Авторы

  • Sh. Qodirov
    Tayanch doktorant Toshkent davlat O‘zbek tili va adabiyoti universiteti Toshkent, O‘zbekiston

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.zdif.117313

Аннотация

Alisher Navoiy ijodiga oid adabiy merosni o‘rganishda G‘arbiy Yevropa sharqshunosligida XIX asrda yozilgan ba’zi muhim manbalar, xususan Hermann Vambéry tomonidan yozilgan Cagataische Sprachstudien (1867) asari muhim o‘rin tutadi. Mazkur tadqiqotda aynan ushbu asarga yozilgan kirish so‘zning tahliliy sharhi beriladi.


background image

142

HERMANN VAMBÉRYNING „

CAGATAISCHE SPRACHSTUDIEN“

ASARIDAGI

KIRISH SO‘ZINING ILMIY TAHLILI

Sh.Qodirov

Tayanch doktorant

Toshkent davlat O‘zbek tili va adabiyoti universiteti

Toshkent, O‘zbekiston

https://doi.org/10.5281/zenodo.15796101

Alisher Navoiy ijodiga oid adabiy merosni o‘rganishda G‘arbiy Yevropa

sharqshunosligida XIX asrda yozilgan ba’zi muhim manbalar, xususan Hermann Vambéry
tomonidan yozilgan

Cagataische Sprachstudien

(1867) asari muhim o‘rin tutadi. Mazkur

tadqiqotda aynan ushbu asarga yozilgan kirish so‘zning tahliliy sharhi beriladi.

Vengriya Fanlar akademiyasi a’zosi Hermann Vambéry (1832–1913) O‘rta Osiyo xalqlari

tarixi, madaniyati va tillarini chuqur o‘rgangan Yevropalik sharqshunoslardan biridir. U
“Nemischa-turkcha lug‘at” (1858), “Nemischa-chig‘atoycha lug‘at” (1860) kabi asarlar muallifi
bo‘lib, turkiy tillarni qiyosiy jihatdan tadqiq qilgan (Vambéry, 1867a). Shuningdek, “Buxoro
yoxud Movarounnahr tarixi”, “Mening hayotim”, “Sharq hayoti va urf-odatlari ocherklari”
hamda “Chig‘atoy tili darsligi” kabi asarlari bilan ham tanilgan (Vambéry, 1867b; Vambéry,
1868).

Aynan

Cagataische Sprachstudien

asarida Vambéry turkiy xalqlar folkloriga oid 30 dan

ortiq matn haqida ma’lumot beradi hamda Alisher Navoiy, Fuzuliy, Nasimiy va So‘fi Olloyor
g‘azallaridan namunalarni keltiradi (Vambéry, 1867a). Asar uch asosiy bo‘limdan iborat:
fonetik va grammatik tahlil, chigʻatoycha matnlar xrestomatiyasi hamda izohli lug‘at. Ayniqsa,
Navoiyga oid parchalar orqali muallif til va uslub masalalarini ham yoritadi.

Mazkur maqolada asarning kirish so‘zidagi g‘oyalar lingvistik, tarixiy va orientalist

yondashuvlar asosida tahlil qilinadi.

„Die linguistischen Arbeiten, mit denen ich den Grad der Verwandtschaft der

ungarischen Sprache mit den turko-tatarischen Mundarten näher bestimmen will, mussten in
zwei verschiedene Gebiete zerfallen.“ (Vambéry, 1867a, S. I)

Vambéry tilshunoslikdagi asosiy maqsadini ikki yo‘nalishda izohlaydi: birinchisi —

Sharqiy turkiy (chigʻatoy) tilining ichki tahlili, ikkinchisi esa — vengr tilining turkiy tillar bilan
genealogik aloqasini aniqlashdir. Asarning birinchi bo‘limi aynan chigʻatoy tilining deskriptiv
tahliliga bag‘ishlangan bo‘lib, bu yondashuv bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan
(Johanson, 2021; Doerfer, 1967).

„…Sprachverhältnisse des Osttürkischen, welches in dem Dialekten-Complex genannten

Stammes bis heute fehlte…“ (Vambéry, 1867a, S. II)

Vambéry o‘z zamonida Sharqiy turkiy tillar haqida ilmiy ma’lumotlar yetishmasligini

qayd etgan. U bu bo‘shliqni to‘ldirish uchun bevosita Markaziy Osiyoga safar qilganini
bildiradi. Dala tadqiqotlari va bevosita til muhitidagi kuzatuvlar uning yondashuvining kuchli
jihati sifatida namoyon bo‘ladi (Eckmann, 1966).

„Obwol vom Innern Chinas bis zur Donau ausgedehnt, sind die einzelnen Ringe dieser

Sprachenkette durch innere Verhältnisse der Wurzel und der spätern analogen Entwickelung
fest an einander geschmiedet…“ (Vambéry, 1867a, S. III)

Bu fikrda turkiy tillarning o‘zaro aloqadorligi “til zanjiri” metaforasi orqali izohlanadi.

Bunday konsepsiya XIX asr komparativ tilshunosligida keng qabul qilingan bo‘lib, tillar


background image

143

orasidagi strukturaviy o‘xshashlik va tarixiy bog‘liqlikka asoslanadi (Doerfer, 1967; Johanson,
2021). Bu metafora muallifning turkiy tillar oilasiga qanchalik tizimli yondashganini
ko‘rsatadi.

„Unter Cagataisch verstehe ich im strengen Sinne des Wortes nur die Sprache der drei

Chanate Turkestans…“ (Vambéry, 1867a, S. IV)

Muallif chigʻatoy tilini tor ma’noda faqat Xiva, Buxoro va Qo‘qon xonliklarida

shakllangan yozma adabiy til deb tushunadi. Bu bilan u dialektologik chegaralarni belgilab,
tilni aniq ijtimoiy-madaniy kontekstda ko‘rsatadi (Sertkaya, 2003). Ayniqsa, bu
chegaralarning chizilishi adabiy til va og‘zaki nutq o‘rtasidagi tafovutni ochib beradi.

„...jene sprachlichen Erfahrungen, die ein Efendi machen könnte, wenn er auf einer Reise

von Stambul nach Samarkand jenen Unterschied registriren wollte...“ (Vambéry, 1867a, S. V)

Bu tasvirda Vambéry o‘zini “Efendi” sifatida til o‘rganishga sarguzasht va sayohat nuqtai

nazaridan yondashgan shaxs sifatida ko‘rsatadi. Bu orientalist manzarada til o‘rganish —
akademik faoliyat bilan bir qatorda, ekspeditsion sarguzasht sifatida tasvirlanadi (Said, 1978;
Csáki, 2009). Bu yondashuv XIX asr Yevropa sharqshunosligining o‘ziga xos belgisi
hisoblanadi.

„...die acht Jahre, die ich ausschliesslich unter Orientalen als Orientale verlebte...mich aus

dem Gleise der theoretischen Philologie doch hie und da hinaus gebracht hatten.“ (Vambéry,
1867a, S. VI)

Muallif nazariy filologiyadan muayyan darajada chetlashganini e’tirof etadi. Biroq, bu

holat uning ilmiy uslubini boyitgan bo‘lib, uni boshqa Yevropalik sharqshunoslardan farqlab
turadi. U o‘zini “Sharqda yashagan sharqiy” sifatida ko‘rsatadi (Schmidt, 2005). Bu holat
Vambéryni “ichkaridan turib” sharhlovchi pozitsiyaga olib keladi.

Jihat

Tavsif

Ilmiy maqsad

Chigʻatoy tilini o‘rganish va unga asoslanib Vengriya tilining

turkiy ildizlarini isbotlash

Metafora

Til zanjiri (Sprachenkette) – turkiy tillar o‘rtasidagi tarixiy

bog‘liqlik

Tadqiqot metodi

Dala tadqiqotlari, to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuzatuv, yozma manbalar

Kamchiliklar tan

olinishi

Nazariy filologiyadan uzoqlashish, uyg‘ur tili bo‘yicha ma’lumot

yetishmasligi

Orientalist

yondashuv

“Efendi” sifatida ko‘rish, tilni sarguzasht va ekspeditsiya orqali

o‘rganish

Xulosa

Hermann Vambéryning

Cagataische Sprachstudien

asariga yozgan kirish so‘zi XIX asr

orientalist tilshunoslik konsepsiyalarining tipik namunasi bo‘lib, unda dala tadqiqotlari,
tasviriy-lingvistik tahlil va tarixiy-komparativ metodlar uyg‘unlashgan. Ayniqsa, chigʻatoy
tilining o‘rganilishi jarayonida Navoiy merosi ham tilshunoslik kontekstida qayta yoritiladi.
Bu esa ushbu asarni Navoiyshunoslik va turkologiyaning muhim manbalaridan biriga
aylantiradi. Vambéryning ilmiy yondashuvi esa orientalist akademik merosning murakkabligi
va ichki tafovutlarini ham ko‘rsatib beradi.


background image

144

References:

Используемая литература:

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Csáki, É. (2009). The reception of Turkic philology in Hungary: From Vambéry to

modern linguistics. In I.K. Kara (Ed.),

The role of Hungarians in Turkic studies

(pp. 89–104).

Hungarian Academy of Sciences.
2.

Doerfer, G. (1967).

Zur Stellung des Tschagataischen im System der Turksprachen

. Otto

Harrassowitz.
3.

Eckmann, J. (1966).

Chagatay manual

(Uralic and Altaic Series, Vol. 4). Indiana

University.
4.

Johanson, L. (2021).

Turkic: An introduction to the Turkic languages

. Harrassowitz.

5.

Said, E. W. (1978).

Orientalism

. Pantheon Books.

6.

Schmidt, J. (2005).

Turkic studies in Europe: A historical overview

. Brill.

7.

Sertkaya, O.F. (2003). Hermann Vambéry ve Çağatay Türkçesi.

Türklük Bilimi

Araştırmaları

, (14), 215–232.

8.

Vambéry, H. (1867a).

Cagataische Sprachstudien: Ein Beitrag zur turko-tatarischen

Sprachkunde

. F.A. Brockhaus.

9.

Vambéry, H. (1867b).

Meine Wanderungen und Erlebnisse in Persien

. F. A. Brockhaus.

10.

Vambéry, H. (1868).

Sketches of Central Asia: Additional chapters on my travels,

adventures, and discoveries in Central Asia

. W. H. Allen.

Библиографические ссылки

Csáki, É. (2009). The reception of Turkic philology in Hungary: From Vambéry to modern linguistics. In I.K. Kara (Ed.), The role of Hungarians in Turkic studies (pp. 89–104). Hungarian Academy of Sciences.

Doerfer, G. (1967). Zur Stellung des Tschagataischen im System der Turksprachen. Otto Harrassowitz.

Eckmann, J. (1966). Chagatay manual (Uralic and Altaic Series, Vol. 4). Indiana University.

Johanson, L. (2021). Turkic: An introduction to the Turkic languages. Harrassowitz.

Said, E. W. (1978). Orientalism. Pantheon Books.

Schmidt, J. (2005). Turkic studies in Europe: A historical overview. Brill.

Sertkaya, O.F. (2003). Hermann Vambéry ve Çağatay Türkçesi. Türklük Bilimi Araştırmaları, (14), 215–232.

Vambéry, H. (1867a). Cagataische Sprachstudien: Ein Beitrag zur turko-tatarischen Sprachkunde. F.A. Brockhaus.

Vambéry, H. (1867b). Meine Wanderungen und Erlebnisse in Persien. F. A. Brockhaus.

Vambéry, H. (1868). Sketches of Central Asia: Additional chapters on my travels, adventures, and discoveries in Central Asia. W. H. Allen.