75
INGLIZ VA O‘ZBEK FITONIM MAQOLLARI O‘RTASIDAGI O‘XSHASHLIKLAR
VA FARQLAR
Komila Sayfiyeva
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va
adabiyoti universiteti tayanch doktoranti
e-mail: sayfiyeva.komila@bk.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15755592
Annotatsiya:
Ushbu maqola til va madaniyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni fitonimlar
(o‘simlik nomlari) ishtirokidagi ingliz maqollari nuqtai nazaridan o‘rganadi. Maqollar xalq
og‘zaki ijodining muhim qismi sifatida millatning dunyoqarashi, an’analari va tafakkur
tarzining in’ikosi bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqot ingliz maqollarida fitonimlar qanday qilib
madaniy qadriyatlar, tarixiy tajribalar va jamoaviy donolikni o‘zida mujassam etishini
ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
Fitonim, maqollar, paremiologiya, folklor, lingvokulturologiya, madaniyat,
til.
Аннотация
Данная статья исследует неразрывную связь между языком и культурой на
примере английских пословиц с фитонимами (названиями растений). Пословицы,
являясь важной частью устного народного творчества, служат отражением
мировоззрения, традиций и образа мышления нации. Исследование подчеркивает, как
фитонимы в английских пословицах воплощают в себе культурные ценности,
исторический опыт и коллективную мудрость.
Ключевые
слова:
Фитоним,
пословицы,
паремиология,
фольклор,
лингвокультурология, культура, язык.
Annotatsion
This article examines the intrinsic connection between language and culture through the
lens of English proverbs containing phytonyms (plant names). Proverbs, as a crucial
component of oral folk tradition, reflect a nation's worldview, customs, and thought patterns.
The study highlights how phytonyms in English proverbs encapsulate cultural values,
historical experiences, and collective wisdom.
Keywords:
Phytonym, proverbs, paremiology, folklore, linguoculturology, culture,
language.
Kirish:
Maqollar xalqning madaniy merosini o‘zida mujassam etgan til xazinasidir.
Paremiologiyaning asosiy obyektlaridan biri sifatida maqollar nafaqat xalqning til boyligini,
balki uning an’analari, turmush tarzi va mentalitetini ham aks ettiradi. Maqollarning madaniy
jihatlarini o‘rganish bizga turli xalqlarning dunyoni qanday idrok etishini tushunish va o‘z
donoligini til orqali ifodalash imkonini beradi.
O‘simliklarning inson hayotidagi tarixiy va ramziy ahamiyati tufayli maqollarda
fitonimlar, ya’ni o‘simlik bilan bog‘liq so‘zlar ko‘p uchraydi. Turli madaniyatlarda muayyan
o‘simliklar atrof-muhit, e’tiqod va urf-odatlar ta’sirida shakllangan turli ma’nolarga ega deb
hisoblanadi. Ushbu maqolada ingliz fitonim maqollari madaniy xabarlarni qanday yetkazishi
va til hamda madaniyat o‘rtasidagi yaqin munosabatni qanday aks ettirishi ko‘rib chiqiladi.
Maqollarda til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligi
76
Til va madaniyat ajralmasdir, deb ta’kidlaydi ko‘plab olimlar. Sapir (1921) til "ijtimoiy
voqelikka yo‘l ko‘rsatuvchi vosita" ekanligini ta’kidlab, so‘zlar o‘zlarining so‘zma-so‘z
ta’riflaridan tashqari madaniy ma’nolarni ham anglatishini ta’kidladi. Shuningdek, Wierzbicka
(1997) maqollar umumiy madaniy bilimlarni kodlashini va avlodlar o‘rtasida qadriyatlarni
uzatish vositasi bo‘lib xizmat qilishini ta’kidlagan. Ingliz tilidagi fitonimli maqollar ham
bundan mustasno emas. Ular qishloq xo‘jaligi an’analarini, tarixiy voqeliklarni va hatto
Britaniya va Amerika jamiyatlariga singdirilgan axloqiy ta’limotlarni aks ettiradi. Maqollarda
o‘simlik nomlarining keng qo‘llanilishi ularning chuqur ildiz otganligidan dalolat beradi.
Ingliz maqollarida fitonimlarning madaniy ramziyligi
Abdullayeva va Xolmurodovalar (2024) tomonidan olib borilgan tadqiqotlarga ko‘ra,
"Maqol va matallar xalq og‘zaki ijodi mahsuli bo‘lishi bilan birga, lingvistik tadqiqotning
mustaqil obyekti vazifasini bajaradi. Tahlil jarayonida qiyoslanayotgan tillardagi maqollarda
tilga olingan barcha komponentlar - fitonimlar o‘simlik turlariga ko‘ra shartli ravishda uchta
kichik guruhga ajratildi: 1) o‘rmonlar va daraxtlar; 2) o‘simliklar, gullar, donli ekinlar; 3)
mevalar, rezavorlar, sabzavotlar." (Abdullayeva &Xolmurodova, 2024, 50-bet)
Ingliz maqollaridagi fitonimlar ko‘pincha insonning xususiyatlari, xatti-harakatlari yoki
axloqiy saboqlarini ifodalovchi metaforik ma’nolarni tashiydi. Quyida ba’zi umumiy misollar
keltirilgan:
1.
- Olma daraxtdan uzoqqa tushmaydi.
Bu maqol bolalarga ota-onalarining fazilatlari meros bo‘lib o‘tishini ko‘rsatadi, bu esa
G‘arb madaniyatida oilaviy qadriyatlarning ahamiyatini aks ettiradi. Olma daraxti uzluksizlik
va merosxo‘rlikni anglatadi, bu ildizlari olma bog‘lari keng tarqalgan Yevropa an’analariga
borib taqaladi (Taylor, 1981).
2.
"Dumalagan tosh yo‘sin yig‘mas."
Bu gapdan doimiy harakatda bo‘lgan odamlar barqarorlik o‘rnatmaydilar, boylik
orttirmaydilar, degan ma’no kelib chiqadi. G‘arb jamiyatlarida o‘z-o‘zini ta’minlash va
harakatchanlik tarixan muhim ahamiyatga ega bo‘lgan.
3.
"Kichkina yong‘oqlardan qudratli emanlar o‘sadi."
Ushbu maqol buyuk yutuqlar kichik ishlardan boshlanadi, degan g‘oyani ta’kidlaydi.
Mustahkamligi va uzoq umr ko‘rishi bilan mashhur eman daraxti ingliz tilida so‘zlashuvchi
madaniyatlarda yuqori baholanadigan qadriyatlar - chidamlilik va o‘sishni ifodalaydi. O‘zining
mustahkamligi va uzoq umr ko‘rishi bilan mashhur eman daraxti ingliz tilida so‘zlashuvchi
madaniyatlarda yuqori baholanadigan chidamlilik va o‘sish qadriyatlarini ifodalaydi (Dundes,
2007).
4.
- Hamma tuxumni bitta savatga solma.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri fitonim bo‘lmasa-da, bu maqol qishloq xo‘jaligi bilan bog‘liq bo‘lib,
diversifikatsiya va xavflarni boshqarishning muhimligini ta’kidlaydi. U G‘arb madaniyatidagi
moliyaviy va biznes masalalarida ehtiyotkorona fikrlashni aks ettiradi.
O‘zbek fitonim maqollari bilan qiyosiy tahlil
Ingliz va o‘zbek maqollari donolik, axloq va qishloq xo‘jaligi an’analari kabi umumiy
mavzularga ega bo‘lsa-da, ularning madaniy talqinlari farq qiladi. Masalan:
O‘zbek: "Barg bilan bog‘ ko‘rkam." (A garden is beautiful).
barglari bilan.)
Bu birlik va hamjihatlikning ahamiyatini aks ettirib, insonlarning jamiyat go‘zalligiga
77
qanday hissa qo‘shishini anglatadi.
Inglizcha: "A tree is known by its fruit."
Bu odamlar so‘zlariga emas, balki harakatlariga qarab baholanishi haqidagi g‘oyani
ta’kidlaydi. Ikkala maqol ham tashqi go‘zallik va ichki fazilatlarni ta’kidlaydi, ammo tabiat va
axloqqa turli madaniy qarashlarni aks ettiradi.
XULOSA
Fitonimli maqollar o‘tmish avlodlarni hozirgi davr bilan bog‘lovchi lingvomadaniy
ko‘prik vazifasini bajaradi. Ular millatning donoligi, an’analari va e’tiqodlarini kodlab, ularni
madaniy o‘zlikni anglash uchun qimmatli manbalarga aylantiradi. Ingliz fitonim maqollarini
o‘rganish til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligi, odamlarning dunyoni idrok etish va talqin
qilish usulini qanday shakllantirishi haqida tushuncha beradi. Ushbu maqollarni tahlil qilish
orqali biz millatlar o‘rtasida mavjud bo‘lgan lingvistik va madaniy xilma-xillikni yanada
chuqurroq anglaymiz. Dunyo tobora o‘zaro bog‘lanib borar ekan, bu madaniy nozikliklarni
anglash madaniyatlararo tushunish va muloqotni yaxshilashi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullayeva, N. va Xolmurodova, N. (2024). FITONIMLI MAQOL VA MATALLAR VA
ULARNING TAHLILI QIYOSIY TILLARDA. Yevropa olimlari jurnali.
2.
(ESJ). Vol. 5 No. 2, pp. S. 49-50. Retrieved from: https://
3.
Dundes, A. (2007). Folklorning ma’nosi: Alan Dundesning tahliliy insholari. University
Press of Colorado, 2007.
4.
Sapir, E. (1921). Language: An Introduction to the Study of Speech. Harcourt, Brace &
World, 2005.
5.
Taylor, A. (1981). The proverb. Harvard University Press (19-iyun 2017-yil).
6.
Wierzbicka, A. (1997). Understanding cultures through their key words: English,
Russian, Polish, German, and Japanese. Oxford University Press, 2007.
