112
SHARQ MUTAFAKKIRLARINING TARIXIY-FALSAFIY MEROSINING KOMIL
INSON TARBIYASIDAGI AHAMIYATI
Aytmuratova Ziyba
Qoraqalpoq davlat universiteti "Ijtimoiy fanlar" kafedrasi assistenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15770864
Annotatsiya
Ushbu maqolada Sharq mutafakkirlarining tarixiy-falsafiy merosida komil inson
tarbiyasiga oid g‘oyalar tahlil etiladi. Forobiy, Ibn Sino, Alisher Navoiy, Ahmad Yassaviy,
Jaloliddin Rumiy kabi allomalarning asarlarida ifodalangan axloqiy, ma’naviy va ilmiy yetuklik
mezonlari asosida komil inson tushunchasining mohiyati ochib beriladi. Maqolada
shuningdek, bu merosning zamonaviy tarbiya tizimidagi ahamiyati, yosh avlodni milliy va
umuminsoniy qadriyatlar asosida shakllantirishdagi o‘rni yoritiladi. Tarixiy-falsafiy qarashlar
orqali yoshlarda sog‘lom dunyoqarash, halollik, ezgulik va ijtimoiy mas’uliyat tuyg‘ularini
shakllantirish zarurligi asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:
Sharq falsafasi, komil inson, ma’naviyat, tarbiya, tarixiy meros, yoshlarda
qadriyatlar.
Kirish.
Insoniyat tarixida ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlar muhim o‘rin tutadi. Xususan,
Sharq mutafakkirlarining asrlar davomida yaratgan tarixiy-falsafiy merosi xalq ruhiyatining,
dunyoqarashining shakllanishida, komil inson tarbiyasida beqiyos rol o‘ynagan. Bugungi
kunda jamiyatda ma’naviy qashshoqlik, axloqiy inqirozlar, maqsadsizlik kabi salbiy holatlar
kuzatilayotgan bir paytda, bu boy merosga murojaat qilish dolzarb vazifaga aylanmoqda.
Ayniqsa, komil inson tarbiyasi masalasi – bu faqat pedagogik muammo emas, balki ijtimoiy,
siyosiy, madaniy va ma’naviy hayot bilan uzviy bog‘liq muhim jihatdir. Shunday ekan,
maqolamizda Sharq allomalari – Forobiy, Ibn Sino, Navoiy, Yassaviy, Rumiy kabi
mutafakkirlarning merosini tahlil qilgan holda, ularning komil inson haqidagi qarashlarini
zamonaviy tarbiya jarayoniga tatbiq etish zarurati yoritib beriladi.
Sharq falsafasida komil inson g‘oyasi qadimdan mavjud bo‘lib, u diniy, axloqiy va falsafiy
tafakkur asosida rivojlangan. Ayniqsa, Islom madaniyati bilan uyg‘unlashgan holda bu
tushuncha yuksak darajada takomillashdi. Forobiy komil insonni “fazilatli shahar” asoschisi
sifatida tasvirlab, bunday inson bilimli, odil, burchini yaxshi biladigan, jamiyat uchun xizmat
qiladigan yetuk shaxs bo‘lishi kerakligini ta’kidlagan. Bundan tashqari, Abu Rayhon Beruniy
ilm-fan va axloqning uyg‘unligida inson kamolotini ko‘rgan. Uning fikricha, ilm faqat moddiy
maqsadlar uchun emas, balki insonni to‘g‘ri yo‘lga boshlovchi nur bo‘lishi lozim. Demak, Sharq
mutafakkirlarining g‘oyalarida komil inson – bu bilimli, axloqiy barkamol, sabrli va jamiyatga
foydali inson timsolidir. Bu tushuncha nafaqat diniy, balki dunyoviy asoslar bilan boyitilgan
bo‘lib, har bir davrda o‘z ahamiyatini saqlab qolgan [5].
Sharq mutafakkirlarining asarlarida komil inson obrazi ko‘plab shakllarda ifoda etilgan.
Misol uchun, Alisher Navoiy o‘z asarlarida insonni "kamil" darajaga yetkazish uchun ilm, odob,
sabr, halollik, sadoqat, vatanparvarlik kabi fazilatlarni mukammal tarzda o‘zlashtirish
lozimligini yozgan. Uning “Mahbub ul-qulub” asarida:
“Ilmsiz kishi yo‘ldan ozar,
Ilmli kishi xalqni tuzar”,
— degan hikmatli so‘zlari komil inson tarbiyasida ilmning o‘rnini ko‘rsatadi [3, 275-
277].
113
Ahmad Yassaviy esa o‘zining “Hikmatlar”ida inson qalbini poklash, nafs ustidan g‘alaba
qozonish orqali Allohga yaqinlashish zarurligini uqtiradi. U, avvalo, ichki poklik, halollik, sabr-
toqat, shukr kabi ma’naviy fazilatlarni tarbiyalashga alohida urg‘u bergan. Jaloliddin Rumiy
esa “Masnaviy” asarida insonni ruhiy poklanishga, qalb kamoliga yetishga da’vat etadi. U
uchun inson – bu jism emas, balki ruh, qalb va nur. U deydi:
“Sen o‘zingni jism deb bilma,
Sen cheksiz ruh, ilohiy sirsan.”
Shu tarzda, mutafakkirlar o‘z asarlarida komil insonni faqat tashqi ko‘rinishi bilan emas,
balki qalbi, aqli va amali orqali baholaganlar.
Sharq falsafasining asosiy ustunligi shundaki, u nazariy fikrlar bilan cheklanmaydi, balki
bevosita tarbiya, axloq va ma’naviyatga qaratilgan amaliy g‘oyalarni ilgari suradi. Bugungi
kunda yosh avlod turli chet madaniyatlari, virtual dunyo, axborot texnologiyalari ta’sirida
shakllanayotgan bir paytda, tarixiy-falsafiy meros asosida ularni to‘g‘ri yo‘nalishda tarbiyalash
muhim ahamiyatga ega. Masalan, maktab darslarida Forobiy yoki Navoiy asarlaridan
namunalar keltirish, ularni tahlil qilish, muhokama qilish o‘quvchilarning nafaqat bilimini
oshiradi, balki axloqiy dunyoqarashini ham kengaytiradi. Shuningdek, yoshlarga Yassaviy
hikmatlarini o‘qitish orqali sabr-toqat, o‘z ustida ishlash, mehnatsevarlik, sabr va shukr
fazilatlarini singdirish mumkin. Ularning g‘oyalarini teatr ko‘rinishida sahnalashtirish, badiiy
kechalar tashkil qilish, insholar yozdirish orqali zamonaviy ta’lim-tarbiya metodikasini
boyitish lozim.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, Sharq mutafakkirlarining tarixiy-falsafiy merosi bugungi
tarbiya tizimida beqiyos o‘rin egallaydi. Ularning asarlarida komil inson obrazi mukammal
shakllangan bo‘lib, bu g‘oyalar o‘zining bugungi kundagi ahamiyatini yo‘qotmagan, balki
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Tarbiya jarayonida bu g‘oyalardan foydalanish orqali biz
nafaqat bilimli, balki ma’naviy yetuk, irodali, halol va ezgulikni qadrlaydigan insonlarni
voyaga yetkazamiz. Sharq donishmandlari yaratgan meros biz uchun bebaho xazinadir. Uni
o‘rganish, targ‘ib qilish, amaliyotga joriy etish orqali biz jamiyatimizni yanada barqaror,
ma’naviy boy, axloqiy sog‘lom holga keltiramiz.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Isroilov, A. F. (2022). SHARQ RENESSANSI DAVRIDA ILM-FAN VA MADANIYAT RIVOJI.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 2(2), 565-574.
2.
Rahmonovna, F. S. (2025). BUYUK AJDODLARIMIZNING ILMIY MEROSINI CHUQUR
OʻRGANISH VA TARGʻIB ETISH. PEDAGOGS, 75(1), 323-330.
3.
Nabi, J. (2024). SHARQ MUTAFAKKIRLARI ILMIY MEROSIDAN TA’LIM-TARBIYADA
FOYDALANISHNING ZARURIYATI. Elita. uz-Elektron Ilmiy Jurnal, 2(1), 275-277.
4.
Shavkat, D. (2024). MARKAZIY OSIYO ALOMALARINING MILLIY IDENTIKLIK
TO‘G‘RISIDAGI
QARASHLARINING
TARIXIY-FALSAFIY
ASOSLARI.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI, 3(35), 200-207.
5.
Тулиев, К., & Еркинова, З. (2025). SHARQ PEDAGOGIKASIDA TARBIYA MASALASINING
O ‘XSHASH VA FARQLI JIHATLARI. Interpretation and researches, (6 (52)).
