17
ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBURNING IJODIDA ADOLAT VA BOSHQARUV
FALSAFASI
Hamdamov Behzod Xabibovich
Buxoro davlat tibbiyot instituti
“Ijtimoiy fanlar” kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15734833
Zahiriddin Muhammad Bobur nafaqat zabardast sarkarda va shoir, balki o‘z davrining
yetuk siyosiy-falsafiy tafakkur egasi bo‘lgan shaxsdir. Uning
“Boburnoma”
asari, shuningdek
she’riy merosi hukmdor sifatida qanday boshqaruv tamoyillariga amal qilganini ochib beradi.
Bobur uchun
adolat
hokimiyatning eng muhim tayanchi bo‘lib,
rahbarlik — bu javobgarlik
va axloqiy burch
dir. U boshqaruvni faqat kuchga emas, balki ma’naviyat va donolikka
tayanib yuritishni targ‘ib etgan. Zahiriddin Muhammad Bobur — nafaqat saltanat barpo etgan
yirik tarixiy shaxs, balki o‘z davrining teran tafakkurli mutafakkiri sifatida ham muhim o‘rin
tutadi. Uning ijodiy merosi — xususan
Boburnoma
va she’riy asarlari — adolat, siyosiy
mas’uliyat, rahbarlik madaniyati va boshqaruv axloqi bilan yo‘g‘rilgan. Bobur hayotiy tajribasi,
siyosiy kurashlari va ruhiy kechinmalari orqali
boshlovchi shaxs va adolatli hukmdor kim
bo‘lishi kerakligini nafaqat nazariy, balki amaliy asosda
namoyon etgan.
Bobur uchun adolat — bu faqat ijtimoiy tartibning emas, balki
koinotdagi umumiy
muvozanatning ifodasi
dir. Bu yondashuv islom falsafasida ham uchraydi, ayniqsa Farobiy va
Ibn Sino kabi mutafakkirlar adolatni fazilatli jamiyatning markaziy elementi deb
hisoblaganlar. Bobur bu qarashlarni amaliy hayotida, hukmronlik faoliyatida va asarlarida
davom ettiradi.
Uning tushunchasida adolat — bu har bir kishining jamiyatdagi o‘rnini to‘g‘ri belgilash,
vazifalarni adolatli taqsimlash, muhtojlarga g‘amxo‘rlik ko‘rsatish va hokimiyatni suiiste’mol
qilmaslikdir. Adolatga asoslangan boshqaruv — bu
inson qadriyatini e’zozlashga
asoslangan davlat
modelidir.
Bobur adolatni boshqaruvning markaziga qo‘yar ekan, zulmni uning qarama-qarshisi
sifatida qoralaydi. Uning tasavvurida zulm bu: hokimiyatni suiiste’mol qilish, xalqni
ekspluatatsiya qilish, kuchli tarafdan zaifni ezish, qonun va axloq mezonlaridan chiqib
ketishdir. Bobur uchun zulm — bu dunyoning muvozanatini buzuvchi kuch, u nafaqat alohida
shaxsga, balki butun jamiyatga ziyon keltiradi. Shu bois u o‘z asarlarida zulmni nafrat bilan
eslaydi, zolim hukmdorlarni esa tarixiy ibrat sifatida ko‘rsatadi.
Boburnoma
— bu shunchaki xotiralar emas, balki
falsafiy tafakkur va siyosiy
tajribaning sintezidir
. Asarda Bobur o‘zining siyosiy raqiblari, ittifoqchilari, amaldorlari va
oddiy xalq vakillari bilan munosabatlarida
adolat prinsiplariga amal qilishga uringanini
ko‘rish mumkin. U ba’zi hollarda bergan qarorlarini o‘zi tanqid qiladi, ayrim hollarda esa
adolatdan chekinish oqibatlarini achchiq taqdir saboqlari bilan tushuntiradi.
Misol uchun, u hokimiyat uchun kurashda ba’zan o‘z yaqinlariga nisbatan qat’iy choralar
ko‘rganini tan olsa-da, har doim
ruhiy azob va pushaymonlik
holatini bayon qiladi. Bu esa
uning boshqaruvda adolatni yuqori qadrlaganini, lekin insoniy ojizliklarni ham tan olganini
ko‘rsatadi.
Bobur hukmdorlikni ne’mat emas, balki
sinov sifatida
anglagan. U podsholikni nafaqat
tashqi dushmanlarga qarshi kurash, balki
nafs, kibr va zolimlikka qarshi doimiy ichki
kurash
deb talqin qiladi. Bu jihat, ayniqsa, uning o‘zini tanqid qilgan qismatlarida yaqqol
18
ko‘rinadi.
“Ko‘ngul ulug‘likni tortsa-da, ko‘z adolatni izlar...” — degan mazmundagi baytlar uning
ichki ikkilanishi, ma’naviy kurashi va boshqaruvdagi mas’uliyatni his qilganini anglatadi.
Bunday yondashuv uni nafaqat tarixiy arbob, balki
falsafiy-axloqiy namuna
sifatida
taqdim etadi.
Bobur ijodida va faoliyatida
zolim hukmdorlar, korrupsiyalashgan amaldorlar,
xalqni ezuvchi tartiblar
keskin tanqid ostiga olingan. U adolatni tiklash uchun ba’zan keskin
choralar ko‘rgan, biroq har doim xalq manfaati, ijtimoiy barqarorlik va ruhiy poklik
mezonlarini ustuvor qo‘ygan.
Bobur qabilaviy kelishmovchiliklarga qarshi kurashda, ijtimoiy tabaqalarning tengligini
ta’minlashda, mahalliy hokimiyat vakillarini nazorat qilishda adolatni bosh mezon sifatida
olgan.
Bobur falsafasida adolat faqat siyosiy yoki ijtimoiy tartib emas, balki
go‘zallik va
muvozanatning asosi
hamdir. Uning tabiatga, bog‘larga, san’at va she’riyatga bo‘lgan
mehrida ham bu muvozanatga intilish, tashqi tartib va ichki osoyishtalik uyg‘unligini izlash
ko‘rinadi.
Ushbu uyg‘unlikni yaratish uchun davlatda ham
tashqi boshqaruv tartibi
, ham
ruhiy-
ma’naviy muhit
muhimdir. Bobur, aynan shu jihatdan, o‘z zamonasining boshqaruv-falsafiy
tafakkurida
ko‘prik bo‘lib xizmat qilgan
.
Boburning boshqaruv falsafasi chuqur
adolat, axloq, ruhiy poklik va insoniylik
qadriyatlariga asoslangan
. U hokimiyatni ma’naviy sinov sifatida anglagan, rahbarlikni esa
xalq xizmatida bo‘lish deb bilgan.
Boburnoma
va uning she’riy merosi bugungi kunda ham
nafaqat tarixiy manba, balki
davlat boshqaruvi, siyosiy axloq va ijtimoiy adolat
masalalarida bebaho ibrat maktabidir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Бабур. (1992). Бабурнома (O‘zbek tiliga tarjima: S. Mirzayev, M. Zohidov). Toshkent:
G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti.
2.
Бабур. (2002). Записки Бабура (Бабур-наме). Пер. с персидского В. Л. Вяткина,
коммент. Н. Д. Миклухо-Маклая. М.: Восточная литература.
3.
Thackston, W. M. (Trans.). (2002). The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and
Emperor. Oxford University Press.
4.
Alimova, D., & Togaev, A. (2010). O‘zbekiston davlatchiligi tarixida Boburiylar
saltanatining o‘rni. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
5.
Mirzaev, S. (1993). Bobur – shoir va mutafakkir. Toshkent: Fan.
6.
Nasr, S. H. (1981). Islamic Science: An Illustrated Study. London: World Wisdom.
7.
Bertels, E. E. (1965). Navoi va Bobur ijodida tasavvufning o‘rni. Toshkent: O‘zbekiston
Fanlar akademiyasi nashriyoti.
8.
Eaton, R. M. (2000). Essays on Islam and Indian History. Oxford University Press.
9.
Karimov, I. A. (1996). Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat.
10.
Aliyeva, Z. (2021). Bobur va islom boshqaruv falsafasi: siyosiy-axloqiy qarashlari tahlili.
// “O‘zbek tilida ilm” jurnali, №3(7), 45–52-bet.
