiladi va u asta-sekin o‘zini ham anglamaydigan, ruhiy
tanazzulga uchragan holatga tushib qoladi.
57
Yozuvchi bu obraz orqali shaxs va tizim o‘rtasidagi keskin qarama-qarshiliklarni ochib
beradi. Tursunboy urushdan qochganidan keyin jamiyat nazarida illatli, nomunosib kimsaga
aylanadi. Shuningdek, uning onasining o‘limi vaqtida indamay qolishi, hech qanday hissiy
reaksiya bildirmasligi — bu oddiy beparvolik emas, balki ichki cho‘kish, ruhiy bo‘hron
holatining ifodasidir. Bu holatda Said Ahmad “qochoqlik”ni jismoniy holat emas, balki ruhiy
izolyatsiya sifatida talqin qiladi. Psixologik tahlil nuqtai nazaridan, bu obrazda intrapersonal
(shaxs ichki) va interpersonal (jamiyat bilan o‘zaro munosabat) ziddiyatlar ustuvor o‘rin
tutadi [2. Sharipova M. O‘zbek romanchiligida psixologik tahlil. — Toshkent: Fan, 2016. — B.
84.].
Abdulla Qahhor bu bobga doir fikr bildirar ekan, yozuvchining jamiyatni emas, balki
jamiyat chetlatgan insonni tasvirlashga e’tibor qaratganini ta’kidlaydi: “Said Ahmad o‘z
asarida jamiyatni emas, jamiyat chetlab qo‘ygan odamni fosh etadi. Bu yondashuv —
psixologik tahlilning ustunligidan dalolatdir” [3. Qahhor A. Tanlangan asarlar, 6-jild. —
Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 1980. — B. 211.]. Bu fikr “Qochoq” bobining badiiy
yo‘nalishini tushunishga, uning asosiy konfliktini anglashga kalit bo‘ladi.
Tursunboy obrazini chuqurroq tahlil qilish uchun zamonaviy adabiyotshunoslik va
psixologik yondashuvlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Jumladan, Erix Frommning
“Ijtimoiy begonalashuv” nazariyasi asosida shunday xulosa chiqarish mumkin:
“Begonalashgan shaxs jamiyatda mavjud bo‘lsa-da, u o‘zining o‘rnini anglay olmaydi, u
jamiyatga emas, faqat mavjud shakllarga moslashishga harakat qiladi, bu esa uning
izolyatsiyalashuvini kuchaytiradi” [4. Fromm E. Escape from Freedom. — New York: Farrar &
Rinehart, 1941.]. Tursunboy aynan shunday holatga tushgan. U har safar jamiyatga
yaqinlashmoqchi bo‘lganida rad etiladi, harakatlari munosabat topmaydi. Bu uning ruhiyatini
yanada yengiltiradi, natijada u o‘z taqdiriga befarq bo‘lib qoladi.
Bundan tashqari, tarixiy kontekstda qaralganda, Tursunboy obrazi Ikkinchi jahon
urushidan keyingi o‘zbek jamiyatining turli qatlamlari uchun ramziy ifoda bo‘la oladi.
Urushning faqat frontdagilargagina emas, balki orqada qolganlarga ham qilgan bosimi, ruhiy
tazyiqi nihoyatda kuchli bo‘lgan. Bu bosim ijtimoiy mas’uliyatni bajara olmagan yoki o‘zini
jamiyatdan ajratgan kishilarni ruhiy izolyatsiyaga olib kelgan. Tursunboyda bu holat eng
achinarli dramatik tus oladi.
Said Ahmadning bunday yondashuvi, uning realizmga sodiqligi, inson ruhiyatiga chuqur
kirib borishga intilishi bilan izohlanadi. U muammoni tashqi hodisa sifatida emas, balki inson
ichida kechayotgan jarayon sifatida yoritadi. Bu jihat yozuvchining psixologik realizmga
yaqinligini, chuqur ichki dunyo tasviriga urg‘u berishini ko‘rsatadi. Adabiyotshunos F.
Karimov bu borada yozadi: “Said Ahmad o‘zbek romaniga psixologik tahlilni olib kirdi. U
obraz ichki dunyosini tahlil qilish orqali umumiy ijtimoiy muammoni ochib bera oldi” [5.
Karimov F. O‘zbek adabiyotida ruhiy tahlil masalalari. — Samarqand, 2009. — B. 96.].
Shu bois, “Qochoq” bobidagi Tursunboy obrazi nafaqat individual fojiaga, balki
jamiyatda mavjud bo‘lgan tushunmaslik, rad etish va befarqlik muammosiga e’tiborni
qaratadi. Bu bob bugungi kun o‘quvchisini ham befarq qoldirmaydi, chunki undagi muammo
— inson va jamiyat o‘rtasidagi ziddiyat — hozirgi kunda ham dolzarbdir.
"Ufq" romani zamonaviy o‘zbek adabiyotida o‘zining o‘rni va ahamiyatiga ega. Bu asar
orqali o‘quvchilar, inson ruhiyatining chuqur qirralarini, umid va orzularini anglash
imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Roman, har birimiz uchun o‘z hayotimizda umidni yo‘qotmaslik
58
va orzularimiz sari intilish zarurligini ta'kidlaydi.[6. https://znanija.com/task/56110945]
Tursunboyning taqdiridagi eng achchiq sahnalardan biri — onasi Jannat xolaning vafoti
va uning ko‘z o‘ngida sukutda kuzatilishidir. Bu sukut — oddiy g‘am emas, bu odamiylikning
so‘nayotgan belgisi. Onasining qabrga olib ketilayotganini tomoshadek qarab turish, hayotga,
yaqinlarga, hatto o‘limga nisbatan loqaydlik, Tursunboyda ruhiy inqiroz chuqurlashganini
anglatadi. U o‘zini na qutqara oldi, na sevikli onasiga qarshi chiqdi — bu o‘ta og‘riqli dramatik
lahzadir.
Shuningdek, u sevgisi — Zebini ham asta-sekin xotirasidan yo‘qota boshlaydi. Avvallari
yuragini larzaga solgan bu qiz, endi go‘yo begonalashgan odamday. Tursunboyning Zebini
unutishi — bu nafaqat muhabbatga emas, balki hayotning o‘zi, go‘zallik, orzu va umidga
bo‘lgan ishonchining so‘nib borishidir. Said Ahmad bu orqali insonning asta-sekin o‘zligini
yo‘qotish jarayonini ko‘rsatadi: u endi sevmaydi, yig‘lamaydi, hatto o‘zini ham anglamaydi.
XULOSA
Tursunboy obrazida jamiyatning bir shaxsni asta-sekin yo‘qotishi, “o‘lik tiriklik” holatiga
tushirishi borasidagi ogohlik yotadi. Bu bizga eslatadi: insonni jismoniy emas, ruhiy yolg‘izlik
va tushkunlik o‘ldiradi. Bu xususiyat Said Ahmad qalamiga xos bo‘lgan chuqur insoniy
dramatizm namunasi hisoblanadi.
Said Ahmadning “Ufq” romanidagi “Qochoq” bobini tahlil qilish jarayonida, Tursunboy
obrazi bu oddiy harbiy dezertir emas. U – o‘z ichki qo‘rquvlari, jamiyat bosimlari, tushunarsiz
e’tiqodlar va vijdon azobi bilan kurashayotgan odam. Bu kurashda u yutqazadi. Bu obraz,
aslida, biz uchun ogohlantiruvchi hayot darsidir. Har birimiz hayotimizda tanlovlar qarshisida
turamiz: ba’zida yuragimizni tinglaymiz, ba’zida atrofdagi bosimga bo‘ysunamiz. Tursunboy
esa yuragini ham, jamiyatni ham tinglamasdan, sukutni tanlaydi – va bu sukut uni o‘zi
tanimagan fojiaga yetaklaydi.
Bugungi kunda ham ko‘pchilik yoshlar Tursunboy kabi o‘zining ichki iztiroblarini hech
kimga aytolmaydi. Tashqi hayotida sog‘lom, lekin ich-ichidan yemirilayotgan insonlar –
oramizda ko‘p. Bu menga psixologik sog‘lomlik, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimining
zarurligini yana bir bor eslatdi. Biz yoshlar faqat bilim emas, balki ichki barqarorlik va hayotiy
pozitsiyamiz bilan ham jamiyatda o‘z o‘rnimizni topmog‘imiz zarur.
Adabiyot – bu inson ichki olamining eng aniq aksidir. Tursunboyning fojiaviy taqdiri
menga Albert Kamyuning “Begona”, Frans Kafkaning “Jarayon”, hatto Dostoyevskiyning
“Jinoyat va jazo” romanidagi Raskolnikov obrazini eslatadi. Ular orasida o‘xshashlik bitta:
jamiyatdan uzilgan shaxslar, ichki tortinchoqlik, izolyatsiya va yolg‘izlik. Har biri o‘zicha
“qochoq”. Bu esa menga shuni anglatadi: adabiyot zamonlar o‘tib ketayotgan bo‘lsa-da, odam
muammolari – doimiy.
O‘zbek adabiyotida esa, Abdulla Qahhor, Oybek, G‘afur G‘ulom obrazlarida ham shaxs va
jamiyat to‘qnashuvi bor. Lekin Said Ahmadning uslubi boshqacha – u sizga hukm qilmaydi,
balki sizni o‘sha odamga aylanib ko‘rishga undaydi.
Xulosa o‘rnida, Tursunboyning fojiaviy tanlovi orqali muallif kitobxonga shaxsiy savol
beradi:
> “Sen-chi, jamiyat seni tushunmayotganida, sen uni tushunishga urinasanmi?”
“Ufq” romanining “Qochoq” bobida Said Ahmad inson va jamiyat o‘rtasidagi qarama-
qarshilikni, ya’ni individning jamiyatdan begonalashuvini juda chuqur va ruhiy og‘riq bilan
tasvirlaydi. Tursunboy obrazi orqali adib urushning faqat fiziki emas, balki ma’naviy va ruhiy
59
talofatlarini ko‘rsatadi. U na qahramon, na xoin – u hayotdan, tizimdan, hatto o‘zidan ham
qochayotgan oddiy odam. Menimcha, bu obraz orqali adib bugungi yoshlar uchun ham muhim
bir savolni qo‘yadi: "Jamiyat insonni anglayaptimi?"
Asosiy konflikt (qarama-qarshilik):
Ichki konflikt (intrapersonal):
Tursunboyning o‘zi bilan kurashi – vijdon, qo‘rquv, aybdorlik, yolg‘izlik. U qochdi – lekin
tinchlik topolmadi. Bu ichki cho‘kish — insoniylikning inqirozini ko‘rsatadi.
Tashqi konflikt (jamiyat bilan):
Jamiyat uni tushunmadi, qoraladi. Unga yordam qo‘li cho‘zilmadi. Asarda tizimning
odamga befarqligi, hatto o‘z oilasi, mahallasi bilan aloqasi uzilgan insonning fojiaviy taqdiri
ochiladi.
Xulosa sifatida beriladigan fikr:
> “Qochoq” bobida Tursunboy qochganining o‘zi fojiaga sabab emas – unga sabab,
jamiyatning inson ruhiyatini inkor etishidir. Said Ahmad bu asar orqali 'qochoq kim?' degan
savolni emas, balki 'nima uchun u qochdi?' degan savolni o‘rtaga qo‘yadi. Kitobxon fikricha, bu
bob bugungi kunda ham bizga shuni eslatadi: jamiyat har bir insonni quchoqlashga,
anglashga, tushunishga qodir bo‘lishi kerak
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Said Ahmad. Ufq. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 1988.
2.
Qahhor, Abdulla. Adabiyot haqida mulohazalar. – Toshkent: O‘qituvchi, 1971.
3.
Kamilov, M. XX asr o‘zbek adabiyoti. – Toshkent: Akademnashr, 2014.
4.
Mamarasulov, U. Badiiy asarda obraz tahlili. – Toshkent: Fan, 2019.
5.
Jumaniyozov, S. Psixologik tahlil asoslari adabiyotshunoslikda. – Nukus, 2020.
6.
Kamyu, Albert. Begona (tarjima). – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2010.
7.
Kafka, Frans. Jarayon (tarjima). – Toshkent: G‘. G‘ulom nomidagi NMIU, 2015.
8.
Dostoyevskiy, F.M. Jinoyat va jazo (tarjima). – Toshkent: Sharq, 2004.
9.
Xolmuminova, D. Adabiyotshunoslik asoslari. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2022.
10.
Ergashev, B. O‘zbek romanchiligi taraqqiyoti. – Toshkent: Fan, 1997.
11.
https://znanija.com/task/56110945
