142
HERMANN VAMBÉRYNING „
CAGATAISCHE SPRACHSTUDIEN“
ASARIDAGI
KIRISH SO‘ZINING ILMIY TAHLILI
Sh.Qodirov
Tayanch doktorant
Toshkent davlat O‘zbek tili va adabiyoti universiteti
Toshkent, O‘zbekiston
https://doi.org/10.5281/zenodo.15796101
Alisher Navoiy ijodiga oid adabiy merosni o‘rganishda G‘arbiy Yevropa
sharqshunosligida XIX asrda yozilgan ba’zi muhim manbalar, xususan Hermann Vambéry
tomonidan yozilgan
Cagataische Sprachstudien
(1867) asari muhim o‘rin tutadi. Mazkur
tadqiqotda aynan ushbu asarga yozilgan kirish so‘zning tahliliy sharhi beriladi.
Vengriya Fanlar akademiyasi a’zosi Hermann Vambéry (1832–1913) O‘rta Osiyo xalqlari
tarixi, madaniyati va tillarini chuqur o‘rgangan Yevropalik sharqshunoslardan biridir. U
“Nemischa-turkcha lug‘at” (1858), “Nemischa-chig‘atoycha lug‘at” (1860) kabi asarlar muallifi
bo‘lib, turkiy tillarni qiyosiy jihatdan tadqiq qilgan (Vambéry, 1867a). Shuningdek, “Buxoro
yoxud Movarounnahr tarixi”, “Mening hayotim”, “Sharq hayoti va urf-odatlari ocherklari”
hamda “Chig‘atoy tili darsligi” kabi asarlari bilan ham tanilgan (Vambéry, 1867b; Vambéry,
1868).
Aynan
Cagataische Sprachstudien
asarida Vambéry turkiy xalqlar folkloriga oid 30 dan
ortiq matn haqida ma’lumot beradi hamda Alisher Navoiy, Fuzuliy, Nasimiy va So‘fi Olloyor
g‘azallaridan namunalarni keltiradi (Vambéry, 1867a). Asar uch asosiy bo‘limdan iborat:
fonetik va grammatik tahlil, chigʻatoycha matnlar xrestomatiyasi hamda izohli lug‘at. Ayniqsa,
Navoiyga oid parchalar orqali muallif til va uslub masalalarini ham yoritadi.
Mazkur maqolada asarning kirish so‘zidagi g‘oyalar lingvistik, tarixiy va orientalist
yondashuvlar asosida tahlil qilinadi.
„Die linguistischen Arbeiten, mit denen ich den Grad der Verwandtschaft der
ungarischen Sprache mit den turko-tatarischen Mundarten näher bestimmen will, mussten in
zwei verschiedene Gebiete zerfallen.“ (Vambéry, 1867a, S. I)
Vambéry tilshunoslikdagi asosiy maqsadini ikki yo‘nalishda izohlaydi: birinchisi —
Sharqiy turkiy (chigʻatoy) tilining ichki tahlili, ikkinchisi esa — vengr tilining turkiy tillar bilan
genealogik aloqasini aniqlashdir. Asarning birinchi bo‘limi aynan chigʻatoy tilining deskriptiv
tahliliga bag‘ishlangan bo‘lib, bu yondashuv bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan
(Johanson, 2021; Doerfer, 1967).
„…Sprachverhältnisse des Osttürkischen, welches in dem Dialekten-Complex genannten
Stammes bis heute fehlte…“ (Vambéry, 1867a, S. II)
Vambéry o‘z zamonida Sharqiy turkiy tillar haqida ilmiy ma’lumotlar yetishmasligini
qayd etgan. U bu bo‘shliqni to‘ldirish uchun bevosita Markaziy Osiyoga safar qilganini
bildiradi. Dala tadqiqotlari va bevosita til muhitidagi kuzatuvlar uning yondashuvining kuchli
jihati sifatida namoyon bo‘ladi (Eckmann, 1966).
„Obwol vom Innern Chinas bis zur Donau ausgedehnt, sind die einzelnen Ringe dieser
Sprachenkette durch innere Verhältnisse der Wurzel und der spätern analogen Entwickelung
fest an einander geschmiedet…“ (Vambéry, 1867a, S. III)
Bu fikrda turkiy tillarning o‘zaro aloqadorligi “til zanjiri” metaforasi orqali izohlanadi.
Bunday konsepsiya XIX asr komparativ tilshunosligida keng qabul qilingan bo‘lib, tillar
143
orasidagi strukturaviy o‘xshashlik va tarixiy bog‘liqlikka asoslanadi (Doerfer, 1967; Johanson,
2021). Bu metafora muallifning turkiy tillar oilasiga qanchalik tizimli yondashganini
ko‘rsatadi.
„Unter Cagataisch verstehe ich im strengen Sinne des Wortes nur die Sprache der drei
Chanate Turkestans…“ (Vambéry, 1867a, S. IV)
Muallif chigʻatoy tilini tor ma’noda faqat Xiva, Buxoro va Qo‘qon xonliklarida
shakllangan yozma adabiy til deb tushunadi. Bu bilan u dialektologik chegaralarni belgilab,
tilni aniq ijtimoiy-madaniy kontekstda ko‘rsatadi (Sertkaya, 2003). Ayniqsa, bu
chegaralarning chizilishi adabiy til va og‘zaki nutq o‘rtasidagi tafovutni ochib beradi.
„...jene sprachlichen Erfahrungen, die ein Efendi machen könnte, wenn er auf einer Reise
von Stambul nach Samarkand jenen Unterschied registriren wollte...“ (Vambéry, 1867a, S. V)
Bu tasvirda Vambéry o‘zini “Efendi” sifatida til o‘rganishga sarguzasht va sayohat nuqtai
nazaridan yondashgan shaxs sifatida ko‘rsatadi. Bu orientalist manzarada til o‘rganish —
akademik faoliyat bilan bir qatorda, ekspeditsion sarguzasht sifatida tasvirlanadi (Said, 1978;
Csáki, 2009). Bu yondashuv XIX asr Yevropa sharqshunosligining o‘ziga xos belgisi
hisoblanadi.
„...die acht Jahre, die ich ausschliesslich unter Orientalen als Orientale verlebte...mich aus
dem Gleise der theoretischen Philologie doch hie und da hinaus gebracht hatten.“ (Vambéry,
1867a, S. VI)
Muallif nazariy filologiyadan muayyan darajada chetlashganini e’tirof etadi. Biroq, bu
holat uning ilmiy uslubini boyitgan bo‘lib, uni boshqa Yevropalik sharqshunoslardan farqlab
turadi. U o‘zini “Sharqda yashagan sharqiy” sifatida ko‘rsatadi (Schmidt, 2005). Bu holat
Vambéryni “ichkaridan turib” sharhlovchi pozitsiyaga olib keladi.
Jihat
Tavsif
Ilmiy maqsad
Chigʻatoy tilini o‘rganish va unga asoslanib Vengriya tilining
turkiy ildizlarini isbotlash
Metafora
Til zanjiri (Sprachenkette) – turkiy tillar o‘rtasidagi tarixiy
bog‘liqlik
Tadqiqot metodi
Dala tadqiqotlari, to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuzatuv, yozma manbalar
Kamchiliklar tan
olinishi
Nazariy filologiyadan uzoqlashish, uyg‘ur tili bo‘yicha ma’lumot
yetishmasligi
Orientalist
yondashuv
“Efendi” sifatida ko‘rish, tilni sarguzasht va ekspeditsiya orqali
o‘rganish
Xulosa
Hermann Vambéryning
Cagataische Sprachstudien
asariga yozgan kirish so‘zi XIX asr
orientalist tilshunoslik konsepsiyalarining tipik namunasi bo‘lib, unda dala tadqiqotlari,
tasviriy-lingvistik tahlil va tarixiy-komparativ metodlar uyg‘unlashgan. Ayniqsa, chigʻatoy
tilining o‘rganilishi jarayonida Navoiy merosi ham tilshunoslik kontekstida qayta yoritiladi.
Bu esa ushbu asarni Navoiyshunoslik va turkologiyaning muhim manbalaridan biriga
aylantiradi. Vambéryning ilmiy yondashuvi esa orientalist akademik merosning murakkabligi
va ichki tafovutlarini ham ko‘rsatib beradi.
144
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Csáki, É. (2009). The reception of Turkic philology in Hungary: From Vambéry to
modern linguistics. In I.K. Kara (Ed.),
The role of Hungarians in Turkic studies
(pp. 89–104).
Hungarian Academy of Sciences.
2.
Doerfer, G. (1967).
Zur Stellung des Tschagataischen im System der Turksprachen
. Otto
Harrassowitz.
3.
Eckmann, J. (1966).
Chagatay manual
(Uralic and Altaic Series, Vol. 4). Indiana
University.
4.
Johanson, L. (2021).
Turkic: An introduction to the Turkic languages
. Harrassowitz.
5.
Said, E. W. (1978).
Orientalism
. Pantheon Books.
6.
Schmidt, J. (2005).
Turkic studies in Europe: A historical overview
. Brill.
7.
Sertkaya, O.F. (2003). Hermann Vambéry ve Çağatay Türkçesi.
Türklük Bilimi
Araştırmaları
, (14), 215–232.
8.
Vambéry, H. (1867a).
Cagataische Sprachstudien: Ein Beitrag zur turko-tatarischen
Sprachkunde
. F.A. Brockhaus.
9.
Vambéry, H. (1867b).
Meine Wanderungen und Erlebnisse in Persien
. F. A. Brockhaus.
10.
Vambéry, H. (1868).
Sketches of Central Asia: Additional chapters on my travels,
adventures, and discoveries in Central Asia
. W. H. Allen.