91
MAHALLALARDA FAOLIYAT YURITAYOTGAN IJTIMOIY XODIMNING
MAS’ULIYATI
J.B.Jabborov
Guliston davlat universiteti
Psixologiya va ijtimoiy fanlar fakulteti
ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15760674
Annotatsiya:
Ushbu maqolada hozirgi kunda ijtimoiy hodimlarning mas’uliyatini
anglash va ularga kerakli qo‘llab-quvvatlashni ko‘rsatish nafaqat mahalla, balki butun
jamiyatning rivojlanishi haqida. Hozirgi kunda jamiyatda bir qator ijtimoiy muammolar
ishsizlik, oila ichidagi zo‘ravonlik, giyohvandlik, psixologik muammolar, bolalar huquqlarining
buzilishi kabi masalalar keng tarqalgan.
Abstract:
In this article, understanding the responsibility of social workers and
providing them with the necessary support is not only about the development of the
neighborhood, but also about the development of the whole society. Nowadays, a number of
social problems such as unemployment, family violence, drug addiction, psychological
problems, violation of children's rights are widespread in the society.
Kalit so‘zlar:
ijtimoiy xodim, mahalla, ijtimoiy xizmatlar, psixologik yordam, huquqiy
maslahatlar, reabilitatsiya, aholi ehtiyojlari, bolaning huquqlari, oilaviy zo‘ravonlik, ijtimoiy
adolat.
Keywords:
Social worker, neighborhood, social services, psychological support, legal
advic, rehabilitation, population needs, rights of the child, domestic violence, social justice.
Kirish.
Ijtimoiy xodimlar (ijtimoiy ishchilar) o‘zlarining asosiy faoliyatini jamiyatda
mavjud ijtimoiy muammolarni hal qilish va turli ijtimoiy guruhlar (aholi, bolalar, ayollar,
nogironlar va boshqalar) uchun yordam ko‘rsatish orqali amalga oshiradilar. Ularning ishlari
faqatgina ijtimoiy xizmat ko‘rsatish bilan cheklanmaydi, balki ular jamiyatning ijtimoiy
adolatini, tenglikni, shuningdek, individuallarni ruhiy va jismoniy reabilitatsiya qilishga
qaratilgan. Mahallalarda faoliyat yuritayotgan ijtimoiy hodimlarning mas’uliyati, ayniqsa,
dolzarb, chunki ular bevosita aholi bilan ishlashadi va turli ijtimoiy muammolarni yuzaga
keltiruvchi omillarni bartaraf etishda asosiy vositachilardir. Ushbu maqolada mahallalarda
faoliyat yuritayotgan ijtimoiy hodimning mas’uliyatlari, ularning jamiyatdagi roli va ahamiyati
tahlil qilinadi.
Asosiy qism.
Ijtimoiy xodimlarning faoliyati va mas’uliyatining xususiyatlari:
1. Ijtimoiy xizmat ko‘rsatish. Ijtimoiy hodimlar mahallalarda turli ijtimoiy guruhlar
(masalan, qariyalar, nogironlar, ishsizlar, oilaviy zo‘ravonlikka uchraganlar) uchun yordam
ko‘rsatadilar. Ular foydalanuvchilarga psixologik yordam, huquqiy maslahatlar, tibbiy va
ijtimoiy reabilitatsiya xizmatlarini taqdim etadilar. Mahalla aholisi bilan bevosita ishlash
orqali, ijtimoiy hodimlar muammoning ildizini aniqlab, ularga individual va jamiyat darajasida
yordam ko‘rsatishadi.
2. Psixologik yordam va ruhiy reabilitatsiya. Mahallalarda faoliyat yuritayotgan ijtimoiy
hodimlar ko‘pincha ruhiy muammolar bilan kurashayotgan shaxslar bilan ishlashadi. Ijtimoiy
hodimlar psixologik yordam ko‘rsatish, odamlarni o‘z hissiyotlari va psixologik holatini
yaxshilashga undash orqali jamiyatga ijobiy ta’sir ko‘rsatishadi. Shuningdek, ular
giyohvandlik, alkogolizm, oilaviy zo‘ravonlik kabi muammolarga duch kelgan shaxslar uchun
92
reabilitatsiya dasturlarini amalga oshiradilar.
3. Huquqiy maslahatlar. Ijtimoiy hodimlar o‘z faoliyatida ko‘pincha huquqiy
maslahatlarni taqdim etadilar. Bu yordam, ayniqsa, mahallalarda yashovchi odamlar uchun
muhimdir, chunki ularning ko‘pchiligi huquqiy savodxonlikka ega emas va o‘z huquqlari
haqida yetarlicha ma’lumotga ega bo‘lmaydi. Ijtimoiy hodimlar fuqarolik huquqlarini himoya
qilish, mehnat huquqlari va oilaviy nizolarni hal qilishda yordam berishadi.
4. Jismoniy va ijtimoiy reabilitatsiya. Ijtimoiy hodimlar, shuningdek, jismoniy
nogironlikka ega bo‘lgan yoki jismoniy va ruhiy kasalliklardan aziyat chekayotgan shaxslarni
reabilitatsiya qilishda ham faol ishtirok etadilar. Mahallalarda nogironlar va qarilar uchun
maxsus xizmatlar taqdim etish, ularning jamiyatga moslashishiga yordam berish ijtimoiy
hodimlarning asosiy vazifalaridan biridir.
5. Ijtimoiy adolatni ta’minlash. Ijtimoiy hodimlarning yana bir asosiy vazifasi jamiyatda
ijtimoiy adolatni ta’minlashdir. Ular har bir shaxsning teng huquqlarga ega bo‘lishi, ijtimoiy
xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini ta’minlash, shuningdek, marginalizatsiya qilingan
guruhlar — masalan, ayollar, bolalar va etnik ozchiliklarni himoya qilishga qaratilgan ishlarni
amalga oshiradilar. Ularning faoliyati adolatli jamiyat barqarorligini saqlashga yordam beradi.
Ijtimoiy hodimlarning mahalladagi ro‘li jamiyatni birlashtirish va ijtimoiy hamkorlikni
rivojlantirishda juda muhimdir. Ularning faoliyati aholining bir-biriga bo‘lgan ishonchini
mustahkamlash, jamiyatdagi ijtimoiy birdamlikni oshirishga yordam beradi. Mahalladagi aholi
o‘rtasida ishonchni yaratish, bir-birini tushunish va birgalikda muammolarni hal qilish
ijtimoiy hodimlar orqali amalga oshiriladi.
1. Ijtimoiy muammolarni hal qilishda vositachilik. Mahalla hududida, ayniqsa, ijtimoiy
muammolarning ko‘payishi (migratsiya, ishsizlik, uy-joy yetishmovchiligi) natijasida ijtimoiy
hodimlar vositachilik qilishga majbur bo‘ladi. Ular jamiyatda yuzaga kelgan ziddiyatlarni hal
qilishda, hamkorlikni kuchaytirishda, manfaatlar o‘rtasida muvozanatni saqlashda muhim ro‘l
o‘ynaydi.
2. Ko‘p madaniyatli jamiyatda integratsiya. Mahallalardagi ko‘p millatli va ko‘p
madaniyatli aholi o‘rtasida ijtimoiy hodimlar integratsiyani ta’minlashda yordam beradi.
Ijtimoiy hodimlar yangi migrantlar va etnik guruhlar uchun madaniy moslashuv dasturlarini
ishlab chiqish, ularni jamiyatda o‘z o‘rnini topishga yordam berishadi. Bunday xizmatlar
jamiyatda barqarorlikni ta’minlaydi va konfliktlarni oldini oladi.
Ijtimoiy hodimlar faoliyatida asosiy e’tibor inson huquqlarining himoyasiga qaratiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida, shuningdek, xalqaro huquq normalarida
(masalan, BMTning Inson huquqlari to‘g‘risidagi umumjahon deklaratsiyasi) har bir shaxsning
asosiy huquqlari va erkinliklari kafolatlangan. Ijtimoiy hodimlar bu huquqlarni himoya
qilishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan: Bolalar huquqlari, ijtimoiy hodimlar, ayniqsa, bolalar
bilan ishlaganda, ularga ta’lim olish, sog‘liqni saqlash va boshqa asosiy huquqlari bo‘yicha
yordam ko‘rsatishlari kerak. O‘zbekiston Respublikasining “Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi
qonuni” hamda BMTning “Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi” ijtimoiy hodimlarga
bolaning huquqlarini himoya qilishda yo‘riqnomalar beradi.Ayollar va nogironlar huquqlari:
Ijtimoiy hodimlar ayollar, nogironlar va boshqa ijtimoiy zaif guruhlar bilan ishlashda ularning
huquqlarini himoya qilish, mehnat sharoitlarini yaxshilash va ijtimoiy xizmatlarga teng kirish
huquqini ta'minlashga mas'uldirlar. O‘zbekistonning “Ayollarni ijtimoiy himoya qilish
to‘g‘risidagi” qonuni hamda “Nogironlar huquqlari” bo‘yicha xalqaro huquqiy normativlar
93
ijtimoiy hodimlarga ko‘rsatiladigan xizmatlar doirasini belgilaydi.
Mahallalarda faoliyat yuritayotgan ijtimoiy hodimlarning mas’uliyati va ularning ro‘li
jamiyatda tobora ortib bormoqda. Biroq aniq statistik ma’lumotlarni keltirishda ayrim
cheklovlar mavjud, chunki statistikalar mamlakatdan mamlakatga va turli ijtimoiy xizmatlar
tizimiga qarab o‘zgaradi. Yana bir jihat shundaki, ijtimoiy hodimlarning faoliyati, ayniqsa
ularning jamiyatdagi mas’uliyati, faqatgina hisoblangan ko‘rsatkichlar bilan o‘lchanishi qiyin
bo‘lishi mumkin, chunki ularning ish faoliyati ko‘pincha noaniq yoki tasniflanmagan
ma’lumotlar asosida amalga oshiriladi.
Shu bilan birga, ba’zi mamlakatlar va xalqaro tashkilotlar tomonidan o‘tkazilgan
tadqiqotlar va statistikalar ijtimoiy hodimlar faoliyatining hozirgi holati va dolzarbligini
yoritadi. Quyida so‘nggi yillardagi statistika va ma’lumotlar asosida umumiy tendentsiyalarni
keltiraman:
Ijtimoiy himoya va yordamga muhtoj aholi sonining ortishi — ayniqsa, bolalar,
nogironlar, qarilar, oilaviy zo‘ravonlikdan aziyat chekayotgan ayollar va boquvchisini
yo‘qotgan oilalar sonining ko‘payishi — ijtimoiy hodimlarga bo‘lgan ehtiyojni oshirdi.
Mahallalarda ijtimoiy hodimlar sonining ko‘payishi: Mahallalarda faoliyat yuritayotgan
ijtimoiy hodimlar soni har yili ortib bormoqda. 2022 yilda ijtimoiy xizmat ko‘rsatayotgan
ijtimoiy hodimlarning soni 20,000 kishidan oshdi.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining qarorlariga muvofiq, 2021-yilda mahallalarda ijtimoiy yordam ko‘rsatish va
ijtimoiy hodimlarning malakasini oshirishga yo‘naltirilgan dasturlar amalga oshirildi.Ijtimoiy
xizmatlar tizimi orqali ko‘rsatilgan yordamlar, jumladan, oilaviy maslahatlar, giyohvandlikka
qarshi kurashish, bolalar huquqlarini himoya qilish kabi xizmatlar bo‘yicha malakali ijtimoiy
hodimlar talabining oshishi kuzatilmoqda.
Xulosa.
Mahallalarda faoliyat yuritayotgan ijtimoiy hodimlarning mas'uliyati bugungi
kunda jamiyat uchun muhim ahamiyatga ega. Ularning asosiy vazifasi —bu ijtimoiy hayotning
eng muhim qismlaridan biri bo‘lib, uning o‘ziga xos xususiyatlari va jamiyatdagi ro‘li jamiyatni
ijtimoiy, iqtisodiy va ma’naviy jihatdan rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Mahallalar o‘z ichida fuqarolarning ijtimoiy ehtiyojlarini qondirishga, ularga turli xizmatlar
ko‘rsatishga, hamda ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tarmog‘ini ta’minlashga qaratilgan muhim
mexanizmlar bo‘lib xizmat qiladi.
Mahalladagi ijtimoiy muhit – bu odamlar o‘rtasidagi ijtimoiy aloqalar, turmush
sharoitlari, madaniy va ma’naviy qadriyatlar, hamda ularni qo‘llab-quvvatlashning tashkil
etilgan tizimi. Ushbu muhitda faoliyat yuritayotgan ijtimoiy xodimlar, ya’ni mahalladagi
ijtimoiy xizmat ko'rsatuvchilar, jismoniy va ruhiy yordam, maslahatlar berish, turli ijtimoiy
muammolarni hal etishda mas’uliyatli va muhim ro‘l o‘ynaydi. Ijtimoiy xodimlar mahalladagi
ehtiyojmand guruhlarga, masalan, qariyalarga, bolalarga, nogironlarga va kam ta’minlangan
oilalarga yordam ko‘rsatishda faol ishtirok etadilar.Mahalladagi ijtimoiy hodimlarning
mas’uliyati ikki tomonlama tushunilishi mumkin: bir tomondan, ular o‘z vazifalarini to‘g‘ri va
samarali bajarish orqali jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga hissa qo‘shadilar;
ikkinchi tomondan ular mahalladagi fuqarolarga nisbatan ijtimoiy yordamni samarali tashkil
etishda, ularning huquqlari va manfaatlarini himoya qilishda, hamda turli ijtimoiy xizmatlarni
ko'rsatishda yuqori mas’uliyatni his qilishlari kerak.
Mahalla tizimining samarali ishlashi ijtimoiy hodimlarning malakasi, ularning
qonunchilikka va axloqiy tamoyillarga rioya qilishi, shuningdek, jamiyatdagi o‘zgarishlarga tez
94
moslashish qobiliyatiga bog‘liq. Ijtimoiy xodimlar, ayniqsa, o'zaro ishonch va hurmatni
mustahkamlashda, mahalla aholisining ijtimoiy muhitini yaxshilashda muhim ro‘l o‘ynaydi.
Bundan tashqari, mahalladagi ijtimoiy muhitning rivojlanishi, jamiyatning barqarorligi
va farovonligini ta’minlashda davlat tomonidan amalga oshirilayotgan siyosatning
samaradorligi, ijtimoiy xizmatlar tizimini rivojlantirishga oid normativ-huquqiy hujjatlar,
shuningdek, ijtimoiy xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlarning moliyaviy va inson resurslarini
boshqarish tizimlari ham muhim ahamiyatga ega.
Shu bilan birga, mahalla tizimi va ijtimoiy xizmatlar sohasidagi yangi yondashuvlar,
innovatsion metodlar va ilg‘or tajribalarni joriy etish ijtimoiy hodimlarning mas’uliyatini
yanada oshirishga, ularning ish samaradorligini va xizmat sifatini yaxshilashga olib kelishi
mumkin. Ijtimoiy xodimlar jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni, tinchlikni va farovonlikni
ta’minlashda o‘zlarining bevosita ta’sirini namoyon etadilar.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyasi - (Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi,
01.05.2023-y., 03/23/837/0241-son).
2.
Bayazitova N. Ijtimoiy ish: nazariy asoslari va amaliyot. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti,
2020.
3.
G‘ulomova M. Ijtimoiy ish va uning jamiyatdagi o'rni. Toshkent: Innovatsiya nashriyoti,
2018.
4.
Tursunov B. “Mahalla tizimida ijtimoiy xizmatlar: yangi yondashuvlar”. Ijtimoiy fanlar
va tarbiya masalalari, 25(2), 112-118.
5.
Xolmatov D. “Mahalla tizimidagi ijtimoiy xizmatlarning samaradorligi”. Mahalla va
ijtimoiy ish: yangi yondashuvlar (Konferensiya materiallari, Toshkent, 2020). Toshkent:
Ijtimoiy fanlar institutining nashriyoti, 100-103.
6.
Sharipov A. Ijtimoiy ish amaliyoti va muammolar.
